قاسم پورحسن گفت: ایران پیش از آنکه یک سرزمین به معنای محدود جغرافیایی باشد، میراثی تاریخی، معنوی و تمدنی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته است. برای فهم مسئله ایران باید به لایه‌های عمیق این میراث، به‌ویژه بنیان‌های اخلاقی و فکری آن توجه کرد.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی» با سخنرانی قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، حسن بلخاری، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر با مدیریت زهرا حاجی‌شاه‌کرم، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، برگزار شد. سخنرانان در این نشست با بررسی ابعاد تاریخی، فلسفی و تمدنی هویت ایرانی، بر ضرورت بازخوانی میراث فکری و اخلاقی ایران و نقش آن در شکل‌دهی به هویت معاصر تأکید کردند.
زهرا حاجی‌شاه‌کرم در ابتدای این نشست با اشاره به ضرورت تبدیل زندگی روزمره به عرصه‌ای برای اندیشیدن درباره مسائل مشترک، گفت: گفت‌وگو صرفا مبادله دانسته‌ها نیست، بلکه آمادگی برای بازاندیشی در باورها و دریافت‌های پیشین است. تحقق چنین گفت‌وگویی مستلزم پذیرش این امکان است که دیگری ممکن است ابعادی از واقعیت را ببیند که از نگاه ما مغفول مانده است.
وی با اشاره به دیدگاه یورگن هابرماس درباره مفهوم «حوزه عمومی» و نقش تاریخی کافه‌ها در شکل‌گیری محافل فکری و گفت‌وگویی، اظهار کرد: کافه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی می‌توانند فراتر از محل گذران اوقات فراغت، به فضایی برای تولید معنا، تبادل اندیشه و شکل‌گیری افکار عمومی تبدیل شوند. این فضاها با فاصله گرفتن از سلسله‌مراتب رسمی دانشگاهی، امکان مشارکت اقشار و گروه‌های مختلف اجتماعی را در گفت‌وگوهای علمی و فرهنگی فراهم می‌کنند.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت فراگیری چنین فضاهایی افزود: کافه‌ها به‌خودی‌خود دموکراتیک و روشنفکرانه نیستند و ممکن است به فضاهایی طبقاتی و محدود به گروهی خاص تبدیل شوند. ازاین‌رو، تحقق حوزه عمومی واقعی مستلزم فراهم کردن امکان حضور زنان، اقلیت‌ها و اقشار کم‌برخوردار و گروه‌هایی است که معمولا از گفت‌وگوهای عمومی کنار گذاشته می‌شوند. دانشگاهیان و متخصصان نیز مسئولیت دارند دانش را از محدوده دانشگاه خارج کنند و میان اندیشه آکادمیک و زندگی اجتماعی پیوند برقرار سازند. کافه‌ها در کنار عرضه حال خوب، باید پرسش نیز عرضه کنند؛ پرسش‌هایی که زمینه نقد، گفت‌وگو و بازاندیشی را فراهم می‌آورند.
در ادامه، قاسم پورحسن استاد دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر اینکه ایران را نباید صرفا به‌مثابه یک جغرافیا در نظر گرفت، اظهار کرد: ایران پیش از آنکه یک سرزمین به معنای محدود جغرافیایی باشد، میراثی تاریخی، معنوی و تمدنی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته است. برای فهم مسئله ایران باید به لایه‌های عمیق این میراث، به‌ویژه بنیان‌های اخلاقی و فکری آن توجه کرد.
وی با اشاره به کتاب «تربیت کوروش» اثر گزنفون، این اثر را نمونه‌ای از بازتاب نگاه اخلاقی به قدرت در سنت ایرانی دانست و گفت: اهمیت این کتاب در آن است که الگویی از فرمانروایی را به تصویر می‌کشد که در آن فضیلت، دانایی و اخلاق مبنای قدرت قرار می‌گیرند. مسئله اصلی صرفا شخصیت کوروش نیست، بلکه میراثی است که امکان شکل‌گیری چنین الگویی از حکمرانی را فراهم کرده است.
این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به دیدگاه‌های میشل فوکو و ادوارد سعید درباره نسبت دانش و قدرت و چگونگی بازنمایی شرق در اندیشه غربی، بر ضرورت بازخوانی روایت‌های شکل‌گرفته درباره ایران تأکید کرد. به گفته وی، هویت ایران را باید در پیوند با استمرار تاریخی، میراث فرهنگی و ظرفیت‌های معنوی آن شناخت؛ میراثی که در برابر تحولات و بحران‌های تاریخی، همچنان توانسته است هویت ایرانی را حفظ کند.
پورحسن با اشاره به بازتاب این میراث در آثار حافظ، نیچه و اندیشه زرتشتی، بر پیوند میان خرد، اخلاق و هویت ایرانی تأکید کرد و افزود: مفهوم آتش در شعر حافظ را می‌توان نمادی از روشنایی و حیات معنوی ماندگار ایران دانست. همچنین توجه نیچه به زرتشت و جایگاه خرد و اخلاق در سنت زرتشتی، از ظرفیت‌های فکری این میراث حکایت دارد. نقش دانشمندانی همچون ابن‌سینا، فارابی و سهروردی در تداوم و بازآفرینی سنت حکمی ایران نیز بخشی از همین سرمایه تمدنی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، سه الگوی مواجهه با ایران را در قالب دولت ـ ملت، امپراتوری و هویت تمدنی از یکدیگر متمایز کرد و توضیح داد: مسئله ایران را نمی‌توان صرفا در چارچوب قدرت سیاسی، نظامی یا اقتصادی تحلیل کرد. آنچه اهمیت بنیادین دارد، هویت تمدنی ایران و ظرفیت آن برای ارائه تلقی متفاوتی از انسان، اخلاق و زندگی است. از این منظر، یکی از وجوه تمایز میراث ایرانی، تأکید بر انسان اصیل و نقد وضعیت ازخودبیگانگی انسان در تمدن جدید است.
پورحسن در پایان خاطرنشان کرد: سخن گفتن از خرد ایرانی به معنای برتری‌جویی ملی یا قوم‌مداری نیست، بلکه مقصود نوعی تفکر مبتنی بر انسان، اخلاق و خردورزی است که می‌تواند در شکل‌گیری تمدنی انسانی‌تر و اخلاقی‌تر نقش‌آفرین باشد.
در بخش پایانی نشست، حسن بلخاری استاد دانشگاه تهران با تمرکز بر مفهوم هنر در متون کهن ایرانی، به بررسی ریشه‌های زبانی و فلسفی این واژه در متون اوستایی و پهلوی پرداخت و گفت: واژه هنر در فرهنگ باستانی ایران معنایی فراتر از برداشت امروزی از هنر، به معنای موسیقی، معماری و دیگر رشته‌های هنری، داشته است. برای فهم این مفهوم باید به ریشه‌های آن در زبان اوستایی و کاربردهایش در متون کهن مراجعه کرد.
وی با اشاره به کاربرد واژه هنر در گات‌ها، از بخش‌های مهم اوستا، اظهار کرد: بررسی این متون نشان می‌دهد که هنر با مفاهیمی همچون نیکویی، خرد و فضیلت اخلاقی پیوند داشته است. در این سنت، هنر با توانایی تشخیص نیک از بد و برخورداری از منش نیک ارتباط دارد و ازاین‌رو، نمی‌توان آن را از خرد جدا کرد. همین پیوند را در شاهنامه فردوسی نیز می‌توان مشاهده کرد؛ جایی که هنر در موارد متعددی در کنار خرد قرار می‌گیرد و خرد، بنیاد و جوهر هنر ایرانی به شمار می‌رود.
این استاد دانشگاه در ادامه با استناد به متون پهلوی، به‌ویژه کتاب پنجم دینکرد، مجموعه‌ای از فضیلت‌های اخلاقی از جمله خرد نیک، پیمان‌داری، سپاسگزاری، بخشندگی، راستی، آزادگی، امیدواری و دوست داشتن نیکان را از مؤلفه‌های مفهوم هنر در سنت ایرانی دانست و افزود: بر این اساس، هنگامی که فردوسی می‌گوید «هنر نزد ایرانیان است و بس»، مقصود صرفاً مهارت‌های هنری نیست، بلکه مجموعه‌ای از فضیلت‌های اخلاقی و انسانی است که در فرهنگ ایرانی جایگاهی بنیادین داشته‌اند.
بلخاری همچنین با اشاره به مفهوم فرهنگ در سنت ایرانی، آن را با پروردن و به فعلیت رساندن ظرفیت‌های وجودی انسان مرتبط دانست و تصریح کرد: شناخت فضیلت‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ ارزش حقیقی زمانی پدید می‌آید که این فضیلت‌ها در وجود و زندگی انسان تحقق یابند. فرهنگ نیز در معنای عمیق خود، فرایند برکشیدن استعدادهای بالقوه و تبدیل آن‌ها به کمالات بالفعل انسانی است.
وی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: هنر در سنت ایرانی، مفهومی جامع و فضیلت‌محور است و مجموعه‌ای از کمالات اخلاقی و انسانی را دربرمی‌گیرد. ازاین‌رو، پاسداشت میراث ایرانی صرفاً به معنای حفظ آثار و متون تاریخی نیست، بلکه مستلزم تحقق ارزش‌هایی همچون خرد، راستی، آزادگی و نیک‌اندیشی در زندگی فردی و اجتماعی ایرانیان است.