اقتصاد سبز در ایران دیگر صرفاً یک انتخاب محیط‌زیستی نیست؛ با تشدید ناترازی انرژی، بحران آب، آلودگی هوا و فشار بر بخش تولید، حرکت به سمت اقتصاد کم‌مصرف و پاک می‌تواند به یکی از مسیرهای مهم حفظ رشد اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی تبدیل شود.
به گزارش تجارت نیوز، اقتصاد سبز به مدلی از فعالیت اقتصادی گفته می‌شود که در آن رشد تولید، اشتغال و درآمد با مصرف بهینه منابع طبیعی، کاهش آلودگی و حفظ محیط‌زیست همراه باشد. در چنین اقتصادی، افزایش تولید لزوماً به معنای مصرف بیشتر آب، برق و سوخت نیست؛ بلکه بهره‌وری، فناوری و استفاده از منابع تجدیدپذیر نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کنند.
این موضوع برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. اقتصاد کشور از یک طرف با محدودیت منابع آب، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌های انرژی و مصرف بالای سوخت‌های فسیلی مواجه است و از طرف دیگر، برای افزایش سرمایه‌گذاری و حفظ توان تولید به منابع مالی و فناوری نیاز دارد.
بر اساس آخرین آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی کشور در سال ۱۴۰۴ تنها ۰.۲ درصد بوده است. در همین سال، رشد اقتصادی بدون احتساب نفت به منفی ۰.۳ درصد رسید. همچنین بخش کشاورزی با کاهش ۲.۹ درصدی، بخش صنعت با افت ۱.۵ درصدی و زیرگروه تأمین آب و برق با کاهش ۶.۵ درصدی مواجه شدند. این ارقام نشان می‌دهد اقتصاد ایران برای تقویت تولید، علاوه بر سرمایه‌گذاری و اصلاحات مالی، به افزایش بهره‌وری منابع و کاهش هزینه‌های انرژی و آب نیز نیاز دارد.
انرژی‌های تجدیدپذیر؛ رشد ظرفیت خورشیدی در برابر وابستگی به سوخت‌های فسیلی
یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتصاد سبز، تغییر تدریجی ترکیب انرژی و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. ایران از ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه انرژی خورشیدی و بادی برخوردار است، اما استفاده از این ظرفیت هنوز به اندازه‌ای نیست که ساختار انرژی کشور را تغییر دهد.
بر اساس گزارشی که خبرگزاری تسنیم در ۲۹ مهر ۱۴۰۵ به نقل از وزارت نیرو منتشر کرد، ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور به ۶ هزار و ۱۵۱ مگاوات رسیده است. طبق همین گزارش، از ابتدای اسفند ۱۴۰۴ تا زمان انتشار خبر، حدود ۲ هزار مگاوات به ظرفیت این نیروگاه‌ها اضافه شده بود.
وزارت نیرو همچنین اعلام کرده است نیروگاه‌های تجدیدپذیر در سال ۱۴۰۵ تا زمان انتشار این آمار، حدود ۴ میلیارد و ۵۴۸ میلیون کیلووات‌ساعت برق تولید کرده‌اند. به برآورد این وزارتخانه، تولید این میزان برق با صرفه‌جویی حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی و جلوگیری از انتشار نزدیک به ۲.۵ میلیون تن دی‌اکسیدکربن همراه بوده است. این ارقام، برآورد اعلام‌شده از سوی وزارت نیرو هستند و نباید با آمار نهایی عملکرد کل سال ۱۴۰۵ اشتباه گرفته شوند.
با وجود این رشد، سهم برق پاک در سبد تولید برق کشور همچنان پایین است. بر اساس داده‌های مؤسسه بین‌المللی Ember، در سال ۲۰۲۵ حدود ۶ درصد برق ایران از منابع کم‌کربن تولید شده و ۹۴ درصد همچنان به سوخت‌های فسیلی وابسته بوده است. سهم انرژی خورشیدی و بادی نیز در این داده‌ها فقط حدود ۰.۵ درصد گزارش شده است. برای مقایسه، سهم منابع کم‌کربن از تولید برق در جهان در همین سال حدود ۴۱ درصد بوده است.
این ارقام یک نکته مهم را نشان می‌دهد: افزایش ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های خورشیدی به‌تنهایی به معنای تغییر ساختار انرژی نیست. برای افزایش سهم واقعی برق پاک، توسعه شبکه انتقال، ذخیره‌سازی برق، تأمین تجهیزات و اتصال نیروگاه‌های جدید به شبکه نیز ضروری است.
اقتصاد سبز و بحران انتشار آلاینده‌ها
وابستگی بالا به سوخت‌های فسیلی فقط مسئله تأمین برق نیست؛ این وابستگی بر میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای و کیفیت محیط‌زیست نیز اثر می‌گذارد.
بر اساس داده‌های پایگاه شاخص‌های محیط‌زیستی بانک جهانی، میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای ایران، بدون احتساب بخش تغییر کاربری زمین و جنگل‌داری، در سال ۲۰۲۴ حدود یک میلیارد و ۵۴ میلیون تن معادل دی‌اکسیدکربن بوده است. از این مقدار، حدود ۸۲۹ میلیون تن به انتشار دی‌اکسیدکربن اختصاص داشته است. بانک جهانی همچنین میزان انتشار سرانه گازهای گلخانه‌ای ایران را در همین سال حدود ۱۱.۵۲ تن معادل دی‌اکسیدکربن گزارش کرده است.
کاهش این میزان انتشار بدون تغییر در شیوه تولید برق، حمل‌ونقل، مصرف سوخت در ساختمان‌ها و فناوری مورد استفاده در صنایع دشوار خواهد بود. به همین دلیل، اقتصاد سبز باید به مجموعه‌ای از اصلاحات در بخش‌های مختلف اقتصاد تبدیل شود، نه اینکه تنها به احداث نیروگاه‌های خورشیدی محدود بماند.
از سوی دیگر، آلودگی هوا نیز هزینه‌ای اقتصادی برای کشور ایجاد می‌کند. طبق پایگاه داده بانک جهانی، میانگین مواجهه سالانه جمعیت ایران با ذرات معلق ریز PM2.5 در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰.۲۵ میکروگرم بر مترمکعب بوده است. این رقم بیش از هشت برابر سطح راهنمای سالانه ۵ میکروگرم بر مترمکعبی است که سازمان جهانی بهداشت در دستورالعمل سال ۲۰۲۱ خود توصیه کرده است.
آلودگی هوا علاوه بر آثار مستقیم بر سلامت مردم، از مسیر افزایش هزینه‌های درمان، کاهش بهره‌وری نیروی کار و تعطیلی‌های ناشی از آلودگی می‌تواند بر عملکرد اقتصادی شهرها و بنگاه‌ها نیز اثر بگذارد. بنابراین توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک، بهبود کیفیت سوخت و نوسازی ناوگان فرسوده، بخشی از سیاست اقتصادی سبز محسوب می‌شود.
بحران آب؛ مانعی جدی برای کشاورزی و رشد اقتصادی
اقتصاد سبز در ایران بدون اصلاح الگوی مصرف آب امکان‌پذیر نیست. بخش کشاورزی با وجود سهم مهمی که در امنیت غذایی و اشتغال مناطق مختلف دارد، یکی از اصلی‌ترین مصرف‌کنندگان منابع آب کشور است.
بر اساس داده‌های سامانه FAO AQUASTAT که در پایگاه Our World in Data بازتاب یافته، حدود ۹۲ درصد برداشت آب در ایران در سال ۲۰۲۲ به بخش کشاورزی اختصاص داشته است. همچنین داده‌های سازمان ملل درباره شاخص ششم توسعه پایدار نشان می‌دهد میزان تنش آبی ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۸۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر بوده است؛ به این معنا که فشار برداشت آب بر منابع قابل‌تجدید کشور بسیار بالاست.
در چنین شرایطی، ادامه تولید کشاورزی با روش‌های کم‌بازده و الگوی کشت نامتناسب با ظرفیت آبی مناطق، می‌تواند هزینه اقتصادی بحران آب را افزایش دهد. کاهش این فشار به معنای تعطیلی کشاورزی نیست؛ بلکه لازم است سرمایه‌گذاری در آبیاری کارآمد، اصلاح شبکه‌های انتقال آب، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی و تغییر تدریجی الگوی کشت در اولویت قرار بگیرد.
یکی دیگر از ظرفیت‌های مغفول، استفاده دوباره از پساب تصفیه‌شده است. بر اساس داده‌های سازمان ملل، تنها حدود ۲۶.۴ درصد جریان فاضلاب خانگی ایران در سال ۲۰۲۴ به‌صورت ایمن تصفیه شده است. توسعه تصفیه‌خانه‌ها و استفاده از پساب در صنایع، برخی فعالیت‌های کشاورزی و فضای سبز شهری می‌تواند هم فشار بر منابع آب شیرین را کاهش دهد و هم زمینه سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی جدید ایجاد کند.
اقتصاد چرخشی؛ تبدیل پسماند به منبع درآمد
یکی دیگر از پایه‌های اقتصاد سبز، حرکت از اقتصاد خطی به سمت اقتصاد چرخشی است. در الگوی خطی، مواد اولیه استخراج می‌شوند، به کالا تبدیل می‌شوند و پس از مصرف دور ریخته می‌شوند. در اقتصاد چرخشی، تلاش می‌شود مواد و محصولات تا حد امکان دوباره استفاده، تعمیر، بازیافت یا به چرخه تولید بازگردانده شوند.
این تغییر می‌تواند برای اقتصاد ایران در حوزه‌هایی مانند بازیافت پلاستیک، کاغذ و فلزات، مدیریت پسماند شهری، بازیابی پسماندهای صنعتی، استفاده از ضایعات کشاورزی و تصفیه پساب فرصت ایجاد کند.
برای نمونه، ضایعات برخی صنایع می‌تواند به‌عنوان ماده اولیه در صنایع دیگر استفاده شود. همچنین بازیافت فلزات و مواد قابل‌استفاده، نیاز به استخراج و واردات بخشی از مواد اولیه را کاهش می‌دهد. این فعالیت‌ها علاوه بر ایجاد کسب‌وکارهای جدید، می‌توانند هزینه دفع پسماند و آلودگی محیط‌زیست را نیز پایین بیاورند.
البته توسعه اقتصاد چرخشی نیازمند نظام تفکیک پسماند از مبدأ، استانداردهای روشن برای مواد بازیافتی، بازار فروش قابل‌اتکا و حمایت از سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بازیافت است. بدون شکل‌گیری این زنجیره، بازیافت در مقیاس محدود و غیررسمی باقی می‌ماند.
آیا اقتصاد سبز می‌تواند به ایجاد اشتغال و سرمایه‌گذاری کمک کند؟
اقتصاد سبز تنها به کاهش مصرف انرژی و حفاظت از منابع طبیعی محدود نمی‌شود؛ این حوزه می‌تواند بازارهای جدیدی برای کسب‌وکارها ایجاد کند. ساخت و نصب پنل‌های خورشیدی، تولید و تعمیر تجهیزات، توسعه باتری و سامانه‌های ذخیره‌سازی، عایق‌کاری ساختمان‌ها، بهینه‌سازی مصرف انرژی در صنایع، تصفیه پساب و بازیافت از جمله فعالیت‌هایی هستند که به نیروی متخصص و سرمایه‌گذاری نیاز دارند.
این فعالیت‌ها می‌توانند برای بنگاه‌های کوچک و متوسط نیز فرصت ایجاد کنند. برای مثال، نصب سامانه‌های خورشیدی روی ساختمان‌های مسکونی، تجاری و صنعتی به شبکه‌ای از شرکت‌های طراحی، اجرا، تعمیر و نگهداری نیاز دارد. همچنین شرکت‌های خدمات انرژی می‌توانند با اجرای طرح‌های کاهش مصرف در کارخانه‌ها و ساختمان‌ها، از محل صرفه‌جویی ایجادشده درآمد کسب کنند.
با این حال، تبدیل این ظرفیت به اشتغال پایدار به سیاست‌های اقتصادی قابل پیش‌بینی وابسته است. نوسان نرخ ارز، دشواری تأمین مالی، مشکلات واردات تجهیزات، تغییر مکرر مقررات و نبود قراردادهای پایدار خرید برق می‌تواند بازگشت سرمایه را برای فعالان این حوزه دشوار کند.
مهم‌ترین موانع توسعه اقتصاد سبز در ایران چیست؟
یکی از موانع اصلی، ساختار قیمت‌گذاری انرژی است. پایین بودن قیمت نسبی برخی حامل‌های انرژی در مقایسه با هزینه واقعی تولید و آثار زیست‌محیطی آن، انگیزه سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کم‌مصرف را کاهش می‌دهد. از سوی دیگر، اصلاح ناگهانی قیمت‌ها نیز می‌تواند فشار زیادی بر خانوارها و بنگاه‌های کوچک وارد کند. بنابراین اصلاح این ساختار باید تدریجی، همراه با حمایت هدفمند از خانوارهای کم‌درآمد و ایجاد مشوق برای بهبود بهره‌وری باشد.
مانع دیگر، محدودیت دسترسی به سرمایه و فناوری است. توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، شبکه‌های هوشمند، تجهیزات ذخیره‌سازی و فناوری‌های بازیافت به سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز دارد. در شرایطی که ریسک اقتصادی بالا باشد، سرمایه‌گذار برای ورود به این پروژه‌ها با تردید روبه‌رو می‌شود.
همچنین ناهماهنگی میان سیاست‌های انرژی، صنعت، کشاورزی و محیط‌زیست می‌تواند اثربخشی برنامه‌های سبز را کاهش دهد. برای مثال، توسعه یک نیروگاه خورشیدی بدون تقویت شبکه انتقال یا افزایش بهره‌وری مصرف برق، نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل ناترازی را حل کند.
در شاخص عملکرد محیط‌زیستی دانشگاه ییل در سال ۲۰۲۶، ایران رتبه ۱۰۷ را در میان کشورهای بررسی‌شده به دست آورده است. رتبه ایران در بخش مدیریت پسماند نیز ۱۲۴ گزارش شده است. این نتایج نشان می‌دهد چالش‌های محیط‌زیستی کشور به یک حوزه محدود نیست و برای بهبود آن باید مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ اجرا شود.
چه اقداماتی می‌تواند اقتصاد سبز را به موتور رشد ایران تبدیل کند؟
برای تبدیل اقتصاد سبز به یک مسیر واقعی توسعه، چند اقدام باید در اولویت قرار گیرد:
نخست، توسعه انرژی‌های خورشیدی و بادی باید همراه با تقویت شبکه برق، گسترش ذخیره‌سازها و افزایش بهره‌وری نیروگاه‌های موجود باشد. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی آژانس بین‌المللی انرژی، در برنامه هفتم توسعه ایران، رسیدن به ظرفیت ۷ هزار و ۳۸۸ مگاوات انرژی تجدیدپذیر تا پایان دوره برنامه پیش‌بینی شده است. تحقق چنین هدفی به منابع مالی، ثبات مقررات و مشارکت بیشتر بخش خصوصی نیاز دارد.
دوم، دولت باید به جای تمرکز صرف بر افزایش ظرفیت تولید انرژی، کاهش شدت مصرف انرژی را نیز در اولویت قرار دهد. بهینه‌سازی موتورخانه‌ها، عایق‌کاری ساختمان‌ها، نوسازی تجهیزات صنعتی، اصلاح روشنایی و توسعه حمل‌ونقل عمومی می‌تواند نیاز به تولید بیشتر برق و گاز را کاهش دهد.
سوم، اصلاح الگوی مصرف آب باید با سیاست‌های کشاورزی پیوند بخورد. تخصیص منابع مالی به سامانه‌های آبیاری کارآمد، توسعه تصفیه و بازچرخانی پساب و حمایت از کشت محصولات متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه می‌تواند بهره‌وری اقتصادی آب را افزایش دهد.
چهارم، تأمین مالی پروژه‌های سبز باید از طریق ابزارهایی مانند تسهیلات بانکی هدفمند، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، قراردادهای بلندمدت خرید برق و مشارکت بخش خصوصی تقویت شود. در کنار این اقدامات، انتشار اطلاعات شفاف درباره میزان مصرف انرژی، آب و آلایندگی صنایع می‌تواند نظارت عمومی و تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران را بهبود دهد.
در نهایت، سیاست‌های اقتصاد سبز باید به ایجاد فرصت شغلی و حمایت از نیروی کار نیز توجه داشته باشند. آموزش مهارت‌های مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر، تعمیر تجهیزات، مدیریت پسماند و بهره‌وری صنعتی می‌تواند نیروی انسانی موردنیاز این تحول را فراهم کند.
اقتصاد سبز یک انتخاب لوکس نیست
اقتصاد ایران در شرایطی قرار دارد که محدودیت منابع آب و انرژی، آلودگی هوا و هزینه بالای مصرف غیربهینه، به موانعی جدی برای تولید و سرمایه‌گذاری تبدیل شده‌اند. رشد ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر در سال ۱۴۰۵ نشانه‌ای از حرکت در مسیر تغییر است، اما سهم پایین برق پاک در تولید کشور نشان می‌دهد این روند هنوز به اندازه کافی فراگیر نشده است.
آمارهای سال ۱۴۰۴ نیز از رشد اقتصادی محدود و عملکرد منفی برخی بخش‌های مهم تولیدی حکایت دارد. در چنین شرایطی، اقتصاد سبز می‌تواند با کاهش هزینه تولید، افزایش بهره‌وری، ایجاد بازارهای جدید و کاهش فشار بر منابع طبیعی به تقویت اقتصاد کمک کند.
با این حال، رسیدن به این هدف تنها با اعلام برنامه‌های بلندپروازانه یا ساخت چند نیروگاه خورشیدی ممکن نیست. اصلاح تدریجی نظام یارانه انرژی، جذب سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها، مدیریت علمی منابع آب و ثبات سیاست‌گذاری از پیش‌شرط‌های اصلی این مسیر هستند. اقتصاد سبز زمانی به موتور رشد ایران تبدیل می‌شود که حفاظت از محیط‌زیست از یک موضوع حاشیه‌ای خارج شود و در تصمیم‌های مربوط به تولید، تجارت، سرمایه‌گذاری و بودجه جایگاه واقعی پیدا کند.