شکست انتخاباتی دونالد ترامپ چه سرنوشتی برای مناقشه ایران و آمریکا رقم می‌زند؟ سیدحسین موسویان، دیپلمات پیشین و عضو سابق تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران، در یادداشتی در میدل ایست آی دو سناریوی متفاوت پیش روی تهران و واشنگتن ترسیم کرده است؛ از احتمال تشدید جنگ تا فرصتی تازه برای توافقی که بتواند به دهه‌ها خصومت پایان دهد.
رویداد۲۴| سیدحسین موسویان، دیپلمات پیشین ایران و از اعضای سابق تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای، در یادداشتی که در وب‌سایت میدل ایست آی منتشر شده، به بررسی تأثیر شکست انتخاباتی دونالد ترامپ بر آینده مناقشه تهران و واشنگتن پرداخته است. موسویان که سال‌ها در حوزه دیپلماسی هسته‌ای و روابط خارجی ایران فعالیت داشته، معتقد است نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا الزاماً به معنای پایان تقابل با ایران نیست و حتی می‌تواند زمینه‌ساز تشدید تنش‌های نظامی شود.
او در این یادداشت، دو مسیر متفاوت را پیش روی ترامپ قرار می‌دهد: نخست، تلاش برای جبران شکست سیاسی از طریق یک عملیات نظامی گسترده علیه ایران و دوم، استفاده از شرایط جدید برای بازگشت به میز مذاکره و دستیابی به توافقی جامع. موسویان در عین حال از ابتکاری با عنوان «اسلام‌آباد پلاس» سخن می‌گوید که به اعتقاد او می‌تواند مبنایی برای پایان جنگ و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی تازه در منطقه باشد.
در ادامه مشروح یادداشت موسویان در میدل ایست آی را می‌خوانید:
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا شکست تاریخی سنگینی را به حزب جمهوری‌خواه دونالد ترامپ تحمیل کرد؛ حزبی که کنترل هر ۲ مجلس کنگره را از دست داد. دموکرات‌ها در ایالت‌هایی که به‌طور سنتی پایگاه جمهوری‌خواهان محسوب می‌شوند، از جمله تگزاس و کانزاس، به پیروزی‌های چشمگیری دست یافتند و عبدال السید به‌عنوان نخستین مسلمان به مجلس سنای آمریکا راه یافت. روزنامه‌های آمریکایی این نتیجه را «سونامی آبی» و «شکست سیاسی ویرانگر» ترامپ توصیف کردند.
در تهران، نتایج انتخابات به‌عنوان عقب‌گرد سیاسی بزرگی برای دولت ترامپ و تأییدی بر مقاومت ایران در برابر فشار‌های نظامی آمریکا و اسرائیل تفسیر شد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ملت ایران در میدان نبرد و در هرمز، شکست راهبردی به ترامپ تحمیل کرد و در واشنگتن نیز او را با شکست سیاسی مواجه ساخت.»
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز ظاهراً با نگرانی‌های جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، درباره هزینه‌های سیاسی جنگ با ایران و شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان هم‌نظر بود. قالیباف در پاسخ به ونس در شبکه ایکس هشدار داد: «رئیس شما در حال آماده‌سازی مرحله بعدی جنگ است، در حالی که آمریکا در آستانه سقوط به پرتگاهِ اولویت دادن به اسرائیل قرار دارد. سخنرانی‌های تدگونه را کنار بگذارید. چرا این حرف‌ها را به رئیس خود نمی‌گویید؟» پیام او نشان‌دهنده امکان وجود زمینه مشترک برای پایان دادن به جنگ بود.
جالب آنکه نارضایتی‌هایی که ونس مطرح کرد، شباهت زیادی به هشدار‌هایی داشت که مقامات ایرانی، شخصیت‌های سیاسی بین‌المللی و خود من بار‌ها در مقالات و مصاحبه‌هایم پس از جنگ‌های آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ مطرح کرده بودیم. ما هشدار داده بودیم که تقابل نظامی، بی‌ثباتی منطقه‌ای را تشدید می‌کند، بازار‌های جهانی انرژی را مختل می‌سازد، فشار‌های اقتصادی بر شهروندان عادی آمریکا را افزایش می‌دهد، وعده ترامپ برای پرهیز از جنگ‌های جدید را تضعیف می‌کند و واشنگتن را بیش از پیش درگیر منازعات منطقه‌ای اسرائیل خواهد کرد. متأسفانه این هشدار‌ها در واشنگتن چندان مورد توجه قرار نگرفت.
فرصت‌ها و خطرات
با این حال، نتایج انتخابات لزوماً به معنای افزایش احتمال دستیابی به یک توافق دیپلماتیک نیست؛ بلکه هم فرصت‌هایی ایجاد کرده و هم خطرات جدی به همراه دارد.
با توجه به تمرکز فزاینده هر ۲ حزب اصلی آمریکا بر انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸، به نظر می‌رسد ایران همچنان مانند انتخابات میان‌دوره‌ای، یکی از موضوعات محوری رقابت سیاسی میان آنها باقی بماند. در چنین شرایطی، ترامپ و حزب جمهوری‌خواه با ۲ انتخاب کاملاً متفاوت روبه‌رو هستند.
انتخاب نخست، تبدیل روایت شکست انتخاباتی به پیروزی نظامی است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، آشکارا خواستار سرنگونی حکومت ایران شده و اعلام کرده است: «تنها یک راه برای از میان بردن همیشگی این تهدید وجود دارد: سرنگونی حکومت ایران.» او همچنین مدعی شده است که ترامپ به وی اطمینان داده آمریکا «آماده است کار را تمام کند».
ترامپ ممکن است تحت فشار چنین درخواست‌های جنگ‌طلبانه‌ای بار دیگر به آغاز حمله‌ای گسترده علیه ایران کشیده شود، به این امید که تغییر رژیم را، که عملیات نظامی پیشین در تحقق آن ناکام مانده‌اند، عملی سازد. اما این گزینه بر فرضی خطرناک استوار است: اینکه استفاده از نیروی نظامی بیشتر بتواند در جایی موفق شود که جنگ‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ شکست خورده‌اند. یک حمله گسترده دیگر می‌تواند واکنش نظامی ویرانگر ایران را به دنبال داشته باشد، عرضه انرژی را تهدید کند، متحدان منطقه‌ای واشنگتن را بی‌ثبات سازد و جنگ را تا انتخابات ۲۰۲۸ ادامه دهد.
چنین اقدامی نه‌تنها ممکن است جمهوری‌خواهان را از بحران سیاسی نجات ندهد، بلکه می‌تواند فاجعه سیاسی بزرگ‌تری برای آنان رقم بزند. اگر ترامپ مسیر تشدید نظامی را انتخاب کند، احتمالاً افرادی مانند پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، نقش محوری در اجرای آن خواهند داشت.
انتخاب دوم، تبدیل شکست انتخاباتی به فرصتی تاریخی برای دیپلماسی از طریق چارچوب «اسلام‌آباد پلاس» (Islamabad Plus) است که بر ۲ رکن مکمل استوار خواهد بود: تفاهم‌نامه‌ای که اوایل سال جاری با میانجیگری پاکستان حاصل شد و ترتیبات جدید امنیت منطقه‌ای.
گام نخست، احیا و گسترش تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای پایان دادن به جنگ و حل اختلافات باقی‌مانده، از جمله برنامه هسته‌ای ایران، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، رفع محاصره دریایی آمریکا و سایر مسائل مهم امنیتی و اقتصادی خواهد بود.
بخش «پلاس» شامل ایجاد چارچوبی فراگیر برای امنیت و همکاری منطقه‌ای است که بر تلاش‌های میانجیگرانه کشور‌های منطقه، از جمله پاکستان، ترکیه، عربستان سعودی، مصر، قطر و عمان، استوار باشد و امنیت جمعی، همکاری اقتصادی و صلح پایدار را تقویت کند.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، وزیر امور خارجه قطر، گفته است کشور‌های خلیج فارس و ایران به چارچوبی مبتنی بر همکاری، حاکمیت ملی و امنیت متقابل نیاز دارند. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، نیز خواستار آن شده است که کشور‌های عربی خلیج فارس، عراق و ایران در قالب یک پیمان امنیتی واحد مبتنی بر «عدم تجاوز» متحد شوند.
چنین توافقی می‌تواند بازار‌های انرژی را تثبیت کند، فشار‌های تورمی را کاهش دهد، کشور‌های منطقه را از ویرانی‌های بیشتر مصون بدارد و شرایط مساعدتری برای حل مناقشه اسرائیل و فلسطین فراهم آورد.
در این صورت، ترامپ می‌تواند میراثی تاریخی از خود بر جای بگذارد: پایان دادن به چندین دهه خصومت میان آمریکا و ایران و کمک به شکل‌گیری معماری امنیتی جدید در منطقه، به‌جای آغاز جنگی ویرانگر دیگر. اگر ترامپ این مسیر را انتخاب کند، ونس باید رهبری ابتکار دیپلماتیک را بر عهده بگیرد.
اولویت‌های اساسی
بحث و اختلاف‌نظر در تهران نیز به همان اندازه سرنوشت‌ساز است. یک جریان فکری طرفدار ادامه تقابل تا زمانی است که آمریکا شکست راهبردی قاطعی متحمل شود، نیرو‌های نظامی خود را از منطقه خارج کند و از پروژه «اسرائیل بزرگ» نتانیاهو دست بردارد.
برخی از طرفداران این رویکرد همچنین خواستار خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و ساخت سلاح هسته‌ای هستند. استدلال آنان این است که چندین دهه عضویت ایران در NPT، ممنوعیت شرعی سلاح هسته‌ای و همکاری گسترده با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نتوانسته از تحریم‌ها، خرابکاری‌ها و در نهایت حملات نظامی جلوگیری کند.
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، به نقل از خبرگزاری فارس اعلام کرده است که ۱۰ طرح برای خروج از این معاهده ثبت شده و موضوع خروج در دست بررسی است. بر اساس این دیدگاه، بازدارندگی هسته‌ای نسبت به تعهدات حقوقی بین‌المللی، حفاظت مؤثرتری فراهم می‌کند.
بر اساس آنچه از افراد نزدیک به برخی تصمیم‌گیران کلیدی در تهران شنیده‌ام، ایران همچنان راه‌حل مبتنی بر مذاکره را ترجیح می‌دهد. با این حال، حملات نظامی مکرر آمریکا با وجود تلاش‌های دیپلماتیک، به‌ویژه فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، تردید‌ها نسبت به ابتکار صلح ونس را عمیق‌تر کرده است.
در صورت عدم دستیابی به توافق، به نظر می‌رسد تهران مصمم است هرگونه حمله مجدد آمریکا را با گسترش تقابل به یک «جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای» پاسخ دهد، زیرساخت‌های نظامی آمریکا در سراسر منطقه را هدف قرار دهد و ترتیبات امنیتی منطقه را به‌گونه‌ای بنیادین تغییر دهد که به حملات آینده واشنگتن و تل‌آویو برای همیشه خاتمه دهد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در نشانه‌ای از آمادگی برای جنگی احتمالاً گسترده‌تر، از لغو محدودیت خودخواسته برد ۲,۰۰۰ کیلومتری موشک‌های بالستیک ایران خبر داده است؛ محدودیتی که نزدیک به ۳ دهه برقرار بود. این اقدام پس از هشدار آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، صورت گرفت که اعلام کرده بود پاسخ ایران به حملات احتمالی آینده آمریکا یا اسرائیل هیچ محدودیت جغرافیایی نخواهد داشت.
اما این راهبرد با خطرات بزرگی همراه است. یک جنگ فرسایشی طولانی‌مدت اقتصاد ایران را ویران می‌کند، رنج انسانی را افزایش می‌دهد، کشور‌های همسایه در معرض خطر قرار میگیرند و ثبات جهانی را تهدید میشود. تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای نیز ممکن است پیش از آنکه ایران بتواند بازدارندگی معتبری ایجاد کند، حملات بیشتری را به دنبال داشته باشد.
اولویت‌های اساسی ملی ایران باید تضمین پایان دائمی جنگ و غلبه بر چالش‌های شدید اقتصادی کشور باشد. تداوم تقابل هیچ‌یک از این ۲ هدف را محقق نخواهد کرد.
گزینه جایگزین، دستیابی به توافقی جامع از طریق دیپلماسی است بنحویکه بتواند حاکمیت ملی ایران، منافع مشروع امنیتی و آینده اقتصادی آن را تضمین کند.
با این حال، برای موفقیت مذاکرات، واشنگتن و تهران باید یک اصل بنیادین را به رسمیت بشناسند: هر توافق پایداری باید برای هردوطرف آبرومندانه و مبتنی بر منافع متقابل باشد. هیچ‌یک از طرفین تسلیم بی‌قیدوشرط را نخواهند پذیرفت. توافقی مبتنی بر تحقیر، اجبار یا امتیازات یک‌جانبه، صرفاً زمینه‌ساز جنگ دیگری خواهد شد.
از همین رو، ابتکار دیپلماتیک جدید بر پایه چارچوب «اسلام‌آباد پلاس» و با حمایت قدرت‌های کلیدی منطقه، شایسته بررسی جدی است.
تاریخ درس مهمی در خود دارد: از واکنش‌های سیاسی علیه جنگ ویتنام در دهه ۱۹۷۰ گرفته تا شکست‌های انتخاباتی جمهوری‌خواهان در جریان جنگ عراق در سال ۲۰۰۶ و جنگ ایران ۲ دهه بعد، تقابل‌های نظامی طولانی‌مدت بار‌ها هزینه‌های سیاسی سنگینی بر واشنگتن تحمیل کرده‌اند.
پیام مردم آمریکا در انتخابات اخیر به رهبران شان، به‌ویژه جمهوری‌خواهان، روزبه‌روز روشن‌تر میشود: «دیگر بس است». مردم آمریکا جنگ بی‌پایان دیگری نمی‌خواهند. برتری نظامی تضمین‌کننده پیروزی راهبردی نیست.
ترامپ و تهران اکنون در برابر انتخابی تاریخی میان ادامه تقابل و دستیابی به توافقی دیپلماتیک قرار دارند. بزرگ‌ترین پیروزی برای هر ۲ ملت، نه پیروزی نظامی و نه تحقیر طرف مقابل، بلکه صلحی پایدار است که به دهه‌ها خصومت پایان دهد و عصر جدیدی از امنیت و همکاری منطقه‌ای را بنیان گذارد.