مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی سازمان غذا و دارو، با تأکید بر ضرورت پیوند دانش روز با احکام شرعی در حوزه فرآورده‌های غذایی حلال، گفت: اطمینان از حلال بودن محصولات مستلزم نظارت بر تمام مراحل زنجیره تأمین، از مزرعه تا سفره و توسعه سامانه‌های هوشمند ردیابی و پایش است.
به گزارش خبرنگار آوش، عبدالعظیم بهفر روز دوشنبه در همایش بین‌المللی سلامت و حلال در سالن اجلاس سران، با اشاره به ابعاد مختلف موضوع حلال، اظهار کرد: حلال علاوه بر جنبه‌های شرعی، امروزه از منظر اقتصادی نیز اهمیت یافته است، در نگاه نخست، فقه اسلامی و علوم جدیدی مانند شیمی مواد غذایی ممکن است دو حوزه جداگانه به نظر برسند، اما با پیشرفت فناوری و صنایع غذایی، این دو حوزه ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر پیدا کرده‌اند.
وی افزود: علوم جدید، به‌ویژه دانش شیمی، ابزارها و بینش لازم برای شناخت ساختار مولکولی مواد را در اختیار ما قرار می‌دهد و امکان بررسی دقیق‌تر مواد غذایی جدید را فراهم می‌کند. در علم مواد غذایی، محصولات از منظر مولکول‌ها، پیوندهای شیمیایی، پروتئین‌ها، چربی‌ها و کربوهیدرات‌ها بررسی می‌شوند؛ با این حال، در تعیین حلال بودن یک ماده، منشأ آن نیز اهمیت دارد و شباهت ساختار شیمیایی مواد لزوماً به معنای یکسان بودن حکم شرعی آنها نیست.
حلال و طیب؛ فراتر از یک مجوز ظاهری
مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی سازمان غذا و دارو با اشاره به مفاهیم قرآنی حلال، طیب و خبیث، تصریح کرد: در نگاه دینی، حلال و طیب صرفاً یک مجوز ظاهری نیستند، بلکه با حقیقت، پاکیزگی و آثار آن بر زندگی و تعالی انسان ارتباط دارند. در مقابل، مفهوم خبیث بیانگر تقابل با طیب است و این تمایز، اهمیت توجه هم‌زمان به ابعاد ظاهری و حقیقی موضوع حلال را نشان می‌دهد.
بهفر ادامه داد: حلال را می‌توان روحی دانست که به فعالیت‌ها و محصولات معنا و اثر می‌بخشد. بنابراین، ارزیابی محصولات نباید صرفاً به تأیید ظاهری آنها محدود شود، بلکه باید معیارهای شرعی و الزامات مرتبط در تمام مراحل تولید و عرضه مورد توجه قرار گیرند.
نظارت بر تمام حلقه‌های زنجیره تأمین مواد غذایی
وی با تأکید بر ضرورت نظارت مستمر بر زنجیره تولید و توزیع مواد غذایی، گفت: یک محصول زمانی می‌تواند واجد شرایط حلال باشد که تمام مراحل آن، از تولید اولیه تا فرآوری، بسته‌بندی، انبارش و حمل‌ونقل، مطابق با ضوابط شرعی انجام شود.
مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی سازمان غذا و دارو افزود: سازمان غذا و دارو و سایر دستگاه‌های نظارتی باید با ایجاد نظام‌های ردیابی و پایش مستمر، امکان اطمینان از رعایت ضوابط و جلوگیری از ورود آلودگی‌ها یا مواد حرام به زنجیره تأمین را فراهم کنند.
بهفر با اشاره به اقدامات سازمان غذا و دارو برای افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، اظهار کرد: این سازمان در راستای انجام مسئولیت‌های خود، تقویت انسجام و توسعه تعاملات بین‌بخشی را دنبال کرده است که از جمله اقدامات انجام‌شده در این زمینه می‌توان به تدوین برنامه هدفمند برای نظارت پسینی بر مواد و فرآورده‌های خوراکی اشاره کرد.
وی ارزیابی و رتبه‌بندی جامعه واحدهای تولیدی با هدف واگذاری برخی امور مرتبط با خودکنترلی، بهره‌برداری از پلتفرم مدیریت دانش و دستیار هوشمند اطلاع‌رسانی ضوابط و مقررات و توسعه و تکمیل سامانه هوشمند هشدار سریع مواد غذایی و آشامیدنی ایران را از دیگر اقدامات این حوزه برشمرد.
مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی سازمان غذا و دارو همچنین توسعه و تکمیل سامانه صدور گواهی بهداشت با قابلیت ردیابی و برخورداری از کد پاسخ سریع (QR Code) را از اقدامات مهم در مسیر افزایش شفافیت و امکان پیگیری محصولات عنوان کرد.
بهفر با اشاره به اهمیت تبادل اطلاعات و همکاری‌های بین‌المللی در حوزه ایمنی مواد غذایی، گفت: مشارکت فعال در شبکه اینفوسان (INFOSAN) و تبادل اطلاعات در زمینه بیماری‌های ناشی از غذا از دیگر محورهای فعالیت این سازمان است.
وی، بررسی و تأیید منابع تولیدکننده خارجی مواد اولیه مورد استفاده در فرآورده‌های غذایی، از جمله کلاژن و ژلاتین، و ارزیابی آنها پیش از ورود به کشور را از دیگر اقدامات مورد توجه سازمان غذا و دارو دانست و بر اهمیت این فرایند در اطمینان از رعایت الزامات مرتبط با سلامت و حلال بودن فرآورده‌ها تأکید کرد.
ضرورت بازنگری در مفاهیم حلال با رویکردهای علمی و نوین
همچنین محمد هاشمی دبیر اجرایی همایش بین‌المللی حلال و سلامت در این همایش با تأکید بر ضرورت عبور از تکرار مباحث سنتی در حوزه حلال، گفت: باید با نگاهی متفاوت و با تکیه بر دانش روز، مفاهیم مرتبط با حلال و فرآورده‌های سلامت را بررسی کنیم و ظرفیت طرح دیدگاه‌های جدید را در این حوزه گسترش دهیم.
وی با انتقاد از تکرار مباحث متداول درباره حلال، اظهار کرد: نباید نتیجه برگزاری همایش‌ها صرفاً تکرار موضوعاتی مانند ذبح اسلامی و تفاوت مفاهیم حلال و طیب باشد، زیرا باید از این نشست‌ها برای ورود به مباحث جدید و ارائه دیدگاه‌های نو استفاده کنیم.
وی با اشاره به سیر تحول اندیشه فلسفی در تاریخ اسلام، به دیدگاه‌های ابن‌سینا، فارابی، امام محمد غزالی، ابن‌رشد، خواجه نصیرالدین طوسی، سهروردی و ملاصدرا پرداخت و افزود: تاریخ فلسفه نشان می‌دهد که اندیشه با نقد، گفت‌وگو و مواجهه دیدگاه‌های مختلف رشد می‌کند. از این رو، باید امکان طرح دیدگاه‌های متفاوت را فراهم کنیم و از دگرگونی در شیوه تفکر هراسی نداشته باشیم.
ضرورت بازنگری علمی در مفاهیم حلال
دبیر اجرایی همایش بین‌المللی حلال و سلامت بیان کرد: اختلاف‌نظرهای علمی می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری اندیشه‌های تازه باشند. در حوزه حلال نیز باید به مفاهیم جدید و به‌روز توجه کنیم و از ظرفیت علوم مختلف برای بازنگری در این موضوعات بهره ببریم.
هاشمی با اشاره به مباحث مرتبط با مطهرات و استحاله، تصریح کرد: برخی از این موضوعات علاوه بر ابعاد فقهی و فلسفی، به بررسی‌های علمی و تجربی نیز نیاز دارند. باید پرسید که امروز، با توجه به پیشرفت علوم تجربی، چه توضیح و تحلیل علمی تازه‌ای می‌توان درباره این مفاهیم ارائه کرد.
وی ادامه داد: برای نمونه، در بحث استحاله باید فراتر از مثال‌های تکراری حرکت کنیم و با استفاده از یافته‌های علمی، ابعاد مختلف این موضوع را بررسی کنیم، همچنین لازم است در مباحث مرتبط با فرآورده‌های سلامت، مشخص کنیم که مفاهیم مطرح‌شده دقیقاً چه معنایی دارند و چگونه می‌توان آنها را با دانش روز تبیین کرد.
لزوم تقویت نوآوری در پژوهش‌های حوزه حلال
هاشمی با انتقاد از کمبود نوآوری در برخی آثار مکتوب این حوزه گفت: در بررسی کتاب‌های مرتبط با موضوع حلال، گاهی با آثاری مواجه می‌شویم که با وجود حجم زیاد، از نظر نوآوری و تولید محتوای جدید، مطالب چندانی برای ارائه ندارند. این مسئله نشان می‌دهد که باید به کیفیت پژوهش، عمق مباحث و تولید دانش جدید توجه بیشتری شود.
وی بر ضرورت بهره‌گیری از تجربه‌های علمی و اجرایی کشورهای مختلف تأکید کرد و افزود: باید از ظرفیت چنین نشست‌هایی برای طرح پرسش‌های تازه، تبادل دیدگاه‌ها و ورود به عرصه‌های جدید استفاده کنیم.
دبیر اجرایی همایش بین‌المللی حلال و سلامت ابراز امیدواری کرد که این همایش مقدمه‌ای برای شکل‌گیری نگاه‌های متفاوت و گسترش گفت‌وگوهای علمی باشد تا پژوهشگران بتوانند با پذیرش تفاوت دیدگاه‌ها، زمینه طرح مباحث جدید و ارائه دستاوردهای بیشتر در حوزه فرآورده‌های سلامت را فراهم کنند.
نظارت بر تمام حلقه‌های زنجیره تأمین، شرط اطمینان از حلال بودن فرآورده‌های غذایی است
عبدالعظیم بهفر مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو با تأکید بر ضرورت رعایت الزامات شرعی در تمامی مراحل تولید و عرضه مواد غذایی گفت: توسعه سامانه‌های ردیابی، استقرار نظام پایش مستمر و تقویت هماهنگی بین دستگاه‌های نظارتی، از الزامات اطمینان از حلال بودن و سلامت فرآورده‌های غذایی است.
وی با اشاره به اهمیت رعایت الزامات حلال در زنجیره تأمین مواد غذایی اظهار کرد: حلال بودن یک محصول صرفاً به ظاهر آن یا دریافت مجوزهای قانونی محدود نمی‌شود، بلکه این الزامات باید در تمامی مراحل زنجیره تأمین، از مزرعه تا سفره، شامل تولید، فرآوری، بسته‌بندی، انبارش و حمل‌ونقل رعایت شود.
وی با اشاره به تمایز میان ظاهر و حقیقت در مفهوم حلال افزود: همان‌گونه که در آیه ۱۰۰ سوره مائده بر یکسان نبودن پاک و ناپاک تأکید شده است، فراوانی یا ظاهر یک محصول به‌تنهایی معیار ارزش‌گذاری نیست، بلکه ماهیت محصول و انطباق آن با الزامات شرعی و اصول سلامت اهمیت اساسی دارد.
بهفر با تأکید بر مسئولیت دستگاه‌های ذی‌صلاح در تضمین انطباق فرآورده‌های غذایی با ضوابط مربوط تصریح کرد: ایجاد سامانه‌های ردیابی و استقرار نظام پایش مستمر، امکان بررسی وضعیت مواد اولیه و فرآورده‌ها را در حلقه‌های مختلف زنجیره تأمین فراهم می‌کند و نقش مهمی در پیشگیری از مخاطرات احتمالی دارد.
مدیرکل امور فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو، توسعه نظارت‌های پیشگیرانه و تقویت هماهنگی بین‌بخشی را از اولویت‌های این حوزه دانست و گفت: تکمیل برنامه هدفمند نظارت بر زنجیره مواد و فرآورده‌های غذایی، ارزیابی و رتبه‌بندی جامع واحدهای تولیدی با رویکرد بازرسی مبتنی بر خودکنترلی و بهره‌گیری از ظرفیت مدیریت دانش و دستیارهای هوشمند در نظارت فنی، از جمله برنامه‌های مورد توجه است.
وی توسعه و تکمیل سامانه هوشمند هشدار سریع مواد غذایی و آشامیدنی، ارتقای سامانه صدور گواهی بهداشت با قابلیت ردیابی و داشبوردهای مدیریتی و مشارکت فعال در شبکه بین‌المللی اینفوسان با هدف تبادل اطلاعات درباره بیماری‌های ناشی از غذا را از دیگر محورهای این برنامه‌ها برشمرد.
بهفر همچنین بر ضرورت ارزیابی منابع تولیدکننده خارجی پیش از ورود برخی فرآورده‌ها به کشور تأکید کرد و افزود: بررسی هویت و احراز انطباق تولیدکنندگان خارجی فرآورده‌هایی مانند کلاژن و ژلاتین با الزامات مربوط، از جمله اقداماتی است که می‌تواند نظارت بر واردات را تقویت و اطمینان از رعایت ضوابط را افزایش دهد.