حجت‌الاسلام حامد کاشانی با تأکید بر ضرورت مقابله اجتماعی با گناهان، گفت: برای جلوگیری از عادی‌شدن حرام‌های الهی، باید قبح شرعی آنها به یک ناهنجاری و ناپسندی عمومی در جامعه تبدیل شود.
به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی های خود در ایام فاطمیه با واکاوی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه، به این پرسش می‌پردازد که چرا با وجود آگاهی مردم مدینه از جایگاه و منزلت حضرت زهرا(س)، آنان در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این صحبت ها طی چند بخش در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت.
مردم مدینه با وجود شناختن حق در مقابل آن ایستادند
یکی از مسائلی که در بررسی انحرافات، ظلم‌ها، شکست‌ها و ناکامی‌های جوامع باید به آن توجه کرد، تفاوت میان جهل و آگاهی است. گاهی انسان‌ها به دلیل ناآگاهی مرتکب خطا می‌شوند و در چنین شرایطی، راه اصلاح، آگاه کردن و ارشاد آنهاست، اما مسئله همیشه جهل نیست. گاهی افراد حقیقت را می‌دانند، حق را می‌شناسند و حتی به درستی و نادرستی یک رفتار آگاه‌اند، اما حاضر نیستند مطابق دانسته‌های خود عمل کنند. اینجا دیگر صرف آموزش و تذکر کافی نیست و مسئله پیچیده‌تر می‌شود.
در ماجرای حضرت صدیقه طاهره(س) نیز مسئله اصلی ناآگاهی مردم مدینه از جایگاه ایشان نبود. پیامبر اکرم(ص) بارها و به شکل‌های مختلف جایگاه حضرت زهرا(س) را برای مردم تبیین کرده بودند. مردم مدینه شخصیت ایشان را می‌شناختند و از فضائل و منزلتشان آگاه بودند. بنابراین، نمی‌توان گفت اتفاقات پس از رحلت پیامبر(ص) صرفاً به دلیل نشناختن حضرت زهرا(س) رخ داد. مسئله این بود که عده‌ای با وجود شناخت حق، در برابر آن ایستادند، عده‌ای در مسیر باطل اقدام کردند و گروه بسیاری نیز بی‌تفاوت ماندند.
بی‌تفاوتی اکثریت عاملی در تضعیف جبهه حق
در بسیاری از تحولات اجتماعی، تعداد کنشگران فعال در دو جبهه حق و باطل چندان زیاد نیست. معمولاً گروه محدودی اقدام می‌کنند و بخش بزرگی از جامعه در موقعیت انفعال و بی‌تفاوتی باقی می‌مانند. در ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(س) نیز عده‌ای اقدام کردند، برخی همراهی کردند و گروهی هم با وجود آگاهی از آنچه اتفاق می‌افتاد، هیچ واکنشی نشان ندادند.
این بی‌تفاوتی اهمیت زیادی دارد، چراکه پیامبر اکرم(ص) در کلامی فرمودند: «مَن نَصَرَهُ وَخَذَلَ مَن خَذَلَهُ»، هرکس علی(ع) را یاری کند، خدا او را یاری کند و هرکس او را تنها بگذارد، خداوند نیز او را واگذارد. مسئله فقط دشمنی آشکار با جبهه حق نیست، گاهی انسان می‌تواند در موقعیتی به یاری حق بشتابد، اما از روی بی‌تفاوتی کنار می‌کشد.
این مسئله در زندگی اجتماعی امروز هم قابل مشاهده است. گاهی جوانی در معرض آسیب قرار دارد و اطرافیان امکان کمک به او را دارند، اما اقدامی نمی‌کنند. گاهی فردی از نزدیکان در شرایط دشواری قرار گرفته و کسی برای حل مشکل او قدمی برنمی‌دارد. بعد از وقوع اتفاق، افراد اظهار تأسف می‌کنند، در حالی که پیش از آن می‌توانستند با یک اقدام به‌موقع مانع بروز مشکل شوند. این همان خذلان و تنها گذاشتن است.
برای مقابله با منکر، باید آن را به یک ناهنجاری اجتماعی تبدیل کرد
اگر می‌خواهیم در جامعه یک حرام الهی به‌راحتی انجام نشود، باید آن را به یک منکر اجتماعی تبدیل کنیم، یعنی جامعه به این باور برسد که آن رفتار نه‌تنها از نظر شرعی نادرست، بلکه از نظر اجتماعی نیز ناپسند است. در مقابل، واجب الهی باید به یک معروف و ارزش پذیرفته‌شده اجتماعی تبدیل شود.
قرآن کریم درباره منافقان می‌فرماید: «یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ»، آنان به منکر فرمان می‌دهند و از معروف بازمی‌دارند. معنای این رفتار لزوماً آن نیست که کسی آشکارا دیگران را به ارتکاب یک جنایت دعوت کند، بلکه گاهی یک جریان، با تغییر ذهنیت و فضای اجتماعی، رفتار نادرست را به امری پذیرفتنی و حتی پسندیده تبدیل می‌کند و در مقابل، یک ارزش الهی را در نگاه مردم ناپسند جلوه می‌دهد.
برای مثال، ممکن است در جامعه‌ای حساسیت نسبت به برخی رفتارهای حرام کاهش پیدا کند، اما در مقابل، نسبت به یک رفتار مجاز و شرعی واکنش منفی و قضاوت‌های سنگین شکل بگیرد. در چنین شرایطی، باید درباره این جابه‌جایی ارزش‌ها تأمل کرد. مسئله این است که ذهنیت جامعه چگونه شکل گرفته و چرا گاهی حساسیت‌ها در جای نادرستی قرار می‌گیرند.
البته این سخن به معنای ترویج یک رفتار خاص یا نادیده گرفتن شرایط و ملاحظات شرعی و اجتماعی نیست، بحث بر سر این است که نباید معیارهای الهی در ذهنیت جامعه وارونه شوند و یک حرام، عادی و یک امر مشروع، ناپسند تلقی شود.
فقط سخن گفتن پیامبر کافی نبود، هرکس باید در حوزه نفوذ خود اقدام می‌کرد
در ماجرای حضرت زهرا(س)، پیامبر اکرم(ص) حقیقت را برای مردم بیان کرده بودند، اما آیا همین تبیین برای حفظ حق در جامعه کافی بود؟ تجربه تاریخی نشان داد که صرف سخن گفتن پیامبر(ص) نمی‌توانست همه جامعه را به حرکت وادارد. هرکسی که در جامعه جایگاه، اعتبار و حوزه نفوذی داشت، باید متناسب با موقعیت خود وارد میدان می‌شد.
گاهی یک فرد در خانواده خود تأثیرگذار است، دیگری در محله و میان خویشاوندان نفوذ دارد و شخصی دیگر می‌تواند در یک مجموعه بزرگ‌تر اثر بگذارد. همه قرار نیست یک نقش واحد داشته باشند، اما هیچ‌کس نباید به بهانه اینکه مسئولیت اصلی بر عهده دیگری است، از وظیفه خود شانه خالی کند.
در همین زمینه، وقتی امیرالمؤمنین(ع) در ماجرای هجوم به خانه خود از جعفر و حمزه یاد می‌کنند، مسئله صرفاً توان نظامی آنها نیست. جعفر بن ابی‌طالب در میان مردم جایگاه اجتماعی و محبوبیت داشت، به فقرا رسیدگی می‌کرد، با مردم مهربان بود و از اعتبار و نفوذ اجتماعی برخوردار بود. حضور چنین شخصیتی می‌توانست در شرایط آن روز جامعه اثرگذار باشد. هرکس باید در جایگاه خود نقش‌آفرینی کند و نمی‌توان انتظار داشت همه وظایف را یک نفر، حتی اگر امام معصوم باشد، به‌تنهایی انجام دهد.
همین مسئله درباره دیگر شخصیت‌های صدر اسلام نیز صدق می‌کند. پیامبر اکرم(ص) برای برخی افراد مانند عمار یاسر جایگاه اجتماعی و دینی روشنی ایجاد کردند تا در بزنگاه‌ها بتوانند در مسیر حق اثرگذار باشند. عمار در جنگ صفین نیز با تبیین حقیقت و یادآوری سابقه جبهه‌ها، به شناخت مردم از حق کمک می‌کرد. هرکس متناسب با توان و جایگاه خود وظیفه‌ای داشت.
برای اثرگذاری فرهنگی، ابتدا باید خودمان عامل به آنچه می‌گوییم باشیم
یکی از اشتباهات در فعالیت‌های فرهنگی این است که تصور می‌کنیم با یک تذکر یا سخنرانی می‌توانیم به‌سرعت همه افراد را تغییر دهیم. کار فرهنگی به صبر، استمرار و تحمل سختی نیاز دارد. قرار نیست با یک بار سخن گفتن، همه جامعه متحول شوند. گاهی ممکن است از میان جمع بزرگی از افراد، تنها تعداد محدودی تحت تأثیر قرار بگیرند، اما همان تعداد نیز ارزشمندند و می‌توانند در ادامه مسیر اثرگذار باشند.
برای نمونه، معلمی را در نظر بگیرید که در طول چند سال تدریس، هر جلسه کتابی مرتبط با درس خود به کلاس می‌آورد و نکته‌ای درباره آن بیان می‌کند. شاید در ابتدا بسیاری از دانش‌آموزان توجهی نکنند، اما همین رفتار مستمر می‌تواند در تعدادی از آنها علاقه به مطالعه ایجاد کند و مسیر زندگی‌شان را تغییر دهد. کار فرهنگی همین استمرار و خون دل خوردن را می‌طلبد.
از سوی دیگر، کسی که می‌خواهد دیگران را به یک ارزش دعوت کند، باید پیش از هر چیز خودش به آن پایبند باشد. اگر پدر و مادری می‌خواهند فرزندشان دیندار باشد، نخستین وظیفه‌شان عمل به آموزه‌های دینی در زندگی خودشان است. نمی‌توان تنها با سخت‌گیری به دیگران و تذکر دادن، انتظار تربیت دینی داشت. گاهی رفتار و منش انسان بیش از سخنانش اثر می‌گذارد.
در فعالیت دینی نیز نباید به جای اصلاح خود، دائماً دیگران را زیر سؤال ببریم. باید ابتدا از خودمان مطالبه کنیم و ببینیم تا چه اندازه به وظیفه‌ای که از دیگران انتظار داریم، عمل کرده‌ایم. کسی که می‌خواهد در حوزه نفوذ خود اثرگذار باشد، باید به‌گونه‌ای زندگی کند که رفتار او سخنانش را بی‌اعتبار نکند.
جهاد فرهنگی وظیفه همگانی است، نه مسئولیت گروهی محدود
گاهی تصور می‌شود جهاد و دفاع از دین تنها در میدان‌های خاص و به دست گروهی محدود انجام می‌شود، در حالی که جهاد فرهنگی مسئولیتی است که متناسب با توان و جایگاه هر فرد، بر عهده او قرار می‌گیرد. ممکن است تنها عده‌ای در میدان نظامی حضور داشته باشند، اما در عرصه فرهنگی هر فرد باید در حوزه نفوذ خود نقش‌آفرینی کند.
این نقش می‌تواند از خانواده آغاز شود، یک نفر در خانه، دیگری در میان دوستان و همکاران و فردی دیگر در یک مجموعه اجتماعی یا فرهنگی. مهم این است که هرکس به اندازه توان و امکانات خود برای تبیین حق و اصلاح فضای پیرامونش تلاش کند.
البته اثرگذاری نیازمند مقدماتی است. انسان باید برای ایفای نقش خود تلاش کند، علم بیاموزد، اهل عبادت و مراقبت باشد و از رفتار و منش عالمان ربانی بهره بگیرد. نمی‌توان بدون خودسازی و کسب توانایی لازم، انتظار داشت سخن و رفتار انسان در دیگران اثر بگذارد.
حق‌طلبی نباید به تعصب و هواداری کور تبدیل شود
نکته مهم دیگر این است که دفاع از جبهه حق نباید با تعصب‌های قبیله‌ای، گروهی و هواداری‌های بی‌منطق اشتباه گرفته شود. در تاریخ اسلام نیز گاهی افراد در دو سوی یک نبرد، نسبت خانوادگی داشتند، اما معیار تشخیص جبهه حق، نسبت خانوادگی یا تعلقات شخصی نبود.
در جنگ صفین، هاشم مرقال خطاب به همراهان خود تأکید می‌کرد که پایداری سپاه مقابل نباید موجب ترس و تردید آنان شود، چراکه ممکن است این پایداری ناشی از تعصب‌های قبیله‌ای و انگیزه‌های نادرست باشد. او به یارانش یادآوری می‌کرد که آنان باید بر اساس حق و برای خدا اقدام کنند، نه از روی تعصب و تعلقات شخصی.
بنابراین، نباید صرفاً به دلیل اینکه فردی در گروه یا جبهه مورد علاقه ما قرار دارد، از او حمایت کنیم. معیار باید حق باشد. حتی اگر کسی از نزدیکان ما در جبهه باطل قرار گرفت، نسبت خانوادگی نباید مانع تشخیص درست شود.
هرکس باید در اندازه توان و مسئولیت خود برای حق اقدام کند
در نهایت، مسئله اصلی این است که هیچ‌کس نباید نسبت به جبهه حق بی‌تفاوت باشد. البته میزان نفوذ، توانایی و مسئولیت افراد یکسان نیست، یکی می‌تواند بر خانواده خود اثر بگذارد، دیگری بر چند نفر از دوستانش و شخصی دیگر بر جمعیت بزرگی. اما تفاوت در میزان تأثیرگذاری نباید بهانه‌ای برای کنار کشیدن باشد.
در ماجرای حضرت زهرا(س)، مسئله این نبود که مردم مدینه حقیقت را نمی‌دانستند، بسیاری از آنان حق را می‌شناختند، اما در لحظه‌ای که باید هزینه می‌دادند، سکوت کردند یا کنار کشیدند. این همان درسی است که باید از آن ماجرا گرفت: شناخت حق به‌تنهایی کافی نیست، انسان باید در حد توان خود برای دفاع از آن اقدام کند.
امروز نیز هر فردی باید از خود بپرسد در خانواده، محیط کار، جامعه و حوزه نفوذش چه مسئولیتی دارد و برای انجام آن چه کرده است. قرار نیست همه در یک سطح و با یک شیوه فعالیت کنند، اما بی‌تفاوتی در برابر حق، مسئله‌ای نیست که بتوان به‌سادگی از کنار آن گذشت.