حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور گفت: افسوس که اندیشه‌های عمیق عرفانی اسلام و آثار بزرگانی همچون علامه حسن‌زاده آملی، آن‌گونه که شایسته است، به جهان منتقل نشده و ظرفیت‌های معرفتی این میراث ارزشمند برای بسیاری از مردم دنیا ناشناخته مانده است.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی مهدوی‌پور در پنجمین سالگرد ارتحال علامه حسن‌زاده‌آملی که پیش از ظهر امروز در سالن قدس مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) قم برگزار شد، با اشاره به گسترش گرایش‌های معنوی و عرفانی در جهان اظهار کرد: امروز جهان تشنه معنویت است و بررسی وضعیت اعتقادی و فرهنگی ملت‌های مختلف نشان می‌دهد که گرایش به مسائل عرفانی، در میان مسلمانان و حتی پیروان دیگر ادیان، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.
وی با اشاره به تجربه‌های خود در سفرهای بین‌المللی افزود: بنده طی ۳۲ سال گذشته سفرهای متعددی به کشورهای مختلف جهان، از جمله چین، هند و کشورهای آفریقایی داشته‌ام و در مجموع، وضعیت حدود ۵۰ کشور را از نزدیک بررسی کرده‌ام. حاصل این تجربه‌ها و بررسی‌ها نشان می‌دهد که گرایش‌های عرفانی در میان ملت‌های مختلف، گستردگی قابل‌توجهی دارد.
گرایش‌های عرفانی در کشورهای مختلف جهان
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با اشاره به وضعیت معنوی و اعتقادی مردم در مناطق مختلف جهان بیان کرد: در کشورهایی همچون چین، کشورهای آسیای مرکزی و کشورهای آفریقایی نیز افراد بسیاری به مسائل عرفانی علاقه‌مند هستند و این گرایش در میان بخش‌هایی از جوامع مختلف مشاهده می‌شود.
وی ادامه داد: بنده بیش از ۲۰ کشور آفریقایی را از منظر کارشناسی مورد بررسی قرار داده‌ام و در جریان این مطالعات، با جلوه‌های مختلفی از گرایش‌های معنوی و عرفانی در میان مردم این کشورها آشنا شده‌ام.
نماینده ولی‌فقیه در آفریقا با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق جریان‌های معنوی در جهان تصریح کرد: بررسی این گرایش‌ها نشان می‌دهد که معنویت و عرفان، از جمله موضوعاتی هستند که در جوامع مختلف مورد توجه قرار دارند و شناخت آن‌ها می‌تواند در تحلیل وضعیت اعتقادی و فرهنگی ملت‌ها مؤثر باشد.
رویکرد عرفانی در میان مسلمانان و پیروان آیین هندو در هند
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور در ادامه با اشاره به وضعیت گرایش‌های عرفانی در کشور هند گفت: در این کشور، حدود ۲۵۰ میلیون مسلمان زندگی می‌کنند که به گفته وی، حدود ۷۰ درصد آنان رویکردی عرفانی دارند. همچنین، در میان پیروان آیین هندو که جمعیت آنان در این آمار حدود ۷۵۰ میلیون نفر عنوان شد، گرایش‌های عرفانی قابل‌توجهی وجود دارد.
وی با اشاره به میزان استقبال مردم از سخنرانی رهبران معنوی در هند اظهار کرد: در برخی موارد، هنگامی که رهبران معنوی این جریان‌ها سخنرانی می‌کنند، شمار حاضران به حدود ۲۰۰ هزار نفر می‌رسد که این مسئله، نشان‌دهنده میزان توجه بخشی از مردم به مباحث معنوی و عرفانی است. هنگامی که محتوای سخنان برخی از این رهبران را ترجمه و بررسی کردم، متوجه شدم که عمده مباحث آنان حول دو محور اصلی مطرح می‌شود؛ نخست، ارتباط انسان با خدا و دوم، سبک زندگی. در کنار این دو موضوع، مسئله وحدت وجود نیز در بخشی از مباحث مطرح‌شده از سوی این جریان‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد.
ضرورت شناخت صحیح مفهوم وحدت وجود
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با اشاره به طرح مفهوم وحدت وجود در برخی جریان‌های عرفانی معاصر اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در بررسی این جریان‌ها باید مورد توجه قرار گیرد، نحوه فهم و تفسیر مفهوم وحدت وجود است؛ زیرا به اعتقاد وی، در صورت درک نادرست این مفهوم، ممکن است برداشت‌هایی شکل بگیرد که به کثرت‌گرایی در حوزه اعتقادات منتهی شود.
نماینده ولی‌فقیه در آفریقا با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه عرفان‌های معاصر بیان کرد: آقای همایون همتی در کتاب خود درباره عرفان‌های معاصر، تحقیقات و بررسی‌های قابل‌توجهی انجام داده است و علاقه‌مندان می‌توانند برای آشنایی بیشتر با این موضوع، به این اثر مراجعه کنند.
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر اهمیت بررسی علمی جریان‌های عرفانی افزود: برای شناخت دقیق این جریان‌ها، باید مبانی اعتقادی، برداشت‌های آنان از خداوند و نوع نگاهشان به ارتباط انسان با خدا مورد بررسی قرار گیرد تا تفاوت میان آموزه‌های صحیح دینی و برداشت‌های نادرست به‌درستی روشن شود.
تفاوت شرک عبادی با اعتقاد به خالق بودن بت‌ها
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به نوع نگاه برخی از پیروان آیین هندو به مظاهر مورد پرستششان گفت: به اعتقاد وی، در میان برخی از این افراد، مسئله اصلی، شرک در عبادت است؛ به این معنا که مظاهر مختلف را مورد پرستش قرار می‌دهند، نه اینکه لزوماً آن‌ها را خالق جهان و خداوند بدانند.
وی با اشاره به وضعیت اعتقادی برخی از مشرکان در صدر اسلام خاطرنشان کرد: در صدر اسلام نیز بسیاری از مشرکان، در کنار اعتقاد به خداوند، در مقام عبادت دچار انحراف بودند و مظاهر دیگری را مورد پرستش قرار می‌دادند. از این منظر، برای تحلیل وضعیت اعتقادی جوامع مختلف، باید میان اعتقاد به خالق جهان و آنچه در مقام عبادت انجام می‌شود، تفاوت قائل شد. شناخت این تمایز می‌تواند در بررسی تطبیقی ادیان و جریان‌های معنوی و نیز در تحلیل نوع باورها و مناسک پیروان آن‌ها اهمیت داشته باشد.
عرفان بودایی و نگاه دنیوی به معنویت
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور در ادامه، با اشاره به آیین بودیسم گفت: در بودیسم، با وجود اینکه در برخی قرائت‌های این آیین، اعتقاد به خداوند به معنای رایج در ادیان توحیدی پذیرفته نیست، نوعی گرایش عرفانی و معنوی وجود دارد که به گفته وی، بیشتر بر ابعاد دنیوی متمرکز است.
وی با اشاره به تفاوت مبانی اعتقادی و معنوی جریان‌های مختلف افزود: بررسی عرفان در آیین‌ها و مکاتب گوناگون نشان می‌دهد که هر یک از این جریان‌ها، بر اساس مبانی فکری و اعتقادی خود، برداشت خاصی از معنویت و سلوک ارائه می‌کنند؛ ازاین‌رو، شناخت دقیق این تفاوت‌ها برای تحلیل جریان‌های عرفانی در جهان ضروری است.
تجربه گفت‌وگو با رهبران بودایی درباره معنویت و آرامش
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با اشاره به تجربه سفر خود به یکی از شهرهای چین در نزدیکی منطقه تبت اظهار کرد: در سفری که با هدف بنیان‌گذاری یک مسجد برای شیعیان به یکی از شهرهای چین داشتم، با تعدادی از علمای بودایی گفت‌وگو کردم. در جریان این دیدارها، یکی از آنان مبلغ قابل‌توجهی برای ساخت این مسجد اهدا کرد. این افراد در همان منطقه، بنای بسیار بزرگی برای انجام تمرین‌های مدیتیشن ساخته بودند تا مردم بتوانند با حضور در این مراکز، فاصله‌ای آگاهانه میان احساسات و رفتارهای خود ایجاد کنند و در موقعیت‌های مختلف، واکنش‌های سنجیده‌تری داشته باشند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با بیان اینکه هدف از این تمرین‌ها، کنترل واکنش‌های هیجانی و جلوگیری از رفتارهای منفی و شتاب‌زده است، خاطرنشان کرد: برای مثال، فردی که دچار خشم می‌شود، با تمرین‌های مدیتیشن می‌آموزد که بلافاصله تحت تأثیر احساسات خود قرار نگیرد و واکنش نامناسبی از خود نشان ندهد.
وی ادامه داد: رهبر بوداییان در آن منطقه توضیح می‌داد که افرادی از کشورهای مختلف اروپایی، صرفاً برای شرکت در این تمرین‌ها به آنجا سفر می‌کنند و مبالغ زیادی نیز می‌پردازند تا به آرامش ذهنی دست یابند.
گرایش جهانی به معنویت؛ فرصتی برای معرفی عرفان اسلامی
این استاد حوزه علمیه با اشاره به گسترش گرایش به معنویت در جهان گفت: آنچه در ورای این وضعیت مشاهده می‌شود، وجود گرایش قابل‌توجه مردم دنیا به معنویت و تلاش برای دستیابی به آرامش است. این مسئله نشان می‌دهد که انسان معاصر، با وجود برخورداری از امکانات مادی و پیشرفت‌های مختلف، همچنان در جست‌وجوی آرامش و تعالی روحی است.
نماینده ولی‌فقیه در آفریقا افزود: در گفت‌وگو با رهبر بوداییان به این نکته اشاره کردم که مدیتیشن می‌تواند به آرامش ذهنی کمک کند، اما عرفان اسلامی افقی فراتر از آرامش ذهنی دارد و انسان را به سوی آرامش درونی و تعالی معنوی سوق می‌دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با تأکید بر گستردگی و عمق معارف عرفانی اسلام اظهار کرد: عرفان اسلامی دریایی بیکران است و اگر بخواهیم آن را در یک جمله تعریف کنیم، باید بگوییم که عرفان اسلامی در پی ارتقای معرفت انسان نسبت به خویشتن، جهان هستی و خالق عالم است.
وی خاطرنشان کرد: در مسیر عرفان اسلامی، انسان به مرتبه‌ای از معرفت و تعالی می‌رسد که در پرتو آن، دنیا در نگاه او کوچک می‌شود و عظمت خداوند در قلبش تجلی پیدا می‌کند. در چنین مرحله‌ای، نگاه انسان به جهان، زندگی و تعلقات مادی دگرگون می‌شود و افق تازه‌ای از شناخت و معنویت پیش روی او قرار می‌گیرد.
عرفان اسلامی چگونه نگاه انسان به دنیا را متحول می‌کند؟
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور برای تبیین تفاوت میان مراتب مختلف شناخت و تعلقات انسان به دنیا، به مثالی اشاره کرد و گفت: تمام دنیای یک کودک ممکن است در اسباب‌بازی‌های او خلاصه شود؛ اما وقتی بزرگ‌تر می‌شود، دایره تعلقاتش نیز گسترش پیدا می‌کند و ممکن است ماشین، خانه، همسر و فرزندان برای او به مهم‌ترین جلوه‌های زندگی تبدیل شوند. با این حال، در مسیر تعالی عرفانی، انسان به مرتبه‌ای از رشد و معرفت می‌رسد که تعلقات دنیوی در نگاه او کوچک می‌شوند و درک عمیق‌تری از حقیقت هستی پیدا می‌کند. او درمی‌یابد که در عالم خلقت، هیچ چیز مستقل از اراده و قدرت الهی نیست و همه موجودات در نهایت به خداوند متعال وابسته‌اند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به ضرورت مجاهدت در مسیر سیر و سلوک معنوی اظهار کرد: دستیابی به مراتب عالی عرفان و تعالی روحی، نیازمند ریاضت، تمرین، مجاهدت با نفس و پیمودن مسیر سیر و سلوک است. انسان نمی‌تواند بدون تلاش و تهذیب نفس، به مراحل عالی معرفت دست پیدا کند.
وی با اشاره به واکنش مخاطب خود در این گفت‌وگو افزود: تبیین این مباحث و توضیح ابعاد عرفان اسلامی، برای آن رهبر بودایی بسیار شگفت‌آور بود؛ زیرا عرفان اسلامی افق گسترده‌ای از شناخت انسان، جهان و خداوند را پیش روی انسان قرار می‌دهد.
ضرورت معرفی اندیشه‌های عرفانی علامه حسن‌زاده آملی به جهان
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با تأکید بر ظرفیت‌های گسترده میراث عرفانی و فلسفی اسلام اظهار کرد: عرفان اسلامی می‌تواند انسان را از نظر روحی و معنوی به مرتبه‌ای از تعالی برساند که تعلقات دنیوی، حاکم بر وجود و تصمیم‌های او نباشند و انسان بتواند با شناختی عمیق‌تر از حقیقت زندگی، مسیر رشد و کمال را طی کند.
نماینده ولی‌فقیه در آفریقا با ابراز تأسف از معرفی‌نشدن شایسته این ظرفیت‌ها در سطح بین‌المللی گفت: افسوس که اندیشه‌های عمیق عرفانی اسلام و آثار بزرگانی همچون علامه حسن‌زاده آملی، آن‌گونه که شایسته است، به جهان منتقل نشده و ظرفیت‌های معرفتی این میراث ارزشمند برای بسیاری از مردم دنیا ناشناخته مانده است.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به استقبال مردم از دوره‌های انگیزشی در کشورهای مختلف، حتی در تهران، اظهار کرد: چرا در کشورهای گوناگون و حتی در پایتخت ایران، هزاران جوان هزینه می‌کنند و در کلاس‌های انگیزشی شرکت می‌کنند تا راهی برای فاصله‌گرفتن از آشفتگی‌های زندگی روزمره و رسیدن به آرامش پیدا کنند؟
وی افزود: این استقبال نشان می‌دهد که نیاز به آرامش، خودشناسی و رشد درونی در میان نسل جوان وجود دارد؛ اما یکی از دلایل مهم آنکه این نیاز به‌درستی با معارف اسلامی پاسخ داده نمی‌شود، آن است که ما نتوانسته‌ایم عرفان اسلامی را با زبانی ساده، روشن و قابل‌فهم برای عموم مردم بیان کنیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور تأکید کرد: اگر آموزه‌های عمیق عرفانی اسلام به‌درستی تبیین شوند و بتوانیم مفاهیم پیچیده این حوزه را به زبانی متناسب با نیازهای انسان امروز ارائه کنیم، زمینه مناسبی برای آشنایی نسل جوان با این معارف و بهره‌مندی از ظرفیت‌های معنوی اسلام فراهم خواهد شد.
استقبال گسترده استادان دانشگاه از کنفرانس اسلامی در دهلی
وی در ادامه، با اشاره به تجربه برگزاری یک کنفرانس اسلامی در هند گفت: حدود ۱۵ سال پیش، کنفرانسی اسلامی در دانشگاه ملی اسلامیه دهلی برگزار کردیم که با استقبال گسترده استادان دانشگاه روبه‌رو شد. رئیس دانشگاه در آن زمان اظهار می‌کرد که تاکنون از هیچ کنفرانسی به این میزان استقبال نشده است. به گفته وی، حدود ۶۰۰ نفر از استادان دانشگاه در بیرون از سالن کنفرانس ایستاده بودند تا بتوانند به سخنان ارائه‌شده گوش دهند.
وی با اشاره به اهمیت این تجربه خاطرنشان کرد: چنین استقبالی نشان می‌دهد که اگر معارف اسلامی به‌درستی عرضه شوند و زمینه آشنایی دانشگاهیان و اندیشمندان با این آموزه‌ها فراهم شود، ظرفیت قابل‌توجهی برای استقبال و گفت‌وگو در سطح بین‌المللی وجود دارد. ما نباید تصور کنیم که مخاطبان جهانی نسبت به معارف اسلامی بی‌علاقه‌اند؛ بلکه باید بررسی کنیم که تا چه اندازه توانسته‌ایم این معارف را متناسب با نیازها، پرسش‌ها و دغدغه‌های آنان ارائه کنیم.
ظرفیت گسترده معنویت در آفریقا و ضرورت تربیت استادان آگاه
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با اشاره به وضعیت مسلمانان در قاره آفریقا اظهار کرد: در آفریقا، بنا بر آمار مورد اشاره، حدود ۶۵۰ میلیون مسلمان با گرایش‌ها و طریقت‌های مختلف زندگی می‌کنند که بسیاری از آنان به دنبال تعالی نفس، رشد معنوی و دستیابی به مراتب بالاتر معرفت هستند.
وی افزود: با وجود این گرایش، در برخی از این جوامع، دسترسی کافی به اطلاعات معتبر، منابع معرفتی مناسب و استادان آگاه وجود ندارد و همین مسئله ممکن است تشخیص مسیر صحیح معنوی را برای علاقه‌مندان دشوار کند. افرادی که به دنبال معنویت و تعالی نفس هستند، به راهنمایی درست نیاز دارند تا بتوانند میان آموزه‌های اصیل دینی و روش‌هایی که ممکن است شناخت کاملی از حقیقت انسان و مسیر کمال ارائه نکنند، تمایز قائل شوند.
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر مسئولیت مراکز علمی و دینی در این زمینه گفت: هنگامی که در نقاط مختلف جهان، انسان‌هایی مشتاق شناخت حقیقت و رسیدن به آرامش و تعالی وجود دارند، وظیفه ماست که برای معرفی معارف اصیل اسلامی و فراهم‌کردن زمینه بهره‌مندی آنان از این آموزه‌ها تلاش کنیم.
جهانی‌سازی آموزه‌های عرفان اسلامی؛ مسئولیتی مشترک
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی برای گسترش معارف عرفانی اسلام در سطح بین‌المللی اظهار کرد: با توجه به گرایش روزافزون انسان‌ها به معنویت و نیاز آنان به شناخت خویشتن و دستیابی به آرامش درونی، باید برای جهانی‌سازی آموزه‌های عرفان اسلامی برنامه‌ریزی جدی‌تری صورت گیرد.
نماینده ولی‌فقیه در آفریقا افزود: معرفی میراث عرفانی اسلام، تبیین اندیشه‌های شخصیت‌هایی همچون علامه حسن‌زاده آملی، تربیت استادان آگاه، تولید محتوای مناسب برای مخاطبان بین‌المللی و ارائه مفاهیم عمیق عرفانی با زبانی ساده و قابل‌فهم، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.
این استاد حوزه علمیه در پایان تأکید کرد: همه ما در برابر معرفی درست معارف اسلامی به جهانیان مسئولیت داریم و باید از ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و تبلیغی موجود برای انتقال این گنجینه ارزشمند به جوامع مختلف بهره بگیریم؛ چراکه عرفان اسلامی می‌تواند پاسخی عمیق به نیاز انسان معاصر برای خودشناسی، خداشناسی و تعالی معنوی باشد.