گسترش شبکه‌های اجتماعی و اقتصاد تولید محتوا، شکل تازه‌ای از کار کودکان را به وجود آورده است؛ پدیده‌ای که در آن، کودکان به ستاره‌های فضای مجازی تبدیل می‌شوند، مخاطب جذب می‌کنند و برای خانواده‌ها و برندهای تجاری درآمد می‌سازند.
بازار جهانی بازاریابی اینفلوئنسری در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۴ میلیارد دلار برآورد شده است؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۱۹ تقریباً سه برابر شده بود. در همین حال، برخی برآوردهای صنعتی ارزش بازار کودک‌اینفلوئنسرها را حدود ۸ میلیارد دلار تخمین می‌زنند؛ هرچند منبع و روش محاسبه این رقم به‌طور دقیق مشخص نیست.
درآمدهای میلیاردی کودکان
نمونه مشهور این روند، رایان کاجی، کودک تولیدکننده محتوای آمریکایی است که طبق گزارش فوربس، بین ژوئن ۲۰۱۹ تا ژوئن ۲۰۲۰ حدود ۲۹.۵ میلیون دلار درآمد سالانه داشت. محتوای او در این دوره بیش از ۱۲ میلیارد بار دیده شد و هزاران محصول با برند او به بازار راه یافت.
این ارقام نشان می‌دهد تصویر کودک در فضای مجازی می‌تواند از یک خاطره خانوادگی فراتر برود و به دارایی تجاری تبدیل شود؛ دارایی‌ای که گاه درآمد قابل‌توجهی ایجاد می‌کند، بدون آنکه صاحب اصلی تصویر، اختیار مستقلی بر قراردادها و منافع مالی خود داشته باشد.
مرز میان فعالیت خانوادگی و بهره‌کشی اقتصادی
هر حضور کودک در شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان مصداق کار کودک دانست. تفاوت اساسی زمانی شکل می‌گیرد که حضور او به فعالیتی مستمر، هدفمند و درآمدزا تبدیل شود و تولید محتوا به بخشی از یک کسب‌وکار تبدیل شود.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با عنوان «کودک کار رقومی (دیجیتال): بهره‌کشی اقتصادی از کودکان در بستر فضای مجازی» بر ضرورت شناسایی این نوع فعالیت اقتصادی تأکید می‌کند. در این نگاه، استمرار تولید محتوا، هدف درآمدزایی و زمانی که کودک صرف این فعالیت می‌کند، از معیارهای تشخیص کار کودک در فضای دیجیتال هستند.
قانون ایران؛ حمایت‌های موجود و خلأهای قانونی
قوانین ایران ظرفیت‌هایی برای مقابله با بهره‌کشی اقتصادی از کودکان دارند. قانون کار، اشتغال افراد کمتر از ۱۵ سال تمام را ممنوع کرده و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان نیز برای مقابله با برخی مصادیق بهره‌کشی اقتصادی و فعالیت‌های زیان‌بار، زمینه مداخله قانونی را فراهم کرده است.
با این حال، مقررات موجود به‌طور مشخص همه ابعاد فعالیت کودک‌اینفلوئنسرها را پوشش نمی‌دهند. نحوه تقسیم درآمد حاصل از تبلیغات، مسئولیت برندها و پلتفرم‌ها، حدود اختیارات والدین و حق کودک برای حذف تصاویر دوران کودکی خود، همچنان به چارچوب‌های روشن‌تری نیاز دارد.
تجربه فرانسه و آمریکا
برخی کشورها برای حمایت از کودکانی که در تولید محتوای درآمدزا مشارکت دارند، مقررات مشخص‌تری وضع کرده‌اند. فرانسه در سال ۲۰۲۰ قانونی برای تنظیم بهره‌برداری تجاری از تصویر کودکان زیر ۱۶ سال در پلتفرم‌های آنلاین تصویب کرد. در برخی شرایط، درآمد حاصل از فعالیت کودک باید تا رسیدن او به سن قانونی نگهداری شود.
در ایالت ایلینوی آمریکا نیز مقرراتی برای حمایت مالی از کودکانی تصویب شده که در ویدئوهای درآمدزا حضور دارند. این مقررات در صورت تحقق معیارهای مشخص، نگهداری سهم مالی کودک در حساب امانی را پیش‌بینی می‌کند.
مسئله اصلی، ممنوعیت مطلق حضور کودکان در فضای مجازی نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری است که از حقوق مالی، سلامت روانی و فرصت رشد طبیعی آنها محافظت کند. در بازاری که تصویر کودکان می‌تواند به سرمایه‌ای چندمیلیارددلاری تبدیل شود، نبود قواعد شفاف ممکن است فاصله میان تولید ثروت و برخورداری صاحب اصلی آن از منافع را بیشتر کند.