اصلاح آیین‌نامه اجرایی مدارس، با محوریت استفاده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی و نصب دوربین‌های نظارتی در پی پاسخ‌گویی به چند نگرانی در محیط‌های آموزشی است؛ از اختلال در تمرکز دانش‌آموزان و حفظ نظم و امنیت مدرسه تا صیانت از حریم خصوصی و آموزش حضور مسئولانه در فضای مجازی، اما این مهم تنها قانونی روی کاغذ است یا کارکرد واقعی خواهد داشت؟

اصلاح آیین‌نامه اجرایی مدارس که پس از دو سال کار کارشناسی در آستانه ابلاغ نهایی است، با هدف ایجاد توازن میان فناوری و انضباط آموزشی تدوین شده است. این سند در بخش تلفن همراه، استفاده از آن را جز در موارد محدود آموزشی ممنوع کرده، عکاسی و ضبط صدا بدون اجازه مدیر را خط قرمز می‌داند و با الزام معلمان به سکوت دیجیتال، بر الگوسازی رفتاری تأکید می‌کند. همچنین درباره دوربین‌های نظارتی، در حالی که نصب آنها در فضا‌های عمومی برای امنیت مجاز است، استقرار دوربین در کلاس درس را راهکاری کاملاً موقت، منوط به تأیید شورای مدرسه برای حل بحران‌های انضباطی و مستلزم جمع‌آوری پس از رفع مشکل می‌داند؛ رویکردی که موفقیت آن به شفافیت دستورالعمل‌ها و تقاطع کنترل با آموزش سواد دیجیتال بستگی دارد.

بر اساس توضیحات موسی‌الرضا کفاش معاون دبیرکل شورای عالی آموزش و پرورش، استفاده از تلفن همراه در کلاس به‌طور کلی مجاز نیست، اما در فعالیت‌های مرتبط با برنامه درسی، با نظر معلم و برای مدتی محدود امکان‌پذیر خواهد بود. به این ترتیب، رویکرد آیین‌نامه حذف کامل فناوری از آموزش نیست، بلکه محدود کردن استفاده از آن به موقعیت‌های مشخص آموزشی است.

ممنوعیت عکاسی، فیلم‌برداری و ضبط صدا بدون اجازه مدیر نیز با نگرانی‌هایی درباره انتشار تصاویر و صدا‌ها بدون رضایت افراد مرتبط است؛ اقدامی که می‌تواند از دانش‌آموزان و کارکنان در برابر پیامد‌های احتمالی چنین انتشار‌هایی محافظت کند.

اما این مقررات عدم استفاده از تلفن همراه، فقط متوجه دانش‌آموزان نیست، بلکه از معلمان نیز خواسته شده است تلفن همراه خود را در کلاس خاموش یا بی‌صدا نگه دارند.

این مهم نشان می‌دهد که در نگاه تدوین‌کنندگان مصوبه اجرایی مدارس، مدیریت استفاده از فناوری در کلاس باید شامل همه افراد حاضر باشد و رفتار معلم نیز می‌تواند در شکل‌گیری الگوی رفتاری دانش‌آموزان نقش داشته باشد.

آیین‌نامه پیشنهادی در کنار محدودیت‌ها، بر آموزش والدین و تقویت خودکنترلی دانش‌آموزان نیز تأکید می‌کند. برخی بر این باورند که قانون‌گذار سعی دارد تا فراتر از ممنوعیت و کنترل پیش رفته و آموزش مهارت‌های لازم برای استفاده از ابزار‌های فن‌آورانه و ارتباطی و حضور مسئولانه در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی را نیز ضروری می‌شمارد. به معنای دیگر تلاش برای ایمن‌سازی فضای مجازی از آسیب‌ها و تهدید‌های موجود برای دانش آموزان. اما اینکه چقدر این مهم محقق خواهد شد، محل بحث است!

دوربین‌های نظارتی در مدارس

اساسنامه اصلاحی نصب دوربین‌های نظارتی، در میان فضا‌های عمومی مدرسه و کلاس درس تمایز قابل ملاحظه‌ای قائل شده است. نصب دوربین در مکان‌هایی مانند حیاط، راهرو و کارگاه، با هدف افزایش امنیت و حفاظت از تجهیزات مجاز است.

اما در مقابل نصب موقت دوربین در کلاس تنها به مدارسی محدود شده که با مشکلات انضباطی یا رفتاری روبه‌رو هستند آنهم موقت و مستلزم تأیید شورای مدرسه و پس از رفع مشکل نیز دوربین باید جمع‌آوری شود.

با این حال، اجرای این مقررات به رعایت دقیق حریم خصوصی وابسته است. آیین‌نامه بر حفظ حریم کارکنان و دانش‌آموزان تأکید دارد، اما چگونگی نظارت بر دوربین‌ها، دسترسی به تصاویر و مدت نگهداری آنها از موضوعاتی است که می‌تواند در دستورالعمل‌های اجرایی مشخص شود.

همچنین، سپردن تعیین تنبیهات مربوط به تخلف از مقررات به شورای مدرسه، ضرورت تدوین معیار‌های شفاف و متناسب را برجسته می‌کند؛ تا برخورد‌ها در مدارس مختلف یا در موقعیت‌های مشابه، سلیقه‌ای و ناهماهنگ نباشد.

این آیین‌نامه پس از دو سال بررسی کارشناسی و تأیید شورای عالی آموزش و پرورش، هنوز در مرحله بررسی نهایی و ابلاغ است. میزان موفقیت آن، در نهایت، به چگونگی برقراری توازن میان نظم آموزشی، استفاده هدفمند از فناوری، آموزش دانش‌آموزان و حفاظت از حقوق و حریم خصوصی آنان بستگی خواهد داشت.

همه موارد ذکر شده روی کاغذ بسیار خوب است، اما سوال اصلی اینجاست که چقدر این مصوبه عملی است و اصلا استفاده محدود از تلفن همراه امری ممکن است؟

برای پاسخ به این پرسش به سراغ بهاره حاصلیان، دبیر برتر جشنواره روش تدریس شیمی و دارنده مقام استانی در جشنواره تجربه خلاقانه در آموزش مفاهیم کتاب‌های شیمی، دبیر برگزیده هفتمین جشنواره تولید محتوای الکترونیکی، طراحی آزمایش‌های خلاق موازی کتاب شیمی پایه دهم، طراح سؤالات استاندارد و مفهومی گتاب شیمی پایه دهم که سابقه معاونت در مدارس را نیز داشته رفتیم تا نقطه نظر وی را نیز جویا شویم.

لزوم برنامه‌ریزی و نظارت معلم

این دبیر شیمی در گفت‌و‌گو با میزان، با اشاره به مصوبه اخیر شورای عالی آموزش و پرورش درباره نحوه استفاده از ابزار‌های هوشمند و نظارت تصویری در مدارس، بر ضرورت بهره‌گیری هدفمند از فناوری در فرایند آموزش تأکید کرد.

وی با مثبت ارزیابی کردن اصل استفاده از فناوری در کلاس‌های درس اظهار کرد: استفاده از ابزار‌هایی مانند تبلت، رایانه و هوش مصنوعی، به‌ویژه در درس‌های تخصصی مانند شیمی و فیزیک، می‌تواند به تکمیل و تقویت فرایند یادگیری کمک کند؛ با این حال، استفاده از این ابزار‌ها باید با برنامه‌ریزی و نظارت معلم همراه باشد.

حاصلیان با بیان اینکه استفاده از تلفن همراه حتی برای دانش‌آموزان منضبط نیز می‌تواند موجب حواس‌پرتی شود، افزود: گاهی دانش‌آموزان برای انجام یک فعالیت آموزشی یا مشاهده فایل درسی درخواست استفاده از تلفن همراه خود را دارند، اما همین موضوع ممکن است تمرکز آنها را از فضای کلاس خارج کند. در نتیجه، استفاده از این ابزار‌ها به نظارت مستمر معلم نیاز دارد.

وی با اشاره به مخاطرات احتمالی استفاده از تلفن همراه و دوربین‌های نظارتی در محیط آموزشی تصریح کرد: در کنار مزایای فناوری، باید به موضوع حفظ حریم خصوصی دانش‌آموزان و معلمان نیز توجه شود. برای مثال، فیلم‌برداری از کلاس و احتمال انتشار یا سوءاستفاده از تصاویر می‌تواند برای دانش‌آموزان و معلمان مشکلاتی ایجاد کند؛ بنابراین موافقت با ورود فناوری به مدارس نباید به معنای نادیده گرفتن ملاحظات امنیتی و اخلاقی باشد.

این دبیر شیمی درباره واگذاری اختیارات مربوط به استفاده از تلفن همراه به شورای مدرسه نیز گفت: اجرای چنین مصوباتی در مدارس ممکن است با برداشت‌ها و سلیقه‌های متفاوت همراه شود. تجربه نشان داده است که گاهی استفاده از امکانات فناوری در کلاس درس، به‌جای آنکه در مسیر اهداف آموزشی قرار گیرد، به فعالیتی غیرمرتبط تبدیل می‌شود. به همین دلیل، لازم است دستورالعمل‌های اجرایی روشن و یکسانی برای مدارس تدوین شود.

حاصلیان در ادامه، درباره نقش شورای مدرسه در اجرای این مصوبه اظهار کرد: اگرچه شورای مدرسه از مدیر، معاونان، نمایندگان معلمان و نماینده انجمن اولیا و مربیان تشکیل می‌شود، اما در عمل، فعالیت این شورا در برخی مدارس بیشتر به مسائل انضباطی و موارد خاص دانش‌آموزان محدود است. در مقابل، شورای دبیران معمولاً در موضوعات آموزشی و اجرایی مدرسه نقش فعال‌تری دارد.

وی افزود: با توجه به اینکه در مصوبه جدید، بخش مهمی از تصمیم‌گیری‌ها درباره استفاده از تلفن همراه و نحوه اجرای مقررات به شورای مدرسه واگذار شده است، لازم است این شورا از جایگاه واقعی و اثرگذاری بیشتری در فرایند تصمیم‌گیری برخوردار باشد و نظرات نمایندگان معلمان نیز به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد.

این دبیر شیمی درباره نصب دوربین‌های نظارتی در مدارس نیز گفت: نصب دوربین در فضا‌های عمومی مانند حیاط، راهروها، کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها می‌تواند از نظر حفظ نظم، امنیت و رسیدگی به اختلافات احتمالی مفید باشد. تجربه فعالیت در مدارسی که دوربین‌های نظارتی داشتند نشان می‌دهد این تجهیزات در برخی موارد به روشن شدن واقعیت اتفاقات و پاسخ‌گویی بهتر به اعتراض‌های اولیا کمک کرده‌اند.

حاصلیان با اشاره به تجربه خود از فعالیت در مدارس دارای دوربین نظارتی بیان کرد: گاهی اولیا با ناراحتی و عصبانیت برای پیگیری مشکلات دانش‌آموزان به مدرسه مراجعه می‌کنند. وجود دوربین در محیط‌های عمومی می‌تواند نقش بازدارنده داشته باشد و به مسئولان مدرسه کمک کند تا با استناد به مستندات موجود، موضوعات را دقیق‌تر بررسی کنند. البته این موضوع به معنای نادیده گرفتن ضرورت گفت‌و‌گو و تعامل با خانواده‌ها نیست.

وی درباره نصب دوربین در کلاس‌های درس نیز با اشاره به تجربه حضور در مدارسی که کلاس‌های آنها تحت نظارت تصویری قرار داشت، گفت: چنین اقدامی همیشه برای معلمان خوشایند نیست و ممکن است نگرانی‌هایی درباره نحوه ارزیابی عملکرد و حفظ حریم حرفه‌ای آنها ایجاد کند. از این رو، نصب موقت دوربین در کلاس‌های درس، همان‌طور که در مصوبه نیز پیش‌بینی شده، باید صرفاً در شرایط مشخص، با رعایت ضوابط و پس از تأیید شورای مدرسه انجام شود.

حاصلیان در پایان تأکید کرد: اصل ورود فناوری به نظام آموزشی اقدامی مثبت و ضروری است، اما موفقیت آن به نحوه اجرا بستگی دارد. آموزش معلمان، تعیین چارچوب‌های مشخص برای استفاده دانش‌آموزان از ابزار‌های دیجیتال، نظارت بر صحت محتوای آموزشی و رعایت حریم خصوصی افراد از جمله پیش‌شرط‌هایی است که باید در اجرای این مصوبه مورد توجه قرار گیرد.

از برآیند آرا و نظرات می‌توان به این نتیجه رسید که چنانچه اهداف پس پشت مصوبه اصلاحی محقق شود اتفاقات بسیار خوبی در نظام تعلیم و تربیت شکل خواهد گرفت، اما آیا آموزش و پرورش ما اکنون این زمینه را برای اجرای کامل و بی‌چون و چرای مصوبه دارد؟ این سوالی است که باید دید در ادامه چگونه پاسخ داده خواهد شد!