او را عقیله بنی‌هاشم(س) خوانده‌اند؛ بانویی که در کربلا، هم پرچم‌دار صبر بود و هم کوه استقامت. حضرت زینب کبری(س) تنها یک پرستار نبود؛ او تجسم شجاعت در برابر ستم، حیا در دل اسارت، فصاحت در اوج مظلومیت و ولایت‌مداری در سخت‌ترین لحظات تاریخ بود. فضیلت پرستاری او، در کنار خدامحوری، دانش لدنی و جهاد تبیینش، سیمای کامل یک انسان مؤمن را ترسیم می‌کند. فردا، پنجم جمادی‌الاول، هم زادروز او بوده و هم به پاس همین سیره نورانی، روز پرستار نام گرفته است. به همین مناسبت، با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی، کارشناس دینی به گفت‌وگو نشستیم تا از جایگاه معنوی خدمت به بیماران و جلوه‌های معرفتی این بانوی بزرگوار بگوییم؛ گفت‌وگویی که می‌تواند چراغی باشد برای همه کسانی که در مسیر خدمت به دردمندان گام برمی‌دارند.
پاداش معنوی پرستاری در آموزه‌های دینی
حجت‌الاسلام رفیعی در ابتدای این گفت‌وگو، با اشاره به نام‌گذاری سالروز ولادت حضرت زینب کبری(س) به عنوان روز پرستار، این تقارن را فرصتی مغتنم برای بازخوانی مفهوم پرستاری در معارف اسلامی می‌داند و می‌گوید: پرستاری از بیماران و مراقبت از دردمندان، تنها منحصر به کادر درمان و شاغلان در بیمارستان‌ها نیست، بلکه قلمرو وسیعی از مسئولیت‌های خانوادگی و انسانی را شامل می‌شود. بسیاری از مردم در محیط خانه از پدر و مادر سالخورده، همسر بیمار یا فرزندان دچار معلولیت و آسیب‌های جسمی نگهداری می‌کنند و گاهی دچار خستگی یا فشار روحی می‌شوند. قرآن کریم انسان‌ها را به نیکی و رسیدگی به والدین در دوران پیری سفارش می‌کند و نباید فراموش کرد این مراقبت‌ها پاداشی عظیم نزد خداوند متعال دارد.
ایشان با اشاره به روایات معتبر می‌افزاید: در آموزه‌های دینی برای مراقبت از بیمار، آثار و برکات خیره‌کننده‌ای بیان شده است که تحمل سختی‌های این مسیر را آسان می‌کند. رسول خدا(ص) در کلامی نورانی می‌فرمایند: «مَنْ قَامَ عَلَی مَرِیضٍ یَوْماً وَلَیْلَةً بَعَثَهُ اللهُ تَعَالَی مَعَ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلِ(ع) فَجَازَ عَلَی الصِّرَاطِ کَالْبَرْقِ اللَّامِعِ» (ثواب الأعمال، ص ۱۹۳). بر اساس این روایت، یک شبانه‌روز پرستاری از بیمار، موجب محشور شدن با حضرت ابراهیم(ع) و عبور شتابان از صراط خواهد بود. همچنین در روایت دیگری از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «مَنْ سَعَی لِمَرِیضٍ فِی حَاجَةٍ - قَضَاهَا أَوْ لَمْ یَقْضِهَا - خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» (الأمالی صدوق، ص ۵۱۵) که نشان می‌دهد صرف تلاش برای رفع نیاز بیمار، فارغ از نتیجه آن، موجب آمرزش گناهان می‌شود.
برتری خدمت به بیمار بر برخی عبادات مستحبی
حجت‌الاسلام رفیعی با تأکید بر جایگاه والای خدمت به بیمار در معارف اسلامی تصریح می‌کند: فضیلت رسیدگی به بیمار تا حدی است که حتی بر برخی عبادات مستحبی در اماکن مقدس پیشی می‌گیرد. در تاریخ نقل شده است که فردی به نام مرا در مدینه بیمار شد و هم‌سفرش او را رها کرد و به مسجدالنبی(ص) رفت. وقتی این خبر به امام صادق(ع) رسید، آن شخص را فراخواندند و فرمودند: «قُعُودُکَ عِنْدَهُ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِکَ فِی الْمَسْجِدِ». (الکافی، ج۴، ص۵۴۵) این فرموده حضرت نشان می‌دهد نشستن نزد دوست بیمار و مراقبت از او، ثوابی برتر از نماز خواندن در مسجد پیامبر(ص) دارد.
این پژوهشگر سیره اهل‌بیت(ع) در ادامه یادآور می‌شود: علاوه بر مراقبت‌های عمومی، توجه به خواسته‌ها و میل غذایی بیمار نیز در روایات اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس معارف دینی، اگر کسی غذایی را که مورد علاقه یا نیاز بیمار است برای او فراهم کند، پاداشی ویژه خواهد داشت؛ چنان‌که رسول خدا(ص) فرمودند: «مَنْ أَطْعَمَ مَرِیضاً شَهْوَتَهُ أَطْعَمَهُ اللهُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ». (المحاسن، ج۲، ص۵۷۲) البته بیمارانی که در خانه یا بیمارستان هستند نیز باید آداب بیماری را رعایت کرده و از شکایت و بی‌صبری پرهیز کنند، همان طور که عیادت‌کنندگان نیز باید نشستن نزد بیمار را کوتاه کرده و به او امیدواری دهند.
زینب کبری(س)، الگوی کامل پرستاری و ایثار در بستر تاریخ
دکتر رفیعی در ادامه با اشاره به ابعاد گوناگون تاریخی و معرفتی آن بانوی بزرگوار تصریح می‌کند: شخصیت حضرت زینب(س) به عنوان الگوی کامل پرستاری و ایثار، دارای ابعاد گوناگون تاریخی و معرفتی است. حضرت زینب(س) نخستین دختر متولد شده در خانه امیرالمؤمنین(ع) و سومین فرزند خانواده بودند که حدود پنج سال از عمر شریفشان را در زمان پیامبر(ص) گذراندند. ایشان ۳۰سال در کنار پدر و دو دهه در کنار برادرانشان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) زیستند و در واقعه کربلا ۵۵سال داشتند. طبق نقل‌های تاریخی، این بانوی بزرگوار حدود یک سال و نیم پس از حادثه عاشورا و در سال ۶۲ هجری قمری از دنیا رفتند.
این کارشناس دینی و پژوهشگر سیره اهل‌بیت(ع) در ادامه می‌افزاید: درباره محل دفن حضرت زینب(س) میان مورخان و سیره‌نویسان سه دیدگاه مطرح است؛ قول نخست آن است که به دلیل قحطی در مدینه و فشارهای حاکمان بنی‌امیه، همسرشان عبدالله بن جعفر ایشان را به شام برد و در همان جا درگذشتند. قول دوم اشاره به سفر ایشان به مصر و دفن در قاهره دارد و قول سوم که در کتاب ریاحین الشریعه آمده، دفن حضرت را در قبرستان بقیع مدینه می‌داند. این تعدد اقوال به دلیل تشابهات اسمی در تاریخ است و از عظمت و جایگاه زیارتی آن حضرت در دل‌های مؤمنان نمی‌کاهد؛ چراکه وجود مبارک ایشان، خود زیارتگاهی معنوی برای همه آزادگان جهان است.
خدامحوری و شجاعت، دو گوهر درخشان در سیره زینبی
ایشان یادآور می‌شود: نخستین و مهم‌ترین ویژگی حضرت زینب(س) در تمام مراحل زندگی، خدامحوری و تسلیم محض در برابر پروردگار بود. لذت‌های مادی همواره زودگذر و همراه با سختی هستند اما آرامش واقعی تنها در سایه یاد خدا حاصل می‌شود، همان طور که قرآن کریم می‌فرماید: «أَلَا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ». (الرعد: ۲۸) حضرت زینب(س) پس از تحمل سخت‌ترین مصائب در گودال قتلگاه فرمودند: «اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنَّا هَذَا الْقُرْبَانَ» و در پاسخ به یاوه‌گویی‌های ابن‌زیاد عبارت تاریخی «مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا» را بر زبان جاری کردند که مصداق بارز آیه شریفه «إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ» (سبأ: ۴۶) است.
دکتر رفیعی در ادامه با اشاره به ویژگی برجسته دیگر این بانوی والامقام تصریح می‌کند: شجاعت بی‌نظیر در برابر مستکبران و حاکمان ستمگر، از دیگر صفات درخشان ایشان بود. شجاعت، صفت روح است و جنسیت نمی‌شناسد. حضرت زینب(س) با اقتدار و باوقار وارد مجلس ابن‌زیاد شدند و وقتی او قصد زخم‌زبان زدن داشت، فرمودند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَکْرَمَنَا بِنَبِیِّهِ... إِنَّمَا یَفْتَضِحُ الْفَاسِقُ وَ یَکْذِبُ الْفَاجِرُ». ایشان با تمسک به آیه تطهیر «إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» (الأحزاب: ۳۳)، اصالت و طهارت خاندان خویش را به رخ حاکم اموی کشیدند و بدین سان، ایمان راستین خود را در عمل به نمایش گذاشتند.
عقلانیت خدادادی و دانش لدنی، سیمای عقیله بنی‌هاشم(س)
دکتر رفیعی با اشاره به بُعد معرفتی شخصیت حضرت زینب(س) توضیح می‌دهد: عقلانیت و خردمندی والا، حضرت زینب(س) را به عقیله بنی‌هاشم مشهور کرد و دانش ایشان نیز منشأیی الهی داشت. امام سجاد(ع) درباره دانش عمیق و لدنی عمه بزرگوارشان فرمودند: «أَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَالِمَةٌ غَیْرُ مُعَلَّمَةٍ وَفَهِمَةٌ غَیْرُ مُفَهَّمَةٍ». (الإحتجاج، ج ۲، ص ۳۰۵) ایشان در کاخ یزید نیز با اقتدار کامل فرمودند من تو را کوچک می‌شمارم و با خواندن آیه «وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ» (آل‌عمران: ۱۷۸)، هیمنه پوشالی حکومت اموی را در هم شکستند.این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه تصریح می‌کند: ولایت‌مداری و اطاعت محض از امام زمان، اصل دیگری در سیره عملی دختر امیرالمؤمنین(ع) بود. حضرت زینب(س) در تمام لحظات واقعه عاشورا و پس از آن، کاملاً گوش به فرمان امام حسین(ع) و سپس امام سجاد(ع) بودند. هنگام سوزاندن خیمه‌ها برای تصمیم‌گیری به امام سجاد(ع) مراجعه کردند و شکیبایی ایشان در برابر شهادت برادران و فرزندان، الگو و شاخصی بی‌نظیر از ثبات قدم در راه ولایت بود. این اطاعت محض، ریشه در معرفت عمیق ایشان به مقام امامت داشت و نشان می‌دهد ولایت‌مداری، تنها در سایه بصیرت و تسلیم در برابر حجت الهی معنا می‌یابد.
عفاف، حیا و فصاحت؛ میراث ماندگار زینبی
این کارشناس دینی می‌افزاید: عفاف، حیا و پاسداری از ارزش‌های دینی، در تمام طول مسیر اسارت، پرچم راهنمای کاروان اهل‌بیت(ع) بود. حضرت زینب(س) با وجود تحمل رنج‌های فراوان و سفر در سخت‌ترین شرایط، نسبت به حفظ حریم حیا حساس بودند. ایشان در مجلس یزید با شجاعت به هتک حرمت خاندان پیامبر(ص) اعتراض کرده و فرمودند: «أَمِنَ الْعَدْلِ یَا ابْنَ الطُّلَقَاءِ تَحْدِیرُکَ إِمَاءَکَ وَنِسَاءَکَ وَسَوْقُکَ بَنَاتِ رَسُولِ اللهِ سَبَایَا». (الملهوف، ص۱۸۲) و بدین ترتیب بر حفظ ارزش حجاب و عفاف تأکید ورزیدند. حجت‌الاسلام رفیعی در پایان یادآور می‌شود: فصاحت و بلاغت بی‌نظیر در سخنوری، ویژگی دیگر این بانوی بزرگوار است که خطبه‌های پدرشان امیرالمؤمنین(ع) را در کوفه و شام تداعی می‌کرد. فصاحت کلام، صبر بی‌مانند، تسلیم در برابر قضای الهی و جهاد تبیین، مجموعه‌ای از فضائل را در وجود حضرت زینب(س) گرد هم آورد. اما این میراث، تنها به تاریخ تعلق ندارد؛ امروز نیز جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند الگوگیری از خدامحوری، شجاعت، حیا و سیره عملی این بانوی بزرگوار در عرصه خدمت به مردم و پایداری در مسیر حق است. سیره زینبی، نقشه راهی روشن برای انسان معاصر در مسیر بندگی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی به شمار می‌رود و یادآور می‌شود آن گاه که پرستاری، خدمت و ایثار با ایمان و اخلاص گره بخورد، به میراثی ماندگار برای نسل‌های آینده بدل خواهد شد.