دعای «امن یجیب» چگونه خوانده می‌شود؟

تهران- ایرنا- یک کارشناس مذهبی با استناد به برخی روایات گفت: وقتی ائمه از آیه ۶۲ سوره نمل اراده دعا می‌کردند، چنین می‌خواندند «امن یجیب المضطر اذا دعاه و یکشف السوء».

حجت‌الاسلام علیرضا قبادی با اشاره به آیات ۶۰ تا ۶۴ سوره نمل در گفت و گو با خبرنگار معارف ایرنا اظهار کرد: هدف اصلی این آیات، اقرار به معرفت مهم و بنیادین توحیدی است. این اعتقاد اساسی در چارچوب گفتمان و با طرح سوالات از محسوسات و امور فطری (وجدانی) بیان شده است تا بیشترین اثرگذاری و قدرت اقناعی یعنی قانع کردن را برای مخاطب به همراه داشته باشد.

وی افزود: برای اثرگذاری و پذیرش مخاطب، اعتقاد توحیدی در قالب پنج پرسش فرعی ذیل پرسش اصلی یعنی آیه ۵۹ سوره نمل مطرح شده است. پرسش اصلی چنین است «...آیا خداوند بهتر است یا آنچه آنان شریک خدا می‌شمارند؟» در واقع مضمون سوالات فرعی بدین قرار است؛

۱. (آنچه شریک خداوند می‌شمارند، بهتر است) یا کسی که آسمان و زمین را خلق کرد و برای شما از آسمان آبی نازل کرد و...

۲.(آنچه شریک خداوند می‌شمارند، بهتر است) یا آن که زمین را آرامگاه ساخت و در آن جویبارانی پدید آورد و..

۳. (آنچه شریک خدا می‌شمارند، بهتر است) یا کسی که دعا مضطر را هنگامی که او را می‌خواند، پاسخ می‌دهد و رنج او را برطرف می سازد و...

۴.(آنچه شریک آن می‌شمارند، بهتر است) یا کسی که شما را در تاریکی‌های خشکی و دریا راه می‌نماید و بادها را که رحمتی از جانب اوست می‌فرستد و...

۵.(آنچه شریک خداوند می شمارند، بهتر است) یا آن که افرینش را پدید آورد سپس آن را باز می‌گرداند و کسی که از آسمان و زمین روزی‌تان می‌دهد و...

قبادی اضافه کرد: این سوالات به منظور کسب آگاهی سوال‌کننده، طرح نشده است. این پرسش‌ها با اهداف مختلفی انجام می‌گیرد. به عبارت دیگر گاهی پرسش به قصد دریافت خبر یا کسب آگاهی از جانب پرسش‌کننده طرح نمی‌شود بلکه در قالب پرسش می‌خواهد در مخاطب هوشیاری و توجهی ایجاد کند. این نوع پرسش‌ها به قصد توبیخ، تعجب یا اعتراف از مخاطب صورت می‌گیرد. سوال تقریری، یکی از انواع سوالاتی است که به قصد اقرار و اعتراف از مخاطب انجام می‌گیرد و در قرآن کریم از این شیوه بلاغی برای اقناع مخاطب بسیار به‌کار رفته است.

وی ادامه داد: بنابراین هدف اولیه و اصلی آیات ۶۰ تا ۶۴ سوره نمل، اقرار و اذعان به این است که خداوند شریکی ندارد، هیچ کسی قادر به خلق آسمان و زمین نیست، کسی جز خداوند قادر به آرام قرار دادن زمین نیست، پاسخ به دعای مضطر را جز خدا نمی‌دهد، خداوند هدایت انسان‌ها در تاریکی‌های خشکی و دریا را به عهده دارد، برپایی رستاخیز با قدرت خداوند انجام می‌گیرد و جز خداوند احدی قدرت چنین کارهایی را ندارد.

این کارشناس مذهبی افزود: از این رو هدف از پرسش آیه ۶۲، این است تا اقرار بگیرد که کسی به جز خداوند، نمی‌تواند به انسان مضطری که او را می‌خواند، پاسخ دهد و گرفتاری‌اش را برطرف سازد. پاسخ در وجدان ما یافت می‌شود. زیرا به هنگام اضطرار جز خداوند را نمی خوانیم! از این رو اذعان و اعتراف می‌کنیم و پاسخ می‌دهیم که جز خدا کسی در این جایگاه قرار ندارد! شریکان، نه دعایی را می‌شنوند و نه چنانچه بشنوند، می‌توانند اجابت کنند.

قبادی گفت: برای تحلیل دقیق آیه۶۲ سوره نمل، باید دو وجه به صورت همزمان ملاحظه شود. وجه اصلی در ذیل آیه ۵۹ همین سوره نمل است و منظر دوم، تحلیل مفاد و محتوای آیه است که درباره دعا مطرح شده است برای تحلیل دقیق‌تر این آیه ابتدا پنج بخش تحلیلی آن را به تفکیک بیان می‌کنیم؛

۱. أَمَّنْ: یا کسی که

۲.یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ: درمانده را هنگامی که او را بخواند پاسخ می‌دهد و گرفتاری‌اش را برطرف می‌سازد،

۳. وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ: و شما را جانشینان زمین قرار می‌دهد

۴. أَ إِلَٰهٌ مَعَ اللَّهِ: آیا معبودی با خداست؟

۵. قَلِیلًا مَا تَذَکَّرُونَ: چه کم پند می‌پذیرید.

وی افزود: با توضیحی که در باره وجه دوگانه آیه ارائه شد، به نظر تنها بخش دوم آیه بی‌واسطه به بحث دعا مرتبط است و سایر بندها با تفسیر و تحلیلی می‌تواند با موضوع دعا مرتبط باشد. آیه به مانند آیات قبل و بعد با عبارت «اَمّن» به معنای «یا کسی که» شروع می‌شود و درصدد بیان صفات یا اسماء الهی است. کلمه «مجیب» یعنی جواب‌دهنده و واژه «کاشف السوء» به معنای برطرف‌کننده گرفتاری، دو صفت خداوند در آیه است و در بخش دوم، فعل «یجیب» افزون بر آن‌که به تداوم و سرعت اجابت دعا اشاره دارد، می‌توان گفت اجابت بر دعاء مقدم شده است که نشان‌دهنده لطف پروردگار است.

به گفته قبادی کلمه «المضطر» در این آیه به خداخوانی حقیقی اشاره دارد و مضطر کسی است که در وضعیت بیچارگی قرار گرفته و در آن حالت، خداوند را می‌خواند. فعل «اذا دَعا» نیز علاوه بر آن‌که اقدام مضطر را هنگام مواجهه با گرفتاری مشخص می‌دارد، به نوعی توصیه به خداخوانی است. فعل « یکشف» افزون بر دلالتش به صفت «کاشف السوء» بودن خداوند، به استمرار این ویژگی در خداوند اشاره دارد. همچنین «السُوء» به معنای گرفتاری و محنت است.

وی افزود: بخش سوم آیه، عبارت «یجعلکم» آمده یعنی جانشین ساختن شما و شاید در ادامه الطافی باشد که خداوند مشمول مضطری می‌کند که او را خوانده است؛ بدین معنا که خداوند با رفع گرفتاری مضطر بستر جانشینی را فراهم می‌سازد یا به سنت الهی در حیات انسان‌ها اشاره دارد. به این معنا که خدا ناموس حیات را با جانشین اقوام مقرر داشته است.

قبادی اضافه کرد: بند چهارم، یا پرسش مربوط به مفاد همین آیه است؛ به این معنا که با این همه لطف خداوند در اجابت و بر طرف کردن گرفتاری، آیا شما «اله» دیگری در کنار خدا قرار می‌دهید؟ یا به همین معنا به ذیل آیه ۵۹ ارجاع پیدا می‌کند. در بخش پایانی آیه نیز می‌فرماید «چقدر کم پند می‌گیرید!» یا به انسان‌شناسی و روحیه ناسپاسی بندگان اشاره دارد یا تذکر و هشداری برای عبرت و اعتبار آمده است. بخش پنجم نیز مانند قسمت چهارم محتمل است ذیل همین آیه، یا آیه ۵۹ سوره نمل قرار گیرد.

وی افزود: با توجه به سوالی بودن آیه، قرائت آن در پایان دعاها و قبل از درخواست‌ها را چگونه می‌توان توجیه کرد؟ برای پاسخ به سوال مزبور، باید دو منظری(وجه اعتباری) که در تحلیل آیه به‌ آن اشاره شد، مد نظر قرار گیرد. یعنی چنانچه آیه ۶۰ سوره نمل، ذیل پرسش آیه ۵۹ به شکل سوالی قرائت شود، پس در بیان مصادیق قدرت پروردگار است. از این رو دلیل قرائت آیه را می‌توان چنین توجیه کرد؛ به این معنا که اذعان می‌شود فقط خداوند است که دعا را اجابت می‌کند و گرفتاری را بر طرف می‌کند. «من دون الله» یعنی شریکان تاثیری در اجابت دعا ندارند. بنابر این قرائت آیه مذکور با روش سوالی مقدمه‌ای برای دعای حقیقی است و دعای مصطلح نیست.

این پژوهشگر مذهبی اضافه کرد: چنانکه وجه دوم را در تحلیل آیه مد نظر قرار دهیم؛ یعنی وجه دعایی آیه مد نظر قرار گیرد و صورت دعایی پیدا کند، باید در شکل آیه، تغییر ایجاد شود. یعنی با توجه به مضمون آیه، شکل سوالی آن تغییر کند؛ همانگونه که در برخی منابع روایی نیز چنین تغییری ایجاد شده است. مثلا در منابع روایی آمده است که وقتی ائمه معصومین (ع) از این آیه، اراده دعا می‌کردند، چنین می‌خواندند «یَا مَنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوء وارحمنی، واکشف ما بی مِن غَمّ و کَرب وَ وَجَع و داء» یعنی ای کسی که دعای مضطرّ را اجابت می‌‏کنی و گرفتاری را برطرف می‌‏سازی! به من رحم فرما و هرگونه ناراحتی، اندوه، درد و مرض را از من برطرف ساز.

وی افزود: صورت مشهورتر از این نحوه از دعاء یعنی با عبارت «یا من» در دعای ماه رجب آمده است؛ «یَا مَنْ أَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ، ... یَا مَنْ یُعْطِی الْکَثِیرَ بِالْقَلِیلِ، یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ سَأَلَهُ، یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَمَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ ؛ ای آن‌که هر خیری را از او امید دارم... ای آن‌که در برابر عبادت اندک، مزد بسیار عطا می‌کند، ای آن‌که به هرکه از او بخواهد می‌بخشد، ای آن‌که به هرکه از او نخواهد و او را نشناسد نیز می‌بخشد».