نتایج یک کارآزمایی بالینی نشان میدهد ژندرمانی مبتنی بر فناوری اپتوژنتیک میتواند با حساس کردن سلولهای عصبی شبکیه به نور، بخشی از توانایی بینایی را در افراد مبتلا به نابینایی پیشرفته ناشی از بیماریهای ژنتیکی بازیابی کند.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از روزنامه گاردین، پژوهشگران در یک مطالعه بالینی جدید به شواهد امیدوارکنندهای درباره اثربخشی ژندرمانی اپتوژنتیک در بازگرداندن نسبی بینایی دست یافتهاند. این روش که ایمنی قابل قبولی نیز از خود نشان داده، به سلولهای عصبی باقیمانده در شبکیه امکان میدهد بار دیگر به محرکهای نوری پاسخ دهند.
اپتوژنتیک فناوریای است که با استفاده از نور، فعالیت سلولهای عصبی را کنترل میکند. این فناوری که مبانی علمی آن در سال ۲۰۲۶ با جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی مورد توجه قرار گرفت، پیشتر نیز در سال ۲۰۲۱ برای نخستینبار به بازگشت نسبی بینایی در یک فرد نابینا منجر شده بود. اکنون نتایج مطالعهای گستردهتر با حضور ۱۰ بیمار، از جمله همان فرد، منتشر شده است.
پروفسور بوتوند روشکا، مدیر مؤسسه چشمپزشکی مولکولی و بالینی بازل و از نویسندگان اصلی این پژوهش، میگوید نتایج بهدستآمده اعتبار ایده استفاده از اپتوژنتیک برای بازیابی بینایی را تأیید میکند. به گفته او، هدف بعدی محققان دستیابی به بینایی با وضوح بالاست؛ هدفی که امیدوارند طی پنج تا ۱۰ سال آینده محقق شود.
تمام شرکتکنندگان این مطالعه به رتینیت پیگمنتوزا (Retinitis Pigmentosa) پیشرفته مبتلا بودند؛ مجموعهای از بیماریهای ژنتیکی که باعث تخریب تدریجی سلولهای حساس به نور در شبکیه میشوند و تخمین زده میشود بیش از یکمیلیون و ۵۰۰ هزار نفر در جهان را تحت تأثیر قرار داده باشند.
در مراحل پیشرفته این بیماری، اگرچه سلولهای گیرنده نور بهتدریج از بین میروند، برخی سلولهای گانگلیونی شبکیه همچنان باقی میمانند. این سلولها وظیفه انتقال اطلاعات بینایی به مغز را بر عهده دارند و به دلیل مقاومت بیشتر در برابر آسیبهای ناشی از بیماری، میتوانند هدف مناسبی برای درمان باشند.
دکتر ژوزه-آلن ساحل، دیگر نویسنده اصلی مطالعه از مرکز پزشکی دانشگاه پیتسبورگ آمریکا، توضیح داد که سلولهای گانگلیونی مستقیماً هدف اصلی این بیماری نیستند و به همین دلیل حتی در مراحل پیشرفته نیز میتوان از سلولهای باقیمانده آنها برای بازسازی بخشی از مسیر بینایی استفاده کرد.
ژندرمانی چگونه به بازگشت بینایی کمک میکند؟
در این روش درمانی، ابتدا یکبار ماده ژندرمانی به داخل چشم تزریق میشود. این ماده حاوی ویروسی مهندسیشده و بیضرر است که دستورالعمل ژنتیکی تولید یک پروتئین حساس به نور را به سلولهای گانگلیونی شبکیه منتقل میکند.
پس از انتقال این دستورالعملها، سلولهای هدف که پیشتر توانایی دریافت مستقیم نور را نداشتند، به سلولهایی حساس به نور تبدیل میشوند.
مرحله بعد به استفاده از عینک مخصوص نیاز دارد. این عینک تصاویر محیط اطراف را دریافت و آنها را به پالسهای نوری با طول موج مشخص تبدیل میکند. پالسهای تولیدشده، سلولهای گانگلیونی اصلاحشده را تحریک میکنند و در نتیجه، اطلاعات تصویری به مغز منتقل میشود.
به این ترتیب، فرد میتواند تصاویر تکرنگی از محیط اطراف خود دریافت کند. یکی از مزیتهای این روش آن است که برخلاف برخی درمانهای ژنتیکی، اثربخشی آن به یک جهش ژنتیکی مشخص وابسته نیست و میتواند برای افراد مبتلا به انواع مختلفی از اختلالات ژنتیکی شبکیه کاربرد داشته باشد.
بهبود بینایی در ۶ نفر از ۱۰ شرکتکننده
نتایج این کارآزمایی بالینی در نشریه پزشکی New England Journal of Medicine منتشر شده است. در این مطالعه، درمان فقط روی چشمی انجام شد که بینایی ضعیفتری داشت و وضعیت بیماران تا پنج سال مورد بررسی قرار گرفت.
از نظر ایمنی، پژوهشگران تنها یک عارضه شدید مرتبط با چشم را گزارش کردند که ظرف چند دقیقه برطرف شد. همچنین هیچ عارضه مرتبط با درمان در سایر بخشهای بدن مشاهده نشد.
بررسی نتایج نشان داد ۶ نفر از مجموع ۱۰ شرکتکننده پس از دریافت ژندرمانی، بهبود بالینی معناداری در حساسیت به نور داشتند.
این بهبود در برخی فعالیتهای روزمره نیز قابل مشاهده بود؛ بهطوریکه تعدادی از بیماران هنگام استفاده از عینک مخصوص توانستند اشیایی مانند دفترچه را تشخیص دهند و محل آن را پیدا کنند، در را شناسایی کنند یا هنگام راه رفتن روی یک خط عملکرد بهتری داشته باشند.
محققان همچنین متوجه شدند بیمارانی که زمان بیشتری را صرف تمرین با عینک کرده بودند، معمولاً نتایج بهتری به دست آوردند؛ موضوعی که اهمیت تمرین و سازگاری مغز با شیوه جدید دریافت اطلاعات بینایی را نشان میدهد.
چرا بیماران هنوز قادر به تشخیص چهره نیستند؟
با وجود نتایج امیدوارکننده، این فناوری هنوز نمیتواند بینایی طبیعی را به بیماران بازگرداند. افراد تحت درمان در حال حاضر قادر به تشخیص برخی اشیا و موقعیت آنها هستند، اما توانایی شناسایی چهرهها را ندارند.
به گفته روشکا، یکی از دلایل این محدودیت به محل قرارگیری سلولهای گانگلیونی درمانشده مربوط میشود. این سلولها عمدتاً به شکل حلقهای در اطراف فووهآ (Fovea) قرار گرفتهاند؛ ناحیه کوچکی در مرکز شبکیه که نقش مهمی در دید مرکزی و تشخیص جزئیات دقیق تصاویر دارد.
پروفسور مارک هنکینز، استاد علوم اعصاب بینایی دانشگاه آکسفورد که در این پژوهش مشارکت نداشته، نتایج مطالعه را امیدوارکننده ارزیابی کرده است. به گفته او، افزایش تعداد شرکتکنندگان از یک نفر در گزارش اولیه به ۱۰ نفر، همراه با بهبود حساسیت به نور و حفظ نسبی عملکرد بینایی طی چهار تا پنج سال، شواهد مهمی درباره امکان استفاده از این روش فراهم میکند.
هنکینز تأکید کرد که اگرچه میزان پیشرفت حاصلشده ممکن است در نگاه نخست محدود به نظر برسد، همین تغییرات کوچک برای افرادی که با نابینایی شدید زندگی میکنند، اهمیت زیادی دارد.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد ژندرمانی اپتوژنتیک میتواند مسیر تازهای برای درمان نابینایی ناشی از برخی بیماریهای ژنتیکی شبکیه باز کند. با این حال، بازگرداندن بینایی با وضوح بالا و امکان تشخیص چهرهها همچنان از اهدافی است که دستیابی به آنها به تحقیقات بیشتر و پیشرفت فناوری نیاز دارد.
