مشهد- ایرنا - قنات‌ها یکی از ماندگارترین سازه‌های مهندسی ایرانیان برای بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی است که قرن‌ها در مناطق خشک و کویری ایران زمین امکان سکونت، کشاورزی و شکل‌گیری زندگی را فراهم کرده است.
به گزارش ایرنا، این سازه آبی که بر پایه شناخت دقیق از زمین، شیب طبیعی و مسیر حرکت آب در لایه‌های زیرزمینی شکل گرفته، چون سایر مناطق کویری و خشک در خراسان رضوی نیز جایگاهی ویژه دارد، آنگونه که یکی از شگفت انگیزترین و قدیمی ترین قنات‌های کشور یعنی «قصبه» گناباد در خراسان رضوی است.
استانی که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های کشاورزی و معیشت روستاییان آن با محدودیت منابع آب و تداوم خشکسالی روبروست.
در شرایطی که کاهش بارندگی، افزایش دما، افت سطح آب‌های زیرزمینی و فشار بر منابع آبی به یکی از چالش‌های جدی کشاورزی تبدیل شده است، بازخوانی نقش قنات‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند زیرا همچنان قنات‌های جای خود را تامین آب در استان های خشک و کم آب حفظ کرده اند.
قنات‌ها اگرچه به‌تنهایی نمی‌توانند بحران آب را برطرف کنند اما با مدیریت صحیح، نگهداری اصولی و حفاظت از حریم آبخوان‌ها، همچنان ظرفیت مهمی برای تامین آب کشاورزی و حفظ پایداری سکونتگاه‌های روستایی به شمار می‌روند.
قنات؛ مهندسی سازگار با اقلیم خشک ایران
قنات، مجموعه‌ای از چاه‌های عمودی و یک کانال زیرزمینی است که آب را از سفره‌های زیرزمینی به سطح زمین منتقل می‌کند؛ در این روش آب با استفاده از شیب طبیعی زمین و بدون نیاز به پمپاژ مکانیکی به محل مصرف می‌رسد. همین ویژگی سبب شده است قنات در مقایسه با بسیاری از روش‌های برداشت آب وابستگی کمتری به انرژی داشته باشد.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سازه، انطباق آن با شرایط اقلیمی مناطق خشک است.
قنات‌ها معمولاً با بهره‌گیری از جریان طبیعی آب و انتقال آن در مسیرهای زیرزمینی، امکان دسترسی به منابع آب را فراهم می‌کنند و بخش زیرزمینی مسیر نیز از تبخیر مستقیم آب می‌کاهد.
البته میزان آبدهی قنات به شرایط آبخوان، میزان تغذیه سفره زیرزمینی، بارندگی، ساختار زمین‌شناسی و نحوه بهره‌برداری بستگی دارد.
از این رو، قنات را نمی‌توان منبعی مستقل از وضعیت منابع آب زیرزمینی دانست؛ هرگونه افت شدید سطح آبخوان می‌تواند جریان آن را نیز کاهش دهد یا حتی موجب خشک شدن کامل قنات شود.
جایگاه قنات در کشاورزی خراسان رضوی
خراسان رضوی به دلیل تنوع اقلیمی، گستردگی مناطق خشک و نیمه‌خشک و پراکندگی سکونتگاه‌های روستایی از استان‌هایی است که مدیریت منابع آب در آن اهمیت ویژه‌ای دارد. در بسیاری از مناطق این استان، کشاورزی و دامداری به منابع آب محلی وابسته است و قنات‌ها در کنار چاه‌ها، چشمه‌ها و دیگر منابع آبی، بخشی از نیاز کشاورزی را تامین می‌کنند.
اهمیت قنات در این مناطق تنها به تامین آب محدود نمی‌شود. در برخی روستاها، تداوم فعالیت باغ‌ها، زمین‌های زراعی و حتی ماندگاری سکونتگاه‌های انسانی به جریان آب قنات وابسته است. کاهش آبدهی یا خشک شدن این سازه‌ها می‌تواند بر تولید محصولات کشاورزی، درآمد خانوارهای روستایی و اشتغال محلی تاثیر بگذارد.
از سوی دیگر، قنات‌ها در بسیاری از مناطق بر پایه نظام‌های سنتی تقسیم و توزیع آب اداره می‌شوند؛ این نظام‌ها که در طول زمان و متناسب با شرایط محلی شکل گرفته‌اند بر تعیین سهم بهره‌برداران، زمان‌بندی آبیاری و مسئولیت نگهداری مسیر قنات استوارند.
حفظ این تجربه‌ها در کنار استفاده از دانش فنی جدید می‌تواند به مدیریت بهتر منابع محدود آب کمک کند.
با این حال برای ارزیابی دقیق سهم قنات‌ها در تامین آب کشاورزی خراسان رضوی باید آمار به‌روز تعداد قنات‌های فعال، میزان آبدهی، سطح اراضی تحت پوشش و تغییرات منابع آب در شهرستان‌های مختلف بررسی شود.
بدون داشتن این اطلاعا نمی‌توان درباره سهم واقعی این سازه‌ها در تولیدات کشاورزی استان اظهارنظر قطعی کرد.
خشکسالی چگونه قنات‌ها را تهدید می‌کند؟
تداوم خشکسالی و کاهش بارندگی، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده منابع آب زیرزمینی است. هنگامی که میزان تغذیه آبخوان‌ها کاهش پیدا می‌کند، سطح آب زیرزمینی نیز ممکن است افت کند.
این وضعیت به‌ویژه در مناطقی که برداشت آب از چاه‌ها و دیگر منابع زیرزمینی بیش از ظرفیت طبیعی تجدید آب است، می‌تواند آثار گسترده‌تری داشته باشد.
قنات‌ها نیز از این روند تاثیر می‌پذیرند. برخلاف تصور عمومی، زیرزمینی بودن مسیر انتقال آب به معنای مصون ماندن قنات از خشکسالی نیست.
اگر سطح آبخوان از محل برداشت قنات پایین‌تر برود، جریان آب کاهش می‌یابد و در شرایط شدیدتر، قنات از مدار بهره‌برداری خارج می‌شود.
افزون بر این فرسودگی کانال‌ها، ریزش مسیرهای زیرزمینی، مسدود شدن مجاری و کاهش مشارکت بهره‌برداران در هزینه‌های نگهداری می‌تواند مشکلات قنات‌ها را تشدید کند.
در برخی موارد، حتی قناتی که از ظرفیت بالقوه آبدهی برخوردار است، به دلیل نبود اعتبار و رسیدگی مستمر، امکان بهره‌برداری مناسب را از دست می‌دهد.
بنابراین حفاظت از قنات‌ها تنها به لایروبی و مرمت مسیرهای آن‌ها محدود نمی‌شود بلکه مدیریت آبخوان و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی نیز باید در کانون توجه قرار گیرد.
آیا قنات می‌تواند راهکاری برای بحران آب کشاورزی باشد؟
قنات‌ها به دلیل استفاده از نیروی ثقل، کاهش نیاز به انرژی برای انتقال آب و سازگاری تاریخی با شرایط اقلیمی می‌توانند بخشی از راهبرد مدیریت پایدار آب در مناطق خشک باشند. با این حال احیای قنات به‌تنهایی جایگزین مدیریت جامع منابع آب نیست.
در شرایطی که منابع آب زیرزمینی با افت مستمر روبرو هستند، هرگونه برنامه احیا باید بر پایه مطالعات هیدروژئولوژیک (آب زمین شناسی) و ارزیابی ظرفیت واقعی آبخوان انجام شود.
بازسازی قناتی که منبع تغذیه آن به‌شدت تضعیف شده است، بدون توجه به وضعیت آبخوان لزوما به افزایش پایدار آبدهی منجر نخواهد شد.
از سوی دیگر اصلاح شیوه‌های آبیاری در مزارع و باغ‌ها، انتخاب الگوی کشت متناسب با ظرفیت آبی منطقه، جلوگیری از برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و تقویت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها می‌تواند اثربخشی اقدامات حفاظتی را افزایش دهد.
در این میان قنات‌ها باید به‌عنوان بخشی از یک نظام به‌هم‌پیوسته مدیریت آب دیده شوند نه راهکاری جدا از سایر سیاست‌های کشاورزی و منابع طبیعی.
همچنین، مشارکت کشاورزان و بهره‌برداران محلی در تصمیم‌گیری‌ها اهمیت زیادی دارد؛ تجربه تاریخی مدیریت قنات نشان می‌دهد که نگهداری این سازه‌ها بدون همکاری میان صاحبان حقابه و تامین هزینه‌های مستمر امکان‌پذیر نیست. حمایت فنی و مالی دولت در کنار تقویت تشکل‌های محلی می‌تواند به حفظ قنات‌های فعال و جلوگیری از تخریب آن‌ها کمک کند.
میراثی که حفاظت از آن به آینده کشاورزی گره خورده است
قنات‌ها علاوه بر نقش اقتصادی و کشاورزی بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی خراسان رضوی هستند. این سازه‌ها حاصل دانش نسل‌هایی از ایرانیان هستند که با شناخت محدودیت‌های اقلیمی راهی برای استفاده از منابع آب زیرزمینی و تداوم زندگی در مناطق کم‌آب پیدا کردند.
حفاظت از این میراث در شرایط کنونی فقط اقدامی برای نگهداری آثار تاریخی نیست بلکه با امنیت آبی، پایداری کشاورزی و حفظ زندگی روستایی نیز ارتباط دارد.
تخریب قنات‌ها یا بی‌توجهی به منابع تغذیه آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از از دست رفتن یک سازه قدیمی داشته باشد و بر معیشت جوامعی تاثیر بگذارد که سال‌ها به این منابع وابسته بوده‌اند.
در خراسان رضوی شناسایی قنات‌های فعال و نیمه‌فعال، ثبت وضعیت آبدهی آن‌ها، اولویت‌بندی طرح‌های مرمت و توجه به شرایط آبخوان‌ها می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای حفاظت از این سرمایه ارزشمند باشد.
همچنین مستندسازی دانش بومی مرتبط با تقسیم آب و نگهداری قنات‌ها، زمینه انتقال این تجربه‌ها به نسل‌های آینده را فراهم می‌کند.
قنات نه راه‌حلی معجزه‌آسا برای پایان خشکسالی بلکه بخشی از تجربه تاریخی مدیریت آب در ایران است؛ تجربه‌ای که در صورت پیوند با دانش روز، حفاظت از آبخوان‌ها و اصلاح الگوی مصرف همچنان می‌تواند در پایداری کشاورزی خراسان رضوی نقش‌آفرین باشد.
در روزگاری که تامین آب به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کشاورزی تبدیل شده است، توجه به قنات‌ها فرصتی برای بازنگری در شیوه‌های بهره‌برداری از منابع طبیعی و استفاده از ظرفیت‌های بومی به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که حفظ آن، هم به شناخت ارزش تاریخی این سازه‌ها و هم به تصمیم‌گیری درست درباره آینده منابع آب وابسته است.
کاهش ۵۸ درصدی آبدهی قنات‌های طی یک دهه
قنات‌ها از مهم‌ترین سازه‌های سنتی تامین آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک به شمار می‌روند که طی قرن‌ها امکان کشاورزی و تداوم زندگی در بسیاری از مناطق خراسان رضوی را فراهم کرده‌اند. در شرایطی که کاهش منابع آب زیرزمینی، خشکسالی و فرونشست زمین کشاورزی استان را با چالش‌های جدی مواجه کرده است، حفاظت و مرمت این سازه‌ها اهمیت بیشتری یافته است.
رییس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به تغییرات آبدهی قنات‌ها در سال‌های اخیر اظهار کرد: میزان آبدهی قنات‌های استان پیش از خشکسالی‌های یک دهه اخیر حدود ۵۷۰ میلیون مترمکعب بود که اکنون به حدود ۲۴۱ میلیون مترمکعب رسیده است.
مجید جعفری افزود: بارندگی‌های مناسب سال گذشته و بارش‌های امسال می‌تواند در بهبود وضعیت آبدهی برخی قنات‌ها موثر باشد اما برای حفظ این منابع، مرمت سازه‌ها و مدیریت منابع آب زیرزمینی باید به‌صورت مستمر دنبال شود.
این مسوول همچنین از هماهنگی با بخش مدیریت آبخیزداری برای مرمت سازه‌های آبخیزداری در بالادست قنات‌ها خبر داد و گفت: این اقدامات با هدف بهبود شرایط تغذیه منابع آب زیرزمینی و کمک به پایداری آبدهی قنات‌های پایین‌دست انجام می‌شود.
وی با اشاره به ظرفیت گسترده قنات‌ها در این استان اظهار کرد: خراسان رضوی با برخورداری از ۶ هزار و ۷۸۸ رشته قنات و حدود ۱۳ هزار کیلومتر طول این سازه‌ها، رتبه نخست کشور را از نظر تعداد قنات دارد و حدود ۱۶ درصد قنات‌های کشور در این استان واقع شده‌اند.
وی افزود: دبی آب قنات‌های استان در مجموع حدود ۲۴۱ میلیون مترمکعب است و تمام آب استحصال‌شده از این منابع در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.
مرمت ۲۱۵ رشته قنات با اعتبار ۱۵۲ میلیارد تومان
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به طرح‌های در دست اجرا برای مرمت قنات‌های استان گفت: در حال حاضر عملیات اجرایی مرمت ۲۱۵ رشته قنات با اعتباری بالغ بر ۱۵۲ میلیارد تومان در دست اجراست که این طرح‌ها از محل اعتبارات سال ۱۴۰۴ تامین منابع شده‌اند.
محمد قیصری ادامه داد: از مجموع این طرح‌ها ۱۷۱ رشته قنات با اعتباری حدود ۱۳۵ میلیارد تومان از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی و ۴۴ رشته دیگر با اعتبار حدود ۱۷ میلیارد تومان از منابع ملی اجرا می‌شوند.
وی با بیان اینکه اعتبارات سال جاری هنوز تخصیص نیافته است، افزود: با توجه به گستردگی شبکه قنات‌های استان و ضرورت نگهداری مستمر آن‌ها، تامین منابع مالی جدید برای ادامه طرح‌های مرمت و جلوگیری از تخریب این سازه‌ها ضروری است.
مرمت حدود نیمی از طول قنات‌های خراسان رضوی
قیصری با اشاره به سابقه اجرای طرح‌های مرمت قنات در خراسان رضوی اظهار کرد: از دهه ۱۳۷۰ که اعتبارات مرمت قنات به جهاد کشاورزی ابلاغ شد تاکنون حدود ۶ هزار و ۳۹۶ کیلومتر از مجموع ۱۳ هزار کیلومتر طول قنات‌های استان مرمت شده است.
وی با بیان اینکه مرمت قنات‌ها به دلیل ماهیت این سازه‌ها و انجام بخش زیادی از عملیات به‌صورت دستی، فرایندی زمان‌بر است، گفت: در شرایط فعلی به‌طور متوسط سالانه ۲۰۰ تا ۳۰۰ رشته قنات در استان مرمت می‌شود اما با تامین اعتبارات کافی، ظرفیت اجرایی برای افزایش این میزان وجود دارد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی افزود: در صورت تامین اعتبار مناسب، امکان مرمت حدود ۶۰۰ رشته قنات در سال فراهم است و با تخصیص سالانه یک‌هزار میلیارد تومان اعتبار نیز می‌توان عملیات مرمت و احیای حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ رشته قنات را در دستور کار قرار داد.
وی بر ضرورت افزایش اعتبارات استانی برای اجرای این طرح‌ها تاکید کرد و گفت: حمایت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان و تامین منابع مالی مورد نیاز می‌تواند روند مرمت قنات‌ها را تسریع کند.
خشکسالی و فرونشست زمین؛ تهدیدی برای آبدهی قنات‌ها
قیصری با اشاره به تاثیر تغییرات اقلیمی بر منابع آب زیرزمینی و آبدهی قنات‌ها اظهار کرد: وضعیت قنات‌ها در مناطق مختلف خراسان رضوی یکسان نیست و شرایط جغرافیایی، میزان بارندگی و نحوه تغذیه آبخوان‌ها در میزان آبدهی آن‌ها تاثیر دارد.
وی افزود: در مناطق کوهستانی و دامنه‌های کوهستانی بارندگی مناسب می‌تواند موجب افزایش آبدهی قنات‌ها شود در حالی که تداوم خشکسالی بر جریان آب این سازه‌ها تاثیر منفی می‌گذارد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی ادامه داد: در مناطق دشتی و کویری مانند سبزوار، داورزن، بجستان و گناباد، تاثیر بارندگی‌های کوتاه‌مدت بر آبدهی قنات‌ها متفاوت است و بارش‌های محدود لزوما موجب افزایش محسوس جریان آب نمی‌شود.
قیصری با اشاره به وضعیت دشت نیشابور گفت: فرونشست زمین در این منطقه می‌تواند موجب کاهش آبدهی قنات‌ها و در مواردی قطع جریان آب شود.
وی با بیان اینکه آمار دقیق و یکپارچه‌ای از تعداد قنات‌های خشک‌شده استان در دست نیست، افزود: برآوردها نشان می‌دهد حدود ۱۰ درصد قنات‌های استان از حیز انتفاع خارج شده‌اند که تغییرات اقلیمی و شرایط آب‌وهوایی از عوامل موثر بر این وضعیت به شمار می‌روند.
قنات‌ها؛ میراثی ارزشمند برای آینده کشاورزی
وی با تاکید بر ضرورت حفاظت از قنات‌ها در شرایط بحران آب اظهار کرد: قنات‌ها سازه‌هایی قدیمی و میراثی ماندگار هستند که حفظ آن‌ها علاوه بر اهمیت اقتصادی و کشاورزی از نظر تاریخی و فرهنگی نیز اهمیت دارد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی افزود: هدف از مرمت این سازه‌ها، افزایش غیرواقع‌بینانه آبدهی نیست، بلکه تلاش می‌شود با نگهداری اصولی، حفاظت از مسیر قنات‌ها و بهبود شرایط تغذیه آبخوان‌ها از تخریب و خروج بیشتر آن‌ها از چرخه بهره‌برداری جلوگیری شود.
حفاظت از قنات‌ها در خراسان رضوی به‌عنوان یکی از استان‌های دارای بیشترین تعداد این سازه‌های آبی، نیازمند تامین اعتبارات پایدار، مشارکت بهره‌برداران و هماهنگی میان دستگاه‌های مسوول است؛ اقدامی که می‌تواند در کنار مدیریت مصرف آب و اصلاح الگوی کشت به حفظ ظرفیت‌های کشاورزی مناطق کم‌آب استان کمک کند.