سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- زهرا سلیمانی اقدم؛ کتاب تازه منتشر شده «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد؛ گزارش‌هایی از ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹» از انتشارات گالیمار، شامل گردآوری گزارش‌ها، یادداشت‌ها و اسناد منتشرنشده میشل فوکو از سفرهای او به ایران در بین سال‌های ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹ است؛ مجموعه‌ای که پس از نزدیک به نیم‌قرن، فرصتی تازه برای بازخوانی نگاه یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان قرن بیستم به انقلاب ایران را فراهم می‌کند.
پاریس ـ گزارش فرهنگی
نزدیک به پنج دهه پس از انقلاب ایران، پرونده بحث‌برانگیزترین مواجهه یک روشنفکر اروپایی با این رویداد تاریخی، بار دیگر گشوده شده است. انتشارات معتبر فرانسوی گالیمار در سپتامبر ۲۰۲۶ کتابی با عنوان Iran, quand la terre tremble. Reportage 1978-1979، به معنای «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد؛ گزارش‌هایی از ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹»، منتشر کرده است. این اثر نوشته‌های میشل فوکو درباره انقلاب ایران را در کنار اسناد و مدارکی تازه قرار می‌دهد و امکان بازنگری در یکی از مناقشه برانگیزترین فصل‌های زندگی فکری او را فراهم می‌سازد.
این اثر ۴۰۰ صفحه‌ای با ویراستاری فابین بریون، ژولین کاوینا، سجاد لاهی و چورا مکارمی منتشر شده و در مجموعه «کتابخانه علوم انسانی» گالیمار قرار گرفته است. اهمیت انتشار آن صرفاً در بازچاپ نوشته‌های قدیمی فوکو نیست.کتاب برای نخستین بار مجموعه‌ای یکپارچه از گزارش‌های او، واکنش‌های مطبوعاتی به این نوشته‌ها، پاسخ‌ها و تملاتش و بخشی از اسناد آرشیوی منتشرنشده را در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد.
فیلسوفی که برای فهم انقلاب به ایران آمد
میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی و از چهره‌های برجسته اندیشه معاصر، در پاییز ۱۹۷۸، در اوج اعتراضات علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی، دو بار به ایران سفر کرد. او در آن زمان نه صرفاً به‌عنوان یک ناظر سیاسی، بلکه در مقام خبرنگاری با دغدغه‌های فلسفی به ایران آمده بود؛ تجربه‌ای که خود آن را نوعی «گزارش ایده‌ها» یا Reportage d’idées می‌دانست.
فوکو برای روزنامه ایتالیایی «کوریره دلا سرا» (Corriere della Sera) گزارش‌هایی تهیه کرد که در نهایت در قالب ده مقاله منتشر شدند. او در این نوشته‌ها تلاش می‌کرد بفهمد چه چیزی گروه‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت ایران را در برابر حکومت شاه به یکدیگر پیوند داده است؛ مردمی که با وجود تفاوت‌های طبقاتی، فکری و مذهبی، در حرکتی گسترده و کم‌سابقه مشارکت می‌کردند و برای تغییر سیاسی، خطر مرگ و سرکوب را به جان می‌خریدند.
پرسش اصلی فوکو این بود: چه نیرویی می‌تواند چنین جمعیت متنوعی را به حرکتی مشترک وادارد؟ چرا مردم ایران حاضر شده‌اند برای چیزی فراتر از تغییر یک دولت یا جابه‌جایی قدرت سیاسی، زندگی خود را به خطر بیندازند؟
او در جست‌وجوی پاسخی برای این پرسش، به نقش مذهب، تشیع، رهبری آیت‌الله خمینی و شکل خاصی از اراده جمعی توجه کرد؛ پدیده‌ای که از نظر او با الگوهای متعارف انقلاب‌های سیاسی در اروپا تفاوت داشت.
کتاب چه چیزهایی را برای نخستین بار کنار هم قرار می‌دهد؟
یکی از ویژگی‌های مهم این مجموعه، گستره اسنادی آن است. کتاب تنها شامل ده گزارش منتشرشده فوکو در کوریره دلا سرا نیست؛ بلکه مواد مختلفی را که برای شناخت روند شکل‌گیری و تحول نگاه او به انقلاب ایران اهمیت دارند، کنار هم قرار داده است.
از جمله محتوای کتاب می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- مجموعه کامل گزارش‌های فوکو از سفرهای ایران و تحولات انقلاب در فاصله ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹
- نقدها و واکنش‌هایی که در مطبوعات آن دوره نسبت به نوشته‌های او منتشر شدند
- پاسخ‌ها و تأملات فوکو در مواجهه با منتقدان
- نامه‌ها و یادداشت‌های مرتبط با این تجربه
- دفترچه مصاحبه‌ها و یادداشت‌های میدانی
- پیش‌نویس‌ها و قطعاتی از روند شکل‌گیری تحلیل‌های فلسفی او
- اسناد آرشیوی منتشرنشده ای که تصویری نزدیک‌تر از شیوه مشاهده و اندیشیدن فوکو در جریان تحولات ایران ارایه می‌کنند.
به این ترتیب، خواننده تنها با نتیجه‌گیری‌های نهایی یک فیلسوف روبه‌رو نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از مسیر فکری او را نیز دنبال کند: از مشاهده خیابان‌ها و گفت‌وگو با کنشگران سیاسی و مذهبی تا شکل‌گیری مفاهیمی که بعدها در نوشته‌هایش بازتاب یافتند.
«معنویت سیاسی» مفهومی که فوکو در ایران جست‌و جو می‌کرد
یکی از مهم‌ترین مفاهیمی که در نوشته‌های فوکو درباره ایران مطرح می‌شود،(Political Spirituality)
«معنویت سیاسی» است.
فوکو در پی فهم این موضوع بود که چگونه یک جنبش سیاسی می‌تواند از نیروی اعتقادات دینی و تجربه معنوی مردم تغذیه کند و در عین حال، خواهان دگرگونی بنیادین نظم سیاسی و اجتماعی باشد.
از نگاه او، انقلاب ایران صرفاً تلاشی برای جایگزینی یک حکومت با حکومتی دیگر نبود. این جنبش حامل نوعی خواست تغییر در شیوه زندگی، رابطه مردم با قدرت و حتی تصور آنان از خود و جامعه بود.
این برداشت، برای فوکو اهمیتی فراتر از مرزهای ایران داشت. او در فضای فکری دهه ۱۹۷۰ اروپا با بحران الگوهای کلاسیک انقلاب، به‌ویژه تجربه انقلاب‌های مارکسیستی و شکل‌گیری دولت‌های اقتدارگرا، مواجه بود. از همین رو، جنبش ایران برای او پرسشی تازه مطرح می‌کرد: آیا امکان شکل دیگری از مقاومت و تحول سیاسی وجود دارد که در چارچوب الگوهای شناخته‌شده غربی نگنجد؟
ایران برای فوکو به آزمایشگاهی فکری تبدیل شد؛ جایی که می‌خواست در آن امکان ظهور شکلی متفاوت از سیاست و مقاومت را بررسی کند.
مناقشه‌ای که نزدیک به نیم‌قرن ادامه یافته است
با این حال، نگاه فوکو به انقلاب ایران از همان سال‌های نخست با انتقادهای جدی روبه‌رو شد. منتقدان معتقد بودند او در برابر نیروی مذهبی و انقلابی جنبش ایران بیش از اندازه همدلانه برخورد کرده و به ظرفیت اقتدارگرایانه نظمی که ممکن بود پس از سقوط شاه شکل بگیرد، توجه کافی نشان نداده است.
پرسش اصلی این مناقشه همچنان پابرجاست: آیا فوکو در تحلیل انقلاب ایران دچار خطای سیاسی شد؟ آیا او توانست ماهیت اعتراض علیه شاه را درک کند، اما از شناخت ساختار قدرتی که پس از پیروزی انقلاب شکل گرفت بازماند؟
از نکات مهم کتاب تازه این است که به خواننده اجازه می‌دهد این مناقشه را نه صرفاً از دریچه داوری‌های متأخر، بلکه با مراجعه به متن گزارش‌ها، واکنش‌های هم‌زمان و اسناد شخصی و فکری فوکو دنبال کند.
در واقع، یکی از مسائل اساسی در ارزیابی نوشته‌های او، تفاوت میان دو موضوع است: تحلیل چرایی و چگونگی شکل‌گیری قیام علیه شاه، و پیش‌بینی یا تحلیل نظام سیاسی‌ای که پس از پیروزی انقلاب مستقر شد. فوکو در گزارش‌های خود عمدتاً بر موضوع نخست تمرکز داشت؛ موضوع دوم، به‌ویژه با استقرار جمهوری اسلامی، به یکی از محورهای اصلی انتقاد از او تبدیل شد.
چرا این کتاب اهمیت دارد؟
اهمیت «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد» را می‌توان در سه سطح بررسی کرد.
نخست، از نظر تاریخی، کتاب بخشی از گزارش‌های یک شاهد خارجی را گردآوری می‌کند که در جریان یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی قرن بیستم به ایران سفر کرده بود. نوشته‌های فوکو به‌عنوان اسنادی از نگاه یک روشنفکر اروپایی به انقلاب ایران، ارزش ویژه‌ای برای مطالعه تاریخ معاصر دارند.
دوم، از نظر فلسفی، این مجموعه امکان بررسی نسبت میان اندیشه فوکو و تجربه انقلاب را فراهم می‌کند. مفاهیمی مانند قدرت، مقاومت، اراده جمعی، سوژه سیاسی و معنویت سیاسی در این نوشته‌ها در مواجهه با یک رویداد واقعی آزموده می‌شوند؛ رویدادی که بعدها مسیر متفاوتی از انتظارات بسیاری از ناظران و تحلیلگران پیمود.
سوم، از نظر روش‌شناختی، انتشار یادداشت‌ها، نامه‌ها و پیش‌نویس‌ها اهمیت دارد؛ زیرا به جای محدود شدن به متن‌های نهایی، بخشی از فرایند شکل‌گیری اندیشه را آشکار می‌کند. این اسناد می‌توانند نشان دهند فوکو چه چیزهایی را دیده، چه پرسش‌هایی برایش مطرح بوده و تحلیل‌هایش چگونه شکل گرفته‌اند.
کتابی درباره گذشته، با پرسش‌هایی برای امروز
عنوان کتاب، «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد»، تنها به لرزش سیاسی ایران در آستانه انقلاب اشاره ندارد؛ بلکه می‌توان آن را استعاره‌ای از لحظه‌ای دانست که نظم موجود متزلزل می‌شود و امکان‌های تازه‌ای برای کنش سیاسی و اجتماعی پدید می‌آیند.
با این حال، پرسش مهمی که این مجموعه پیش روی خواننده می‌گذارد، تنها این نیست که چرا مردم ایران در سال ۱۹۷۸ علیه شاه قیام کردند؛ بلکه این است که چگونه یک جنبش متکثر و فراگیر می‌تواند به ساختار قدرتی تازه منتهی شود و نسبت میان آرمان‌های اولیه یک انقلاب و نتایج سیاسی آن چگونه باید بررسی شود.
انتشار این کتاب پس از نزدیک به پنجاه سال، فرصتی برای بازخوانی یکی از مهم‌ترین مواجهه‌های اندیشه اروپایی با تاریخ معاصر ایران است؛ مواجهه‌ای که نه می‌توان آن را صرفاً ستایش فوکو از انقلاب دانست و نه با برچسب یک خطای سیاسی، تمام اهمیت آن را نادیده گرفت.
شاید ارزش اصلی این مجموعه در آن باشد که به جای بستن پرونده یک مناقشه قدیمی، اسناد بیشتری برای باز کردن دوباره آن در اختیار پژوهشگران و خوانندگان قرار می‌دهد.
مشخصات کتاب
- عنوان: Iran, quand la terre tremble. Reportage 1978-1979
- عنوان فارسی: ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد؛ گزارش‌هایی از ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹
- نویسنده: میشل فوکو
- ویراستاران: فابین بریون، ژولین کاوینا، سجاد لاهی و چورا مکارمی
- ناشر: Gallimard
- تاریخ انتشار: ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶
- تعداد صفحات: ۴۰۰
- زبان: فرانسوی
منابع گزارش
- معرفی رسمی کتاب در کتاب‌فروشی فلسفی ورن (Vrin) — مشخصات کتاب، تعداد صفحات، ناشر و محتوای آن.
Librairie Philosophique J. VRIN
- معرفی کتاب در وب‌سایت گالیمار — تاریخ انتشار دقیق و شرح رسمی ناشر.
cercle-enseignement.com
- نشست معرفی کتاب در دانشگاه Sciences Po — اطلاعات نشست با حضور ویراستاران و پژوهشگران.
Sciences Po
- مقاله کریستیان ژامبه در لوموند — نمونه‌ای از نقدهای تازه بر تحلیل فوکو.
lemonde.fr