افزایش بودجه مسئولیت اجتماعی شرکت‌های فولادی، آن هم در شرایطی که برخی از این شرکت‌ها هنوز درگیر خسارت‌های حملات نظامی و مشکلات تولید هستند، با انتقاد رئیس سازمان بورس روبه‌رو شده است. بررسی مصوبات مجامع نشان می‌دهد میلیارد‌ها تومان از منابع شرکت‌ها به حوزه‌هایی اختصاص یافته که شفافیت و ضرورت آنها محل پرسش است.
رویداد۲۴| رحیم محمدزاده- حجت‌الله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، اخیراً با انتقادی صریح گفته است: «نمی‌شود که بعد از دو بار بمباران شدن شرکت‌های فولادی و مشکلات متعدد آنها، در مجمع یک مرتبه هزینه‌های مسئولیت اجتماعی را چهار برابر کنیم. باید در خصوص بودجه مسئولیت‌های اجتماعی تکلیف‌مان را روشن کنیم.»
این انتقاد، با بررسی دقیق گزارش‌های کدال و مصوبات مجامع شرکت‌های فولادی در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، ابعاد جدی‌تری پیدا می‌کند. در ادامه، وضعیت چند شرکت مهم فولادی به تفکیک بررسی شده است.
۱. فولاد مبارکه اصفهان (فولاد)
• هزینه‌کرد واقعی سال ۱۴۰۴: بیش از ۱٬۱۰۸ میلیارد تومان تحت عنوان مسئولیت اجتماعی.
• بودجه مصوب سال ۱۴۰۵: افزایش از ۱٬۱۰۰ میلیارد تومان به ۲٬۰۰۰ میلیارد تومان (تقریباً ۸۲ درصد رشد).
• بودجه باشگاه سپاهان: از ۲٬۰۰۰ میلیارد تومان به ۲٬۵۰۰ میلیارد تومان افزایش یافت.
• جمع تقریبی هزینه‌های اجتماعی-ورزشی: حدود ۴٬۵۰۰ میلیارد تومان.
جزئیات هزینه‌کرد سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بخشی از این منابع صرف کمک به نهاد‌های دولتی (فرمانداری، دادگستری)، مؤسسات فرهنگی و مذهبی (بیش از ۴۴ میلیارد تومان برای تجهیزات مؤسساتی که اسامی‌شان اعلام نشده)، برنامه‌های اربعین، تأمین اتوبوس برای رویداد‌ها و هزینه‌های رسانه‌ای شده است. در حالی که خود شرکت دو بار هدف حمله قرار گرفته و نیازمند بازسازی گسترده است.
بخشی از این هزینه‌ها به حوزه‌هایی مانند کمک به نهاد‌های محلی، مؤسسات فرهنگی و مذهبی، برنامه‌های رسانه‌ای و رویداد‌های عمومی اختصاص یافته است. در جزئیات هزینه‌کرد سال ۱۴۰۴ فولاد مبارکه، ارقامی برای تجهیزات مؤسسات فرهنگی، کمک به فرمانداری‌ها، دادگستری، برنامه‌های مذهبی و حتی تأمین امکانات برای برخی رویداد‌ها دیده می‌شود؛ ارقامی که گاه با ابهام در شفافیت و اولویت‌بندی همراه است.
این روند تنها محدود به فولاد مبارکه نیست. بررسی کلی شرکت‌های بورسی نشان می‌دهد مجموع بودجه مسئولیت اجتماعی حدود ۴۰ شرکت بزرگ در سال جاری به بیش از ۲۱ هزار میلیارد تومان رسیده که رشد قابل توجهی نسبت به سال قبل دارد. شرکت‌های فولادی سهم مهمی از این رقم را به خود اختصاص داده‌اند.
۲. آهن و فولاد ارفع (ارفع)
• بودجه مصوب سال ۱۴۰۴: ۶۰ میلیارد تومان.
• هزینه‌کرد واقعی سال ۱۴۰۴: بیش از ۸۲ میلیارد تومان (۳۶ درصد بیشتر از بودجه مصوب).
• بودجه مصوب سال ۱۴۰۵: افزایش به ۱۰۰ میلیارد تومان (۶۶ درصد رشد).
جزئیات هزینه‌کرد:
• حدود ۴۶٫۸ میلیارد تومان به اداره کل نوسازی مدارس یزد (عمدتاً برای مدرسه ۱۲ کلاسه).
• حدود ۶٫۹ میلیارد تومان به مراکز فرهنگی و مذهبی.
• ۴٫۷ میلیارد تومان به فرمانداری اردکان.
• مبالغ قابل توجه به اداره تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه و بیمارستان محلی.
هرچند بخشی از هزینه‌ها در حوزه آموزش صرف شده، اما حجم کمک به نهاد‌های دولتی و مذهبی و همچنین عبور از سقف بودجه مصوب، محل سؤال است.
۳. فولاد خوزستان (فخوز)
• در مجمع سال ۱۴۰۵، نماینده سازمان بورس صراحتاً درخواست کرد هزینه‌های مسئولیت اجتماعی نسبت به سال قبل افزایش پیدا نکند، با این استدلال که بازسازی خود شرکت مهم‌ترین مسئولیت اجتماعی است.
• بر اساس گزارش‌های منتشرشده، رقم هزینه‌کرد مسئولیت اجتماعی این شرکت حدود ۱۵۰ میلیارد تومان اعلام شده است.
• فولاد خوزستان نیز از آسیب‌دیدگان حملات بوده و تمرکز اصلی‌اش بر بازسازی واحد‌ها و تأمین انرژی اعلام شده است.
۴. فولاد خراسان
• رشد بسیار چشمگیر: از حدود ۲ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۱ به ۶۰ میلیارد تومان در سال‌های اخیر (رشد حدود ۳۰ برابری در بازه دو ساله).
• تمرکز اصلی اعلام‌شده بر پروژه‌های منطقه‌ای مانند مجموعه ورزشی آبی و طرح‌های آموزشی بوده است.
۵. سایر شرکت‌ها
در بررسی حدود ۴۰ شرکت بورسی، مجموع بودجه مسئولیت اجتماعی سال ۱۴۰۵ به بیش از ۲۱ هزار میلیارد تومان رسیده که رشد ۱۲۵ درصدی نسبت به سال قبل دارد. شرکت‌های فولادی سهم مهمی از این رقم را به خود اختصاص داده‌اند. ذوب‌آهن اصفهان نیز رشد قابل توجه (حدود ۲۰۰ درصد) در این سرفصل داشته است.
مسئولیت اجتماعی یا مدیریت تصویر؟
مسئولیت اجتماعی در مفهوم اصیل خود، باید ناظر به تأثیر واقعی و قابل اندازه‌گیری بر جامعه پیرامونی باشد؛ کاهش محرومیت، بهبود زیرساخت‌های محلی، حمایت از سلامت و آموزش و جبران آثار منفی فعالیت صنعتی. اما وقتی شرکتی که خود هدف حمله نظامی قرار گرفته و با چالش‌های جدی تولیدی و مالی روبه‌روست، بودجه این بخش را چند برابر می‌کند و بخش قابل توجهی از آن صرف فعالیت‌های رسانه‌ای، فرهنگی و روابط عمومی می‌شود، این پرسش جدی مطرح می‌شود که آیا این هزینه‌ها بیشتر در خدمت «اطلاع‌رسانی شفاف از عملکرد» است یا «مدیریت افکار عمومی»؟
در شرایط جنگی و بحران، اولویت شرکت‌های بزرگ باید حفظ تولید، بازسازی سریع آسیب‌ها، حمایت از نیروی کار و صیانت از منافع سهامداران باشد. افزایش چشمگیر بودجه‌های مسئولیت اجتماعی در چنین فضایی، بدون شفافیت کامل در محل هزینه‌کرد و ارزیابی اثربخشی، می‌تواند به ابزاری برای بهبود تصویر عمومی شرکت تبدیل شود؛ ابزاری که هزینه آن از جیب سهامداران و در نهایت از منابع ملی تأمین می‌شود.
صیدی درست اشاره کرده است. وقتی کارخانه‌ای دو بار بمباران شده، افزایش چندبرابری بودجه مسئولیت اجتماعی در مجمع، نه نشانه مسئولیت‌پذیری، بلکه نشانه‌ای از نبود چارچوب مشخص و اولویت‌بندی منطقی است. سازمان بورس باید تکلیف این بودجه‌ها را روشن کند؛ سقف مشخص، شفافیت کامل در گزارش‌دهی و الزام به اولویت‌بندی واقعی در شرایط بحرانی.
تا زمانی که هزینه‌های رسانه‌ای و روابط عمومی زیر چتر «مسئولیت اجتماعی» پنهان شود، این بودجه‌ها بیش از آنکه به اطلاع افکار عمومی از عملکرد واقعی شرکت‌ها کمک کند، به فریب افکار عمومی خدمت خواهد کرد.