دومین نشست مجله تخصصی الگورا با عنوان «کد، بدن، نشانه»؛ تأملاتی پیرامون هویت دیجیتال»، دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵ در دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد. سخنرانان این نشست، هویت دیجیتال را از منظر علوم اجتماعی رایانشی، تجربه زیسته، سازوکارهای پلتفرمی و تحولات هوش مصنوعی بررسی کردند و به ضرورت پیوند میان نظریه اجتماعی و تحلیل داده پرداختند.
رویداد۲۴| دومین نشست مجله تخصصی الگورا با عنوان «کد، بدن، نشانه؛ تأملاتی پیرامون هویت دیجیتال»، دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵ در دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد. سخنرانان این نشست، هویت دیجیتال را از منظر علوم اجتماعی رایانشی، تجربه زیسته، سازوکارهای پلتفرمی و تحولات هوش مصنوعی بررسی کردند و به ضرورت پیوند میان نظریه اجتماعی و تحلیل داده پرداختند.
این نشست به مناسبت رونمایی از شماره نخست مجله تخصصی الگورا که در آکادمی لایف‌وب تولید و منتشر می‌شود، با حضور دکتر حمیدرضا کشاورز مدیرعامل لایف‌وب، دکتر شیما فرزادمنش، دکتر حامد طاهری‌کیا، نریمان صفاپور، دکتر محمدمهدی مولایی و جمعی از استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه علوم اجتماعی و فناوری برگزار شد.
الگورا، فصل‌نامه‌ای تخصصی درباره تجربه انسان در محیط‌های دیجیتال است که با کنار هم آوردن دیدگاه‌های پژوهشگران و فعالان فناوری، از مطالعات رسانه، علوم اجتماعی و تجربه تحلیل داده بهره می‌گیرد. نخستین شماره مجله با عنوان «کد، بدن، نشانه»، به هویتی می‌پردازد که در حضور روزمره افراد در شبکه‌ها شکل می‌گیرد؛ هویتی که شناخت آن، مستلزم توجه هم‌زمان به رفتار کاربر، رابطه او با دیگران و قواعد پلتفرم است.
حمیدرضا کشاورز، مدیرعامل لایف‌وب، در سخنان خود به ضرورت علوم اجتماعی رایانشی، اهمیت انتشار نشریه‌ای تخصصی در این حوزه و انگیزه لایف‌وب برای مشارکت در این مسیر پرداخت. به گفته کشاورز، فناوری دیجیتال به عنصری سازنده در محیط اجتماعی تبدیل شده و لایه‌ای از حیات اجتماعی را پدید آورده است که شناخت آن، به مبانی نظری و روش‌های متناسب نیاز دارد.
کشاورز دسترسی به داده‌های گسترده و امکان مطالعه رفتار میلیون‌ها کاربر را فرصتی تاریخی برای پژوهش اجتماعی دانست. او در توضیح ویژگی‌های این فضا، به مقیاس داده‌ها، سرعت تولید و پردازش آن‌ها و ساختار شبکه‌ای تعاملات اشاره کرد.
کشاورز در عین حال بر حساسیت تحلیل داده‌های پلتفرمی تأکید کرد و توضیح داد که فعالیت کاربران پرکار، گروه‌های سازمان‌یافته و رفتارهای شبه‌رباتیک می‌تواند تصویر پژوهشگر از فضای اجتماعی را تغییر دهد. او همچنین نقش الگوریتم‌ها و قواعد انتشار را در دیده شدن محتوا یادآور شد و توجه به آن‌ها را در تحلیل ضروری دانست. به گفته کشاورز، فراوانی داده به تنهایی مسئله اعتبار شناخت را حل نمی‌کند و پرسش‌هایی درباره نمونه‌گیری، سوگیری و حدود تعمیم همچنان مطرح است.
مدیرعامل لایف‌وب در ادامه، با اشاره به موضوع هویت دیجیتال، گفت که لایک، بازنشر یا دنبال کردن یک صفحه، لزوماً بیانگر باور و موضع فرد نیست و ممکن است از کنجکاوی یا علاقه پژوهشی ناشی شود. او افزود که افراد در پلتفرم‌های مختلف، وجوه متفاوتی از خود را بازنمایی می‌کنند؛ بنابراین مطالعه یک حساب کاربری، دسترسی به تمامیت هویت صاحب آن را تضمین نمی‌کند.
بخش دیگری از سخنان حمیدرضا کشاورز به ضرورت نظریه اجتماعی اختصاص داشت. او توضیح داد که ابزارهای محاسباتی امکان شناسایی الگوها و پیش‌بینی روندها را فراهم می‌کنند، اما چرایی شکل‌گیری پدیده‌ها و معنای آن‌ها برای گروه‌های مختلف، به تبیین نیاز دارد. کشاورز نقش نظریه را در صورت‌بندی پرسش، سنجش توضیح‌های رقیب، عبور از توصیف و انباشت دانش تشریح کرد و گفت که رفت‌وبرگشت میان نظریه و داده می‌تواند به آزمون و اصلاح برداشت‌های موجود کمک کند.
دکتر کشاورز با اشاره به تجربه نزدیک به پانزده سال فعالیت لایف‌وب در گردآوری و پردازش داده‌های آشکار فضای آنلاین، از کاربرد تحلیل شبکه، پردازش زبان طبیعی و یادگیری ماشین سخن گفت. او مواجهه عملی با پرسش‌های نظری و روش‌شناختی را انگیزه‌ای برای تقویت ارتباط با دانشگاه دانست و الگورا را بستری برای انتشار تجربه‌های صنعت، طرح مسئله و نقد علمی معرفی کرد.
شیما فرزادمنش، مدیرعامل اندیشکده افرا و دبیر گروه تحلیل شبکه انجمن جامعه‌شناسی ایران، در سخنان خود ارتباط آموزش و تجربه حرفه‌ای را با روایت دانشجویی توضیح داد که پس از شرکت در دوره‌های لایف‌وب به جمع نویسندگان الگورا پیوسته بود. فرزادمنش تولید مجله در شرایط جنگ و نااطمینانی را فرصتی برای حفظ امید، احساس تعلق و عاملیت جمعی دانست. او همچنین بر سیال بودن هویت و ضرورت توجه به نقش پلتفرم‌ها در تجربه زیسته نسل‌های جدید تأکید کرد.
حامد طاهری‌کیا، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، بحث خود را به پیوند بدن، گردش اطلاعات و هویت سیاسی اختصاص داد. او با مرور تجربه‌هایی از دوران مشروطه تا رسانه‌های دیجیتال، نقش رسانه را در شکل‌گیری کنش جمعی توضیح داد. طاهری‌کیا در تحلیل خود، انباشت روایت‌های رنج بدون پاسخ‌گویی حقوقی و نمایندگی نهادی را زمینه‌ساز احتمالی تشدید خشم و خشونت دانست. او آرمانی‌سازی گذشته، شخص‌محوری، دشمن‌سازی و حذف تکثر را از نشانه‌های نگران‌کننده در شکل‌گیری گرایش‌های فاشیستی برشمرد و بر ضرورت توجه به سازوکارهای حقوقی و امکان گفت‌وگوی متکثر در برابر این روند تأکید کرد.
نریمان صفاپور، سردبیر مجله الگورا، در ادامه بحث طاهری‌کیا، درباره نسبت بدن، هویت و دیگری‌سازی سخن گفت. او با طرح این پرسش که آیا هر دوقطبی یا هر شکل نژادپرستی را می‌توان فاشیسم نامید، بر دقت مفهومی تأکید کرد. به گفته صفاپور، برای شناخت یک پدیده در محیط دیجیتال، باید پیشینه آن در بیرون از پلتفرم و چگونگی تغییرش در این بستر را نیز بررسی کرد.
صفاپور با تکیه بر خوانشی از نظریه لکان، به فاصله میان تجربه فرد از خود و تصویر یکپارچه‌ای که از خویش می‌سازد پرداخت. او توضیح داد که در این صورت‌بندی، احساس فقدان و میل به رفع آن، در شکل‌گیری خواسته‌ها و رفتارهای اجتماعی نقش دارد. سردبیر الگورا این بحث را به سطح جمعی گسترش داد و گفت که تصویر آرمانی از ملت یا جامعه نیز می‌تواند وعده نوعی تمامیت و رفع ناکامی را در خود داشته باشد.
صفاپور در ادامه تحلیل خود، بازگشت خیالی به گذشته‌ای باشکوه یا تصور جامعه‌ای کاملاً خالص را با معرفی گروه‌هایی به عنوان مانع تحقق این تصویر مرتبط دانست. به گفته او، دیگری در چنین روایتی، مسئول فاصله میان وضعیت موجود و آرمان مطلوب شناخته می‌شود و حذف یا تحقیر او می‌تواند توجیه‌پذیر جلوه کند. او این سازوکار را در جریان‌های سیاسی متفاوت قابل بررسی دانست و بر ضرورت بازاندیشی افراد در تمایلات و رفتارهای خود تأکید کرد.
نریمان صفاپور سپس به نقش پلتفرم‌ها در تشدید برانگیختگی عاطفی پرداخت. به گفته او، منطق افزایش تعامل و مواجهه مکرر با محتوای تحریک‌کننده می‌تواند به تقویت گرایش‌های افراطی کمک کند. او همچنین توضیح داد که ضعف ارتباط افراد با نهادهای جمعی ممکن است تجربه امر سیاسی را بیش‌ازپیش به محیط پلتفرم وابسته سازد؛ فضایی که در آن خشم، نفرت و میل به طرد دیگری امکان تشدید و سرایت پیدا می‌کند.
سردبیر الگورا در معرفی رویکرد مجله توضیح داد که شماره نخست، مسئله هویت را از مسیرهای پژوهشی مختلف دنبال کرده است. صفاپور به حضور مباحث روان‌کاوانه، جامعه‌شناختی، مردم‌نگارانه، خودمردم‌نگارانه و تحلیل شبکه و کلان‌داده در این شماره اشاره کرد. به گفته او، این رویکردها می‌کوشند نسبت میان تجربه بدنمند انسان و نیروهای اجتماعی و فنی را از زاویه‌های مختلف روشن کنند.
محمدمهدی مولایی، دانشیار گروه روزنامه‌نگاری دانشگاه علامه طباطبایی، در سخنان خود احتمال شکل‌گیری «هویت چندنسخه‌ای» در عصر هوش مصنوعی را مطرح کرد. او بازتولید صدا و دستیارهای هوشمند را زمینه طرح این پرسش دانست و برای توضیح موضوع، به نگارش و داوری آثار دانشگاهی با هوش مصنوعی اشاره کرد. مولایی این پرسش را پیش کشید که آیا این فناوری نماینده انسان است یا انسان‌ها به نمایندگان آن تبدیل شده‌اند؟
در ادامه نشست، بخش پرسش‌وپاسخ برگزار شد و دانشجویان و استادان درباره مجله الگورا و مباحث مطرح شده به گفت‌وگو پرداختند. گفت‌وگوها فرصتی برای تبادل نظر درباره نسبت انسان، جامعه و فناوری فراهم کرد.