جوان آنلاین: علیرضا خوشمنظر، مدیر مؤسسه تربیتی رسانهای اسرا و پژوهشگر تربیت و رسانه در گفتوگو با «جوان» میگوید: آفت بزرگی که رسانهها و فرهنگ سلبریتیسم به جان فرزندان ما انداخته، گره زدن مفهوم قهرمانی و ارزشمند بودن به «استعدادهای عجیب، ثروتهای رویایی یا شهرتهای میلیونی» است. این نگاه صفر و یکی باعث میشود نوجوان با مقایسه زندگی عادی خود با ویترین پرزرقوبرق دیگران مخصوصاً در رسانهها، دچار احساس بیکفایتی و ناامیدی شود.» متن گفتوگو با وی را در ادامه میخوانید.
نوجوانی دوره شکلگیری هویت و استقلال شخصیتی است و نوجوان در این دوره بهشدت به دنبال الگو میگردد. از نظر روانشناسی تربیتی، چرا داشتن قهرمان و الگوی شخصیتی برای نوجوان اهمیت دارد؟
وقتی به نوجوانان نگاه میکنیم، میبینیم که آنها در نقطه گذار از وابستگیهای کودکی به سمت استقلال شخصیتی ایستادهاند. داشتن یک الگوی اصیل، اضطراب و سردرگمی این سن را کم میکند، انرژی بالای نوجوانی را به سمت هدفی ارزشمند هدایت میکند و حتی به زندگی او معنا میبخشد. اگر جای این قهرمان در ذهن نوجوان خالی بماند، روان او این خلأ را تحمل نمیکند و هر جریان پرسروصدایی میتواند این صندلی خالی را پر کند.
چرا نوجوان امروز گاهی یک اینفلوئنسر یا سلبریتی را که صرفاً به دلیل ظاهر، سبک زندگی یا تعداد دنبالکنندگانش مشهور شده، بهعنوان الگوی زندگی انتخاب میکند؟
هنگامی که میبینیم نوجوانمان شیفته یک بلاگر یا چهره سطحی در فضای مجازی شده است، پیش از هرگونه واکنش تند یا سرزنش، باید این انتخاب را یک «نشانه و پیام پنهان» بدانیم. این گرایش بیش از آنکه از بزرگی آن سلبریتی ناشی شود، فریاد نیازهای عاطفی و روانی برآوردهنشده نوجوان در دنیای واقعی است. فرزندان ما در این سن چهار نیاز اساسی دارند. از جمله نیاز به ارزشمند دیدهشدن و تأیید گرفتن، به رسمیت شناختهشدن استقلال، تجربه رویدادهای هیجانانگیز و گروهگرایی و تعلق به جمعهای همسو. وقتی ما در محیط زندگی نوجوان نتوانیم فضایی فراهم کنیم که نوجوان طعم ارزشمندی، استقلال و اثرگذاری را بچشد، یا جمعهای دوستانه مفید و جذابی داشته باشد، او ناخودآگاه جذب ویترینهایی میشود که این نیازها را به شکلی فوری، هرچند کاذب و نمایشی، به او نشان میدهند.
گاهی خانوادهها در معرفی قهرمانان ملی به نوجوانان صرفاً به بیان ویژگیهای مثبت و تمجید از شخصیتها بسنده میکنند. چگونه میتوان بدون نصیحت و تحمیل، نوجوان را به شناخت و انتخاب آگاهانه الگوهایی مانند شهید حاج قاسم سلیمانی علاقهمند کرد؟
یکی از خطاهای رایج ما در خانواده و مدرسه هنگام معرفی قهرمانان ملی و مذهبی، استفاده از لحن دستوری، نصیحتگرانه و ساختن تصویری یکبعدی و دستنیافتنی از آنهاست. اگر میخواهیم شخصیتی بزرگ همچون شهید حاج قاسم سلیمانی را به شکلی اثرگذار به فرزندانمان معرفی کنیم، باید او را به جای معرفی، «روایت» کنیم. این روایت باید منابعی مستند و بیانی همهجانبه داشته باشد. بیان تکبعدی و کاریکاتوری ظلم بزرگ ناخواستهای است که ممکن است در این امر دچارش شویم و این همان خطایی است که نوجوان را از این روایت دور میکند. نسل جدید زمانی واقعاً مجذوب حاج قاسم میشود که در کنار شجاعت و نبوغ نظامی او در میدان نبرد، لطافت روح، تواضع، مدارا با اقشار و سلیقههای مختلف جامعه و حتی احزاب سیاسی، احترام به خانواده و لبخند صمیمی او را با فرزندان شهدا ببیند. ما باید به جای صرف معرفی شناسنامهای و شعاری، نوجوان را با تصمیمهای سخت و زندگی واقعی و انسانی قهرمان روبهرو کنیم و با طرح پرسشهای چالشی، اجازه دهیم خود نوجوان به کشف عظمت این شخصیت برسد، چراکه کشف شخصی او، تعهد و علاقه درونی میآورد، اما تحمیل بیرونی دلزدگی و دوری را به همراه دارد.
آیا قهرمانان ملی و تاریخی برای نوجوان امروز همچنان جذابیت دارند یا فاصله نسلی و تفاوت زیست رسانهای باعث شده این شخصیتها برای او دور از دسترس و متعلق به گذشته به نظر برسند؟
اگر قهرمانان واقعی ما برای بخشی از نسل جدید دور از دسترس به نظر میرسند، به این دلیل است که ما نتوانستهایم روح حماسی، عقلانیت، کنشگری و دغدغههای انسانی و جهانی آنان را به زبان رسانه امروز ترجمه کنیم. هرگاه شخصیتهای بزرگ ملی- مذهبی به خصوص شهدای جنگهای تحمیلی پس از انقلاب را از روایتهای کلیشهای و سیاه و سفید خارج کنیم و در قالب داستانپردازی واقعی، فیلم و بازی به نمایش بگذاریم، این فاصله در آن زمان بیمعنی خواهد بود، چراکه هنر زبان مشترک ارتباط با همه نسلهاست و نوجوان امروز تشنه دیدن قهرمانانی است که در دنیای واقعی پای آرمانهای بلند انسانی ایستادهاند.
برخی نوجوانان تصور میکنند قهرمان شدن مستلزم داشتن استعداد خارقالعاده، شهرت، ثروت یا انجام کارهای بزرگ و استثنایی است. چگونه میتوان این تصور را اصلاح کرد و به نوجوان آموخت که مسئولیتپذیری، تلاش، ایستادگی بر اصول و کمک به دیگران نیز میتواند مصداق قهرمانی باشد؟
آفت بزرگی که رسانهها و فرهنگ سلبریتیسم به جان فرزندان ما انداخته، گره زدن مفهوم قهرمانی و ارزشمند بودن به «استعدادهای عجیب، ثروتهای رویایی یا شهرتهای میلیونی» است. این نگاه صفر و یکی باعث میشود نوجوان با مقایسه زندگی عادی خود با ویترین پرزرقوبرق دیگران مخصوصاً در رسانهها، دچار احساس بیکفایتی و ناامیدی شود. باید به زبان ساده به نوجوان بیاموزیم که نخستین میدان قهرمانی، نبرد درونی میان بخشی از وجود ماست که به دنبال راحتطلبی، مسئولیتناپذیری و لذتهای آنی میشود و بخش عاقلتر ذهنمان که به دنبال هدفمندی، اخلاق و ساختن آینده است. در یک جمله، قهرمان نوجوانی مانند علی لندی و حاج قاسم سلیمانی است. قهرمان واقعی کسی نیست که هرگز نمیترسد یا امکانات خارقالعاده دارد؛ قهرمان کسی است که در برابر فشار اطرافیان برای انجام رفتار نادرست قاطعانه «نه» میگوید و با در نظر گرفتن سختیها برای انجام بهترین کار هزینهها را به جان میخرد؛ قهرمان آن نوجوانی است که صبح زود بر تنبلی خود غلبه میکند، مسئولیت اشتباه خود را میپذیرد و نسبت به مشکلات اطرافیان، جامعه و حتی تمام انسانهای دنیا بیتفاوت نمیماند. وقتی ما ارزش «قدمهای کوچک، اما پیوسته» و ایستادگی بر اصول انسانی را در خانواده به عنوان مصداق واقعی قهرمانی تحسین کنیم و ما خودمان بهعنوان والدین اولین قهرمانان خانواده باشیم، هر نوجوانی درمییابد که میتواند در زندگی شخصی خود یک قهرمان واقعی باشد.
