کارشناسان در نشستی تخصصی در قم، چالش‌های زیست مؤمنانه مسلمانان مهاجر، ضرورت بازشناسی مسائل نسل‌های جدید و نسبت استنباط فقهی با تحولات فرهنگی و اجتماعی را بررسی کردند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، نشست تخصصی «تبیین و ترویج بین‌المللی اسلام ناب محمدی (ص)، هماهنگ با نیازهای زمان و بر پایه اجتهاد پیوسته و پویا» به همت دبیرخانه حوزوی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و با همکاری انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه، روز شنبه ۲۵ مهرماه ۱۴۰۵ در ساختمان انجمن‌های علمی حوزه در قم برگزار شد و ارائه‌دهندگان و صاحب‌نظران حاضر در این نشست، ابعاد فقهی، فرهنگی، تربیتی و اجتماعی تبلیغ دین در جوامع مختلف را بررسی کردند.
در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدهادی مفتح، رئیس مرکز اسلامی هامبورگ و دکتر سیده سعیده غروی، مدیر آکادمی اسلامی آلمان، با تکیه بر تجربه فعالیت دینی و فرهنگی در آلمان، شناخت مسائل واقعی مخاطبان، توجه به تفاوت محیط‌های اجتماعی، تفکیک آموزه‌های دینی از عادت‌های قومی و خانوادگی و فراهم کردن زمینه زیست مؤمنانه برای مسلمانان مهاجر را از ضرورت‌های تبلیغ بین‌المللی برشمردند و شرکت‌کنندگان در نشست نیز درباره روش مسئله‌شناسی، جایگاه اخلاق و اعتقادات، مقتضیات اجتهاد و نحوه تعامل با جامعه میزبان به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.
حسینی: تدبیر چهارم الگوی پیشرفت، مبنای بررسی الزامات تبیین و ترویج دین است
حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلیرضا حسینی، نایب رئیس انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه و دبیر نشست، در آغاز برنامه با تشریح موضوع جلسه اظهار کرد که محور این نشست، تدبیر چهارم سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت است که به تبیین و ترویج اسلام ناب محمدی (ص)، متناسب با نیازهای زمان و بر پایه اجتهاد پیوسته و پویا اختصاص دارد و از جهت ارتباط با مباحث فقه و حقوق اسلامی، در دستور کار این مجموعه قرار گرفته است.
وی این تدبیر را از تدابیر پایه‌ای و جامع سند الگو دانست و بیان کرد که بررسی نسبت آن با دیگر تدابیر، مستلزم توجه به جایگاه مبنایی تبیین دین و چگونگی پاسخگویی به نیازهای متغیر جامعه است، زیرا نحوه فهم و عرضه معارف اسلامی می‌تواند در تنظیم و جهت‌دهی به دیگر عرصه‌های پیشرفت نیز اثرگذار باشد.
دبیر نشست با اشاره به همکاری دبیرخانه حوزوی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه در برگزاری این برنامه توضیح داد که واژه «بین‌المللی» با توجه به تجربه و زمینه فعالیت میهمانان به عنوان نشست افزوده شده است تا موضوع تبیین و ترویج دین، با تمرکز بر اقتضائات ارتباط با مخاطبان خارج از کشور بررسی شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی همچنین با معرفی ارائه‌دهندگان و جمعی از استادان حاضر، از حضور آیت‌الله علی‌دوست، مسئولان اندیشکده‌ها، اعضای انجمن‌های علمی و پژوهشگران حوزه و دانشگاه قدردانی کرد و گفت که برنامه نشست، علاوه بر ارائه مباحث اصلی، به طرح دیدگاه‌ها و پرسش‌های صاحب‌نظران اختصاص خواهد یافت تا موضوع از زوایای مختلف علمی و تجربی مورد گفتگو قرار گیرد.
مفتح: تبلیغ مؤثر از شناخت مخاطب و مسئله او آغاز می‌شود
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدهادی مفتح در نخستین ارائه نشست، با اشاره به تجربه مسئولیت خود در مرکز اسلامی هامبورگ اظهار کرد که چگونگی عرضه مؤثر معارف اهل‌بیت (ع) در محیط اروپایی، از دغدغه‌های مستمر فعالیت او و همکارانش بوده است و در همین چارچوب، دوره‌هایی برای روحانیان، مبلغان و عالمان فعال در کشورهای مختلف اروپایی برگزار می‌شد تا مؤلفه‌های تبلیغ مفید و متناسب با شرایط مخاطب بررسی شود.
وی با بیان اینکه این دوره‌ها معمولاً پیش از مناسبت‌های مهم تبلیغی، از جمله ماه رمضان و ماه محرم، تشکیل می‌شد، افزود: دعوت از متخصصان حوزه‌های مرتبط با تبلیغ، از جمله روان‌شناسی، بخشی از برنامه آموزشی این نشست‌ها بود و استقبال از این برنامه‌ها، از جمع‌های محدودتر در دوره‌های گذشته به حضور بیش از یکصد نفر در آخرین دوره‌ها افزایش یافته بود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح نخستین شرط تبلیغ بین‌المللی را شناخت مخاطب دانست و تصریح کرد: مبلغ باید بداند با چه گروهی سخن می‌گوید، این گروه در چه محیطی زندگی می‌کند و چه مسئله‌ای برای آن اولویت دارد، زیرا انتقال همان موضوعات و همان شیوه بیان رایج در شهرهای ایران به یک شهر اروپایی، بدون توجه به تفاوت دغدغه‌ها، لزوماً به ارتباط مؤثر منتهی نمی‌شود.
وی با اشاره به تجربه حضور مبلغان اعزامی از ایران و برخی کشورهای دیگر گفت: گاهی سخنران تصور می‌کند موضوعات، مثال‌ها و حساسیت‌های محیط مبدأ، برای مخاطب اروپایی نیز همان معنا و اهمیت را دارد، در حالی که ممکن است شنونده نه مسئله طرح‌شده را مسئله خود بداند و نه از ارزش‌گذاری‌ها و تعابیر به کار رفته، همان برداشتی را داشته باشد که گوینده در نظر گرفته است.
رئیس مرکز اسلامی هامبورگ با تأکید بر اینکه حتی مثال‌های تاریخی و شیوه توصیف شخصیت‌ها باید با شناخت زمینه ذهنی مخاطب همراه باشد، توضیح داد: برخی رفتارها در یک فرهنگ نشانه‌ای منفی و در فرهنگی دیگر امری عادی تلقی می‌شوند و اگر مبلغ بدون توجه به این تفاوت، استدلال خود را بر آن رفتارها بنا کند، ممکن است نتیجه‌ای متفاوت یا حتی معکوس با مقصود خود به دست آورد.
وی در ادامه، ادعای پاسخگویی به مسائل یک جامعه پیش از شناخت آن مسائل را نقد کرد و با نقل تجربه‌ای از مواجهه یک سخنران با استادان دانشگاه در خارج از کشور، یادآور شد که پرسش اساسی مخاطب می‌تواند این باشد که آیا گوینده اساساً مسئله او را می‌شناسد تا بتواند برای آن پاسخ ارائه کند و از این رو، مسئله‌شناسی باید بر اعلام آمادگی برای پاسخگویی مقدم باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با تفکیک مخاطبان تبلیغ دینی در خارج از کشور بیان کرد: ایرانیان مهاجر، شیعیان دارای پیشینه فرهنگی متفاوت، مسلمانان دیگر مذاهب و افرادی که آشنایی قبلی با اسلام ندارند، گروه‌های یکسانی نیستند و نمی‌توان برای همه آنان، محتوا، زبان، روش و برنامه واحدی در نظر گرفت، زیرا نوع ارتباط هر گروه با دین و شعائر مذهبی، از زمینه زیستی و فرهنگی آن تأثیر می‌پذیرد.
وی با اشاره به برگزاری برخی مراسم پرشور مذهبی در مرکز اسلامی هامبورگ گفت: برای بخشی از ایرانیان مهاجر، حضور در مجالس محرم و عاشورا با نیاز عاطفی، پیوند با خاطرات دینی و احساس ارتباط با محیط فرهنگی پیشین همراه بود، اما همین قالب مراسم، هنگامی که مخاطب آن فردی ناآشنا با تاریخ و فرهنگ شیعی باشد، به توضیح، زمینه‌سازی و طراحی متفاوت نیاز دارد.
این پژوهشگر حوزوی در توضیح این تفاوت، به پیشنهاد یکی از افراد برای برگزاری عزاداری در خیابان‌های هامبورگ اشاره کرد و گفت: حضور در فضای عمومی هنگامی می‌تواند کارکرد تبلیغی داشته باشد که پیام، شعار، نوشته و محتوای ارتباطی آن برای رهگذران قابل فهم باشد، نه اینکه صرفاً همان برنامه داخل مسجد بدون تغییر به خیابان منتقل شود و انتظار برود مخاطب ناآشنا، معنای آن را خود به خود دریابد.
وی افزود: اگر هدف از چنین برنامه‌ای، آشنا کردن غیرمسلمانان با نهضت امام حسین (ع) و پیام آن است، باید درباره انتخاب مفاهیم، تنظیم متن‌ها، تهیه برگه‌های معرفی و نوع گفتگو با مخاطب اندیشید و در غیر این صورت، ممکن است میان آنچه برگزارکنندگان قصد انتقالش را دارند و آنچه مخاطب از صحنه مشاهده‌شده دریافت می‌کند، فاصله‌ای جدی باقی بماند.
تفاوت مسائل فقهی در محیط‌های مختلف زندگی
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح در بخش دیگری از سخنان خود، تفاوت نیازهای فقهی مسلمانان در جوامع مختلف را از جلوه‌های مهم ضرورت مسئله‌شناسی دانست و اظهار کرد: برخی موضوعات در محیط کشورهای اسلامی، تماس محدودی با زندگی روزمره افراد دارند، اما همان موضوعات در یک جامعه اروپایی به مسئله‌ای مکرر و اثرگذار تبدیل می‌شوند و از این جهت، بررسی دقیق‌تر ادله و پاسخ‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی با اشاره به مباحث طهارت و نجاست و میزان مواجهه مسلمانان با برخی مصادیق آن در محیط اروپایی توضیح داد که گستردگی تماس با موضوع، بر نیاز مخاطب به پاسخ روشن و مستدل اثر می‌گذارد و چه بسا مسئله‌ای که در یک محیط کمتر محل پرسش است، در محیط دیگر بخش قابل توجهی از زندگی، رفت و آمد و تعامل اجتماعی فرد مسلمان را تحت تأثیر قرار دهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح مقصود از طرح چنین نمونه‌هایی را توجه دادن به ضرورت پژوهش فقهی متناسب با مسائل واقعی دانست و گفت: باید میان اصل حکم، ادله استنباط آن و شرایط تحقق موضوع در زندگی مخاطبان ارتباط برقرار کرد تا پاسخگویی، صرفاً به تکرار صورت‌های آشنای مسائل محدود نماند و نیازهایی که در محیط‌های متفاوت پدید آمده است نیز در کانون بررسی قرار گیرد.
وی مسئله فاصله میان دو نماز جمعه را نمونه دیگری از نیازهای قابل بررسی در جوامع چندزبانه معرفی کرد و افزود: در برخی شهرهای آلمان، شیعیان فارسی زبان، عرب زبان، ترک زبان و آلمانی زبان در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و اگر تنها یک نماز جمعه با خطبه‌هایی به یک زبان برگزار شود، بخشی از نمازگزاران با وجود حضور در نماز، از محتوای خطبه‌ها بهره کافی نمی‌برند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح با اشاره به تجربه برخی مراکز اسلامی در شهرهای هانوفر، برمن و برلین بیان کرد: در چنین محیط‌هایی، نماز جمعه علاوه بر جایگاه عبادی، محور ارتباط اجتماعی و انسجام فعالیت‌های مرکز است و از این رو، نسبت میان ضوابط فقهی برگزاری نمازهای جمعه و نیاز گروه‌های زبانی مختلف، مسئله‌ای است که باید با دقت علمی و شناخت شرایط موجود بررسی شود.
وی استفاده از ترجمه همزمان در مرکز اسلامی هامبورگ را یکی از راه‌های پاسخگویی به این نیاز برشمرد و گفت: خطبه‌ها برای مخاطبان زبان‌های مختلف ترجمه می‌شد تا هر فرد بتواند از محتوای آنها استفاده کند، اما همه مساجد و مراکز از چنین امکاناتی برخوردار نیستند و همین تفاوت امکانات، ضرورت توجه به راه‌حل‌های متناسب با شرایط هر مجموعه را نشان می‌دهد.
استنباط متقن و انتقال قابل فهم، دو حلقه مکمل تبلیغ
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح پس از تبیین ضرورت شناخت مسئله، مرحله دوم را دستیابی به پاسخ بر اساس روش‌های پذیرفته‌شده استنباط فقهی دانست و تأکید کرد: نوپدید بودن موضوعات، به معنای کنار گذاشتن مبانی و روش‌های اجتهاد نیست، بلکه مستلزم آن است که فقیه با حفظ انضباط علمی و با تکیه بر شیوه متقن استنباط، نسبت مسائل جدید را با منابع، قواعد و ادله دینی بررسی کند.
وی با اشاره به تعبیر «فقه جواهری» در سخنان امام خمینی (ره) اظهار کرد که مسئله اصلی، یافتن پاسخ برای زندگی متحول انسان بر پایه شریعت است و در این مسیر، توجه به موضوعات جدید، شرایط متفاوت و نیازهای پیش‌تر بررسی نشده باید با پایبندی به روش علمی همراه باشد تا نه از پاسخگویی به مسائل زمان غفلت شود و نه اعتبار استنباط در معرض آسیب قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح نظریه‌های مطرح‌شده درباره احکام ثابت و متغیر، منطقة الفراغ و نقش زمان و مکان در اجتهاد را در ارتباط با همین پرسش ارزیابی کرد و گفت: تلاش‌های علمی در این حوزه، ناظر به چگونگی اداره زندگی متغیر بر پایه آموزه‌های دینی است و بررسی مسائل مسلمانان در محیط‌های متفاوت نیز در امتداد همین نیاز به کار اجتهادی دقیق قرار می‌گیرد.
وی با نقد رویکردی که تغییر شرایط زندگی را دستاویز بی‌نیازی کامل از میراث روایی و منابع دینی قرار می‌دهد، افزود: اگر چنین نتیجه‌ای پذیرفته نیست، باید توان پاسخگویی اجتهادی به مسائل جدید تقویت شود و این امر زمانی تحقق می‌یابد که شناخت موضوع، بررسی ادله و توجه به شرایط واقعی زندگی مخاطب، در یک فرایند علمی منسجم کنار یکدیگر قرار گیرند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح مرحله سوم را انتقال پاسخ علمی و فقهی به مخاطب عنوان کرد و توضیح داد که دستیابی به یک پاسخ معتبر، پایان مسیر نیست، زیرا باید بتوان آن پاسخ را با زبانی روشن، استدلالی متناسب و شیوه‌ای قابل فهم عرضه کرد تا مخاطب رابطه آن را با مسئله خود دریابد و در برابر حکمی که به او منتقل می‌شود، صرفاً با یک گزاره جدا از زمینه مواجه نباشد.
وی در همین زمینه، ترجمه لفظی را برای انتقال معارف کافی ندانست و با اشاره به تفاوت معنای برخی تعبیرها در گفتمان‌های مختلف گفت: حتی یک عبارت رایج در ادبیات حوزوی ممکن است برای فردی خارج از این محیط، معنایی متفاوت داشته باشد و از این رو، در ارتباط میان زبان‌ها و فرهنگ‌ها باید بیش از برگردان واژه‌ها، به انتقال درست مقصود توجه کرد.
این پژوهشگر با اشاره به تجربه بررسی بازتاب برخی پیام‌های ترجمه‌شده در محیط آلمان بیان کرد: انتشار یک متن به زبان مقصد، به تنهایی نشانه تحقق ارتباط با مخاطب نیست و لازم است روشن شود که آیا محتوا با ادبیات و فضای ذهنی جامعه هدف تناسب یافته و آیا مخاطبان مورد نظر، پیام را همانگونه دریافت کرده‌اند که فرستنده قصد داشته است.
وی در جمع‌بندی ارائه خود، شناخت مخاطب و مسئله او، استنباط پاسخ متقن بر پایه روش‌های پذیرفته‌شده و انتقال متناسب پاسخ به مخاطب را سه مرحله به هم پیوسته تبلیغ مؤثر دانست و تأکید کرد که تبیین و ترویج معارف اهل‌بیت (ع) در جهان معاصر، زمانی می‌تواند به نیازهای زمان پاسخ دهد که هیچ یک از این سه مرحله در برنامه‌ریزی و عمل نادیده گرفته نشود.
حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی، دبیر نشست نیز پس از این ارائه، مفهوم‌شناسی اسلام ناب و تعیین نسبت ثابتات و متغیرات دین با عنصر زمان و مکان را از پرسش‌های قابل پیگیری در نشست دانست و یادآور شد که برای کاربرد دقیق این مفاهیم در برنامه‌های علمی و اجرایی، باید حدود و معنای آنها روشن شود تا مباحث بعدی بر پایه تلقی مشترک و مشخصی از موضوع پیش برود.
غروی: مسئله امروز، فراهم کردن امکان زیست مؤمنانه برای خانواده‌های مهاجر است
سیده سعیده غروی، مدیر آکادمی اسلامی آلمان، در دومین ارائه اصلی نشست با تأکید بر اینکه تبلیغ بین‌المللی را نمی‌توان به ترجمه احکام، ارزش‌ها و آموزه‌های اخلاقی فروکاست، اظهار کرد: محتوای دینی باید در نسبت با فرهنگ و محیط زندگی مخاطب دیده شود، زیرا مسئله اصلی تنها انتقال اطلاعات نیست، بلکه کمک به شکل‌گیری و استمرار زیست مؤمنانه در شرایط اجتماعی متفاوت است.
وی افزود: اگر در برخی تلقی‌ها، تبلیغ خارج از کشور بیشتر با جذب افراد غیرمسلمان به اسلام شناخته می‌شد، امروز بخش مهمی از ظرفیت تبلیغی باید به خانواده‌هایی اختصاص یابد که مسلمان‌اند اما در محیطی متفاوت از وطن خود زندگی می‌کنند و درباره حفظ دینداری، سامان خانواده و تربیت فرزند مسلمان با پرسش‌ها و دشواری‌های تازه روبرو هستند.
غروی با تأکید بر ضرورت تفکیک محیط‌های مقصد گفت: زندگی یک خانواده مهاجر در کشوری اسلامی، با زندگی در جامعه‌ای که مسلمانان در آن اقلیت هستند، یکسان نیست و حتی میان کشورهای غیرمسلمان نیز از جهت حضور نهادهای اسلامی، دسترسی به مراکز دینی، امکانات آموزشی و نوع تجربه اجتماعی مسلمانان تفاوت‌هایی وجود دارد که باید در برنامه‌ریزی تبلیغی لحاظ شود.
وی با اشاره به تجربه خود از تفاوت شرایط کشورهای اروپایی بیان کرد: در برخی محیط‌ها، شبکه مراکز و اجتماعات اسلامی، امکان ارتباط خانواده‌ها با یکدیگر و دسترسی آنان به برنامه‌های دینی را افزایش می‌دهد، در حالی که در محیط‌های دیگر، خانواده برای ایجاد تجربه مذهبی و پاسخگویی به نیازهای فرزند خود، ناگزیر است مسئولیت بیشتری را به تنهایی بر عهده بگیرد.
غروی توضیح داد: در یک جامعه اسلامی، مناسبت‌هایی مانند ماه رمضان و محرم، غذای حلال، اذان، نماز و دیگر نشانه‌های دینی در فضای عمومی حضور دارند و کودک، بخشی از تجربه مذهبی خود را از محیط دریافت می‌کند، اما در برخی محیط‌های مهاجرت، این همراهی اجتماعی محدود می‌شود و خانواده باید برای جبران آن، برنامه و توان بیشتری داشته باشد.
وی با اشاره به تفاوت تقویم مدارس، تعطیلات عمومی، شیوه‌های تفریح و مناسبات اجتماعی در جامعه میزبان افزود: ممکن است کودک مسلمان در ماه رمضان یا محرم، تغییر محسوسی در برنامه روزانه محیط آموزشی خود نبیند و هم‌کلاسی‌های او نیز شناختی از نماز، روزه، حجاب یا دیگر رفتارهای مذهبی خانواده‌اش نداشته باشند، بنابراین تجربه دینی او بیش از گذشته به محیط خانه و شبکه ارتباطی خانواده وابسته می‌شود.
غروی از این وضعیت با تعبیر تغییر «زیست‌بوم دینی» یاد کرد و گفت: مهاجرت تنها جابجایی جغرافیایی نیست، بلکه ورود به مجموعه‌ای متفاوت از قوانین، ارزش‌ها، عادت‌ها و روابط اجتماعی است و همین دگرگونی، مسائل تازه‌ای پدید می‌آورد که مبلغ برای شناخت آنها باید علاوه بر آشنایی با دین، محیط زندگی و شرایط اجتماعی مخاطبان را نیز بشناسد.
تفاوت تجربه دینی نسل‌های اول، دوم و سوم مهاجر
وی یکی از مهم‌ترین مسائل خانواده‌های مسلمان مهاجر را تفاوت تجربه دینی نسل‌ها دانست و توضیح داد که نسل نخست معمولاً بخشی از زندگی خود را در محیطی اسلامی گذرانده، خاطره ماه رمضان و محرم را همراه دارد، زبان دعا را می‌فهمد و برخی شعائر و مناسبات مذهبی را در پیوند با خانواده و جامعه تجربه کرده است.
غروی ادامه داد: فرزند این خانواده، اگر در جامعه مقصد به دنیا آمده باشد، لزوماً همان تجربه و حافظه دینی را ندارد و ممکن است آنچه برای والدین روشن و آشناست، برای او نیازمند توضیح و استدلال باشد، زیرا دین را در محیط عمومی به همان شکلی نمی‌بیند که پدر و مادرش در دوران کودکی و نوجوانی خود دیده‌اند.
وی با اشاره به پیچیده‌تر شدن این فاصله در نسل سوم گفت: هرچه فاصله از تجربه مستقیم نسل نخست بیشتر می‌شود، انتقال خودکار الگوهای دینی دشوارتر خواهد شد و اگر خانواده تنها به تکرار انتظارها و دستورهای پیشین بسنده کند، ممکن است نتواند میان پیشینه خود و پرسش‌های فرزند پیوندی قابل فهم برقرار سازد.
این پژوهشگر حوزه خانواده، واکنش برخی والدین به این وضعیت را در دو سوی افراط و تفریط توصیف کرد و افزود: گروهی می‌کوشند صرف مواجهه با دشواری‌های محیط را مجوز کنار گذاشتن تکالیف تلقی کنند و گروهی دیگر، با سخت‌گیری و نسبت دادن فاصله‌گیری کامل از دین به فرزند، فشار روانی او را افزایش می‌دهند، در حالی که هر دو رویکرد می‌تواند روند تربیت و گفتگو را دشوارتر کند.
وی با نقل نمونه‌هایی از مراجعات خانوادگی اظهار کرد: گاهی کودک یا نوجوان، از یک سو در محیط مدرسه با پرسش و فشار همسالان مواجه است و از سوی دیگر در خانه، رفتار او بدون توجه به سن، موقعیت و توان توضیح دادنش داوری می‌شود و چنین وضعیتی، به جای تقویت فهم دینی، می‌تواند او را در تعارض و اضطراب قرار دهد.
غروی بر ضرورت شناساندن هویت چندلایه به نوجوانان مسلمان تأکید کرد و گفت: فرد می‌تواند در عین شیعه بودن و تعلق به یک پیشینه ملی، شهروند جامعه دیگری نیز باشد و هنر تربیت و تبلیغ آن است که به او در فهم و تنظیم این لایه‌های هویتی کمک کند، نه اینکه همه تعلقات او را در تقابل اجتناب‌ناپذیر با یکدیگر قرار دهد.
وی همچنین تأکید کرد که دشواری‌های واقعی زندگی دینی باید با دقت فقهی و تربیتی بررسی شود و نه می‌توان هر مسئله‌ای را با تعمیم آسان عناوین ثانوی حل‌شده تلقی کرد و نه می‌توان بدون شناخت شرایط و پیامدها، پاسخ واحدی برای همه خانواده‌ها در نظر گرفت، زیرا بخشی از این مسائل به بررسی تخصصی و ملاحظه مجموعه شرایط زندگی نیاز دارد.
تربیت دینی باید از اطاعت به اقناع و انتخاب آگاهانه برسد
غروی در ادامه، انتقال تربیت دینی از مرحله اطاعت در کودکی به اقناع در نوجوانی و انتخاب آگاهانه در جوانی را ضروری دانست و اظهار کرد: پاسخ‌هایی مانند «ما مسلمانیم و این کار را انجام نمی‌دهیم» ممکن است در دوره‌ای از کودکی پذیرفته شود، اما برای نوجوانی که با پرسش‌های مقایسه‌ای و استدلال‌های متفاوت روبروست، به تنهایی کفایت نمی‌کند.
وی افزود: نوجوان مسلمان ممکن است درباره تفاوت پوشش، حدود روابط، روزه‌داری یا دیگر رفتارهای دینی از سوی همسالان و محیط آموزشی مورد پرسش قرار گیرد و اگر پیش‌تر فرصت فهم و گفتگو نداشته باشد، نه تنها پاسخی برای دیگران ندارد، بلکه خود نیز ممکن است در برابر همان پرسش‌ها دچار تردید شود و احساس کند خانواده صرفاً از او انتظار تبعیت دارد.
مدیر آکادمی اسلامی آلمان با تأکید بر اهمیت گفتگوی متناسب با سن و موقعیت مخاطب بیان کرد: تربیت دینی باید امکان پرسیدن، فهمیدن و پذیرفتن آگاهانه را فراهم کند و در تبلیغ بین‌المللی، افزون بر ترجمه زبان، مثال‌ها، استدلال‌ها و شیوه گفتگو نیز به ترجمه فرهنگی نیاز دارند تا محتوای دینی در نسبت با تجربه واقعی نوجوان معنا پیدا کند.
شریعت، فرهنگ قومی و عادت خانوادگی از یکدیگر تفکیک شوند
غروی یکی از آسیب‌های مهم در تربیت دینی خانواده‌های مهاجر را آمیختن شریعت با فرهنگ قومی و عادت‌های خانوادگی دانست و گفت: در موضوعی مانند پوشش، باید میان حکم و حدود شرعی، شکل پوشش رایج در یک قوم و سلیقه یا عادت خاص یک خانواده تفاوت گذاشت و همه این سطوح را با عنوان یکسان دینی به فرزند منتقل نکرد.
وی توضیح داد: اگر خانواده، یک شکل مشخص از لباس یا یک عادت موروثی را عین دین معرفی کند، مخالفت نوجوان با آن شکل می‌تواند به اشتباه مخالفت با اصل دینداری تلقی شود و در نتیجه، موضوعی که امکان گفتگو و تفکیک داشته است، به داوری درباره مسلمان بودن یا نبودن فرزند تبدیل شود و فاصله میان والدین و نوجوان را بیشتر کند.
این پژوهشگر افزود: پیامد چنین مواجهه‌ای ممکن است آن باشد که نوجوان تصور کند چون قادر یا مایل به رعایت یک شکل خانوادگی و قومی نیست، دیگر امکان مسلمان ماندن ندارد و از همین رو، تفکیک هسته دینی از پوسته‌های فرهنگی و خانوادگی، برای جلوگیری از تعمیم اختلاف‌ها و حفظ پیوند آگاهانه فرزند با دین اهمیت اساسی دارد.
غروی در ادامه، انزوا، کنار گذاشتن تدریجی هویت دینی و تقابل دائمی با جامعه میزبان را سه خطری دانست که می‌تواند پیش روی مسلمانان مهاجر قرار گیرد و گفت: الگوی مطلوب، شکل‌گیری هویت دینی ریشه‌دار همراه با مشارکت اجتماعی مسئولانه است تا فرد نه برای حفظ دین از همه روابط اجتماعی جدا شود و نه برای حضور در جامعه، از هویت خود دست بکشد.
وی در پایان ارائه خود، رعایت قوانین جامعه میزبان و بررسی نسبت آن با تکالیف شرعی را از مسائل مهم زندگی مسلمانان در خارج از کشور برشمرد و با اشاره به نمونه‌ای نقل‌شده از سیره امام خمینی (ره) در دوران اقامت در فرانسه تأکید کرد که غیرمسلمان بودن یک کشور، به خودی خود مجوز بی‌اعتنایی به مقررات آن نیست و موارد تعارض نیز باید به صورت تخصصی بررسی شود.
علی‌دوست: تجربه‌های میدانی باید به موضوع پژوهش‌های حوزوی تبدیل شود
آیت‌الله ابوالقاسم علی‌دوست، رئیس انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه، پس از ارائه دو سخنران اصلی، با تأکید بر ارزش تجربه مستقیم در شناخت مسائل تبلیغ دینی اظهار کرد: مباحث مطرح‌شده بر مشاهده و مواجهه واقعی استوار است و از این جهت، می‌تواند زمینه مناسبی برای پژوهش فراهم کند، به ویژه آنکه موضوعاتی مانند شناخت گفتمان مخاطب، نیازهای فقهی، زیست مؤمنانه و ترجمه فرهنگی، ظرفیت تبدیل شدن به مسئله علمی مستقل را دارند.
وی با مرور محورهای مطرح‌شده، آشنایی با ادبیات و فرهنگ مخاطب، شناخت مسائل نسل‌های دوم و سوم مهاجر، مدیریت انتقال پاسخ‌های دینی، تفکیک هسته دین از پوسته‌های فرهنگی و تنظیم نسبت پایبندی به قوانین با احکام شرعی را از جمله موضوعات قابل پیگیری دانست و پیشنهاد کرد که این مباحث در قالب مقاله، پایان‌نامه و رساله علمی صورت‌بندی و بررسی شود.
این استاد حوزه تأکید کرد: مسئله التزام به قوانین و نسبت آن با احکام شرعی را نمی‌توان همواره با پاسخ‌های اجمالی و از پیش آماده پایان‌یافته دانست، زیرا در عمل، موقعیت‌هایی حساس و پیچیده پدید می‌آید که شناخت دقیق موضوع و جوانب آن را ضروری می‌سازد و حتی ورود علمی به این مسائل نیز می‌تواند زمینه فهم بهتر و پاسخگویی آینده را فراهم آورد.
وی در ادامه، بسیاری از مسائل مطرح‌شده درباره مخاطبان خارج از کشور را قابل مشاهده در جامعه ایران دانست و اظهار کرد که مخاطبان امروز داخلی نیز از نظر زبان، گفتمان و شیوه مواجهه با مسائل، با مخاطبان دهه‌های گذشته یکسان نیستند و این تغییر را نباید صرفاً به خوراک، پوشاک یا ظاهر افراد محدود کرد، زیرا دگرگونی در سطح خواسته‌ها و نحوه فهم نیز رخ داده است.
آیت‌الله علی‌دوست با تأکید بر وجود فاصله میان بخشی از شیوه‌های رایج عرضه دین و نیاز مخاطبان جدید گفت: حتی اگر محتوای مورد نیاز مخاطب همان محتوای پیشین باشد، ممکن است او آن را در قالب و ادبیات گذشته نپذیرد و از این رو، شناخت گفتمان و فرهنگ مخاطب، مسئله‌ای اختصاصی برای تبلیغ در آلمان یا فرانسه نیست و در داخل کشور نیز باید جدی گرفته شود.
وی همچنین با نقد برخی تلقی‌های محدود از پاسخگویی فقهی، بر لزوم توجه به عدالت، اخلاق و اهداف عالی شریعت تأکید کرد و گفت: بررسی نظام‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، خانوادگی و معاشرتی به مواجهه‌ای جامع نیاز دارد و نباید تصور کرد که می‌توان همه این حوزه‌ها را بدون توجه کافی به مقاصد و جهت‌گیری‌های کلان، تنها با ارجاع اجمالی به اصول عملیه سامان داد.
این استاد حوزه در پایان خواستار آن شد که تجربه‌ها و مسائل بیان‌شده در نشست، در قالب‌های مناسب علمی تنظیم و منتشر شود تا از سطح گفتگوی شفاهی فراتر رود و امکان استفاده پژوهشگران، مراکز آموزشی و مجموعه‌های مسئول در برنامه‌ریزی تبلیغی فراهم شود، زیرا بخشی از نیازهای امروز، پیش از هر چیز به دیده شدن و صورت‌بندی درست احتیاج دارد.ژ
جوان‌آراسته: اقلیت دینی فعال می‌تواند بر محیط اجتماعی خود اثر بگذارد
حجت‌الاسلام والمسلمین حسین جوان‌آراسته، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، با اشاره به تجربه اقامت خود در انگلستان اظهار کرد: شرایط مسلمانان در کشورهای مختلف یکسان نیست و حتی در یک کشور نیز حضور جمعیت‌های مهاجر، تراکم مراکز دینی و ظرفیت نهادهای آموزشی می‌تواند تجربه متفاوتی از زندگی مذهبی پدید آورد، بنابراین در توصیف وضعیت مسلمانان باید تفاوت محیط‌ها به دقت رعایت شود.
وی با اشاره به حضور پررنگ مسلمانان پاکستانی در برخی محیط‌های انگلستان، از جمله منچستر، بیان کرد که در بعضی فضاهای دانشگاهی، وجود محل عبادت و برنامه‌های افطار موجب می‌شد ماه رمضان برای دانشجویان مسلمان نمود اجتماعی داشته باشد و حتی همراهی برخی استادان و مسئولان دانشگاه، امکان تجربه جمعی این مناسبت را افزایش دهد و از احساس تنهایی مذهبی بکاهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین جوان‌آراسته با نقل تجربه دعوت یک استاد زبان از دانشجویان برای افطار گفت: یک اقلیت معتقد و پیگیر می‌تواند در محدوده‌ای از محیط خود اثر بگذارد و زمینه توجه دیگران به مناسبت‌ها و نیازهایش را فراهم کند، از این رو، مسلمانان را نباید در همه موقعیت‌ها صرفاً دریافت‌کننده شرایط محیط دانست، زیرا آنان در صورت برخورداری از ارتباط و انسجام، توان اثرگذاری نیز دارند.
وی در ادامه، مجالس مذهبی را برای بخشی از دانشجویان و خانواده‌های مهاجر، افزون بر کارکرد عبادی، محل یافتن دوستان، شکل دادن به ارتباط حمایتی و تقویت احساس تعلق دانست و گفت: گاهی فردی که در ایران کمتر در یک برنامه مذهبی شرکت می‌کرد، در محیط مهاجرت به دلیل همین نیاز ارتباطی، حضور منظم‌تری پیدا می‌کند و پیوند او با جمع دینی تقویت می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین جوان‌آراسته تأکید کرد: هرچند ممکن است فضای عمومی برخی جوامع، همراهی کمتری با زندگی دینی داشته باشد، در بعضی موقعیت‌ها اجتماع مسلمانان می‌تواند زمینه‌ای تازه برای تربیت و زیست دینی ایجاد کند و شناخت همین ظرفیت‌ها در کنار دشواری‌ها، به ارائه تصویری دقیق‌تر از شرایط تبلیغ و زندگی مسلمانان در خارج از کشور کمک می‌کند.
رهایی: حقانیت، کارآمدی و اخلاق دین نیز باید در کانون تبلیغ قرار گیرد
حجت‌الاسلام والمسلمین سعید رهایی، استاد حوزه و دانشگاه، در ادامه نشست با قدردانی از ارائه تجربه‌های میدانی، خواستار ورود به لایه‌های روشی و راهکارهای تحقق تبلیغ متناسب با زمان شد و اظهار کرد: شناخت مخاطب، شناخت مسئله و توجه به شرایط زمانی و مکانی، ضرورت‌های مهمی هستند، اما پرسش بعدی آن است که چه ساز و کارهایی می‌تواند این ضرورت‌ها را در فعالیت دینی محقق کند.
وی یکی از موضوعات بنیادی را شناخت معیارهای احراز حقانیت در جهان معاصر دانست و با اشاره به تعبیر قرآنی ارسال پیامبران با بینات گفت: مبلغ باید بداند مخاطب امروز بر اساس چه نشانه‌ها و استدلال‌هایی، یک سخن را صادق و قابل پذیرش تشخیص می‌دهد، زیرا ممکن است آنچه برای گوینده دینی روشن و اقناع‌کننده است، برای شنونده چنین جایگاهی نداشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهایی در محور دیگری، کارآمدی دین را مطرح نموده و اظهار کرد: در تبیین پیام دینی باید نسبت آن با تحقق عدالت و بهبود زندگی انسان روشن شود و مخاطب بتواند میان ادعای حقانیت و دستاوردهای آن ارتباط ببیند، از این رو، پرداختن به آثار اجتماعی آموزه‌های دینی و توان آنها در ساختن جامعه، بخشی از مسئولیت تبیین و تبلیغ است.
وی استفاده از قواعد و ارزش‌های مشترک عقلایی را راهی برای ایجاد زمینه گفتگو دانست و افزود: در مواجهه با مخاطبانی از فرهنگ‌های متفاوت، می‌توان از اموری آغاز کرد که امکان فهم و ارزیابی مشترک دارند تا پیام دینی در فضایی قابل گفتگو عرضه شود و تفاوت زمینه‌های فرهنگی، از همان ابتدا ارتباط را با دشواری روبرو نکند.
این استاد حوزه و دانشگاه با طرح پرسش درباره تقدم عقاید و اخلاق در تبلیغ گفت: نباید مواجهه با برخی رفتارهای فقهی مخاطب به گونه‌ای باشد که او از اصل حضور در جمع دینی و شنیدن مباحث اعتقادی و اخلاقی محروم شود و از این رو، لازم است نسبت میان بخش‌های مختلف معارف و اولویت‌های تربیتی در برنامه تبلیغی بررسی شود.
وی موضوع تدریجی بودن تبلیغ و آموزش احکام را نیز قابل بحث دانست و با اشاره به سیر ارائه احکام در دوران پیامبر اکرم (ص) اظهار کرد: باید درباره چگونگی عرضه مجموعه تعالیم دینی در جوامع مختلف اندیشید و روشن ساخت که مخاطب تازه‌وارد یا ناآشنا، چگونه می‌تواند در فرایندی معنادار با اجزای این مجموعه آشنا شود و ارتباطی پایدار با آن برقرار کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهایی همچنین بر شناخت قواعد الزام‌آور بین‌المللی و قوانین کشور میزبان تأکید کرد و گفت: برخی رفتارها در جامعه مقصد، نقض جدی قواعد شناخته‌شده آن جامعه محسوب می‌شود و مبلغ باید هم این قواعد را بشناسد و هم نسبت آنها را با مباحث فقهی بررسی کند تا پاسخگویی به مسلمانان، بدون درک پیامدهای حقوقی و اجتماعی رفتارها صورت نگیرد.
وی در پایان با اشاره به مفهوم قرآنی «فاستبقوا الخیرات»، توجه به خیرات عمومی و پیشگامی در کارهای نیک را زمینه‌ای مهم برای حضور دین در جهان متکثر دانست و اظهار کرد: در جامعه‌ای دارای اعتقادات و نظام‌های حقوقی متفاوت، یکی از راه‌های معرفی دین، نشان دادن توان آن در خدمت به خیر مشترک و ساختن مناسبات انسانی بهتر است.
آذربایجانی: مسئله‌شناسی باید با پژوهش معتبر و دسته‌بندی علمی همراه شود
حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، با تأیید ضرورت توجه به تحولات نسل جوان در داخل کشور اظهار کرد: احساس فاصله و طردشدگی در میان بخشی از جوانان، موضوعی است که باید از ابعاد اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بررسی شود و نمی‌توان مسائل مخاطبان جدید را تنها به یک رفتار یا نشانه ظاهری فروکاست.
وی بر ضرورت بررسی جامع‌تر و فوری‌تر احساس تعلق اجتماعی جوانان تأکید کرد و افزود: فهم رابطه فرد با جامعه، محله و محیط فرهنگی او، بخشی از شناخت مخاطب است و برنامه دینی نیز اگر از این زمینه‌ها جدا شود، ممکن است به مسئله اصلی فرد دست پیدا نکند.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی در نکته دوم، برجسته کردن نگاه اخلاقی و معنوی دین را در حل بخشی از مسائل مؤثر دانست و گفت: هر چند موضوعات فقهی در تجربه‌های مطرح‌شده سهم مهمی دارند، توجه بیشتر به ظرفیت اخلاق و معنویت می‌تواند افق‌های دیگری برای پاسخگویی بگشاید و در بحث تفکیک هسته و پوسته نیز به شناخت دقیق‌تر اولویت‌ها کمک کند.
وی سپس با اشاره به نمونه‌ای از پژوهش درباره تجربه تغییر دین و چالش‌های خانوادگی آن، پیشنهاد کرد که مسائل ایرانیان مهاجر و نسل‌های دوم و سوم آنان با روش‌های علمی گردآوری و تحلیل شود تا علاوه بر روایت‌های موردی، تصویری دسته‌بندی‌شده از پرسش‌ها، نگرانی‌ها و نیازهای تربیتی، اجتماعی، اعتقادی، اخلاقی و فقهی آنان در اختیار قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی، تهیه پرسش‌نامه‌های معتبر و توجه به روایی و اعتبار ابزارهای بررسی را ضروری دانست و پرسید: آیا پس از سال‌ها فعالیت در جوامع اروپایی و آمریکایی، مجموعه‌ای علمی و قابل اتکا از مسائل مخاطبان فراهم شده است تا مراکز تبلیغی و پژوهشی بتوانند بر اساس آن، اولویت‌های خود را تعیین و پاسخ‌ها را با نیازهای واقعی جامعه هدف هماهنگ کنند.
غفاری: شناخت منطقه‌ای جایگزین تصویر کلی و یکدست از غرب شود
حجت‌الاسلام والمسلمین غفاری در ادامه نشست، ضرورت تقویت شناخت حوزه از غرب معاصر را مطرح کرد و اظهار کرد: جامعه‌ای که حوزه ناگزیر با آن ارتباط و مواجهه دارد، باید به صورت علمی و تفصیلی شناخته شود و ارزیابی کلی و یکدست از غرب، چه در قالب ستایش و چه در قالب نکوهش، نمی‌تواند جای شناخت دوره‌های تاریخی، جریان‌های فکری و شرایط کنونی آن را بگیرد.
وی با ارائه این پیشنهاد که آموزش غرب‌شناسی و توضیح تحولات مدرنیته در برنامه‌های حوزوی جدی‌تر دنبال شود، افزود: شناخت مخاطب بین‌المللی، بدون آشنایی با زمینه‌های فکری و اجتماعی شکل‌دهنده به شخصیت و پرسش‌های او ناقص می‌ماند، زیرا مبلغ تنها با مجموعه‌ای از رفتارهای پراکنده روبرو نیست، بلکه با انسانی مواجه است که در یک محیط معنایی و تاریخی معین پرورش یافته است.
حجت‌الاسلام والمسلمین غفاری با تأکید بر مسئله‌شناسی منطقه‌ای گفت: مسائل انگلستان، آلمان، اروپای شرقی و اروپای غربی را نمی‌توان یکسان فرض کرد و هر منطقه، در کنار برخی اشتراکات، ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی خاص خود را دارد، بنابراین برنامه تبلیغی باید از سطح عنوان‌های کلی عبور کند و به شناخت دقیق محیطی برسد که ارتباط دینی در آن شکل می‌گیرد.
وی توجه به لایه‌های هویتی و مسئله معنا را در شناخت مخاطب ضروری دانست و اظهار کرد: تمرکز صرف بر رفتارهای آشکار، ممکن است مانع دیدن نیازهای عمیق‌تر انسان شود، در حالی که پرسش از هویت، تعلق و معنای زندگی می‌تواند زمینه مهمی برای گفتگو باشد و ظرفیت‌های فلسفی، اخلاقی، عرفانی و معنوی فرهنگ شیعی در چنین گفتگویی قابل استفاده است.
او با اشاره به تجربه اقامت خود در اروپای شرقی و مشاهده استقبال برخی مخاطبان از برنامه‌ای مرتبط با حضرت امیرالمؤمنین (ع)، بر ضرورت شناخت ظرفیت‌های موجود در هر محیط تأکید کرد و گفت که گاه در پشت فاصله ظاهری افراد با رفتارهای دینی، علاقه‌ها و نیازهایی وجود دارد که تنها با حضور، ارتباط و شناخت دقیق آشکار می‌شود.
یکی از طلاب: داده‌های تبلیغی باید روزآمد و متکی بر حضور میدانی باشد
یکی از طلاب مرکز بین‌المللی فجرنا نیز در بخش اظهارنظرها، ضعف ارتباط میان برخی مراکز فعال در عرصه بین‌المللی و مجموعه‌های دارای داده و تجربه را از موانع مسئله‌شناسی دانست و گفت: اطلاعات موجود باید به گونه‌ای در اختیار مبلغان قرار گیرد که آنان بتوانند با شناخت بهتر وارد محیط شوند و تجربه‌های پراکنده در مجموعه‌های مختلف، بدون ارتباط با یکدیگر باقی نماند.
وی با اشاره به تجربه ارتباط خود با مخاطبانی در عمان اظهار کرد: انتشار یک مقاله و استقبال از آن، زمینه درخواست برای ارتباط مستقیم با جوانان را فراهم کرده بود و این تجربه نشان می‌دهد که مسیرهای ارتباطی متنوعی برای شناخت و گفتگو وجود دارد، اما بهره‌گیری از آنها به پیگیری، تبادل تجربه و اطلاع از شرایط واقعی محیط نیاز دارد.
این طلبه همچنین بر روزآمد بودن داده‌ها تأکید کرد و گفت: اطلاعات منتقل‌شده از یک مرکز به مبلغ، ممکن است به دلیل تغییر شرایط دیگر پاسخگوی مسئله روز نباشد، از این رو، بخشی از زمان حضور مبلغ باید به مشاهده و شناخت اختصاص یابد تا برنامه عملیاتی او بر پایه داده‌های کهنه یا تصویری مربوط به گذشته طراحی نشود.
باقری: رفتار مسلمانان و مراکز اسلامی در شکل‌گیری تصویر اجتماعی دین مؤثر است
حجت‌الاسلام والمسلمین باقری در ادامه نشست، بر نقش مسلمانان ساکن کشورهای دیگر و مراکز اسلامی در معرفی چهره دین تأکید کرد و اظهار کرد: نوع تعامل با جامعه میزبان، کیفیت ارتباط با غیرمسلمانان و شیوه حضور اجتماعی می‌تواند در شکل‌گیری نگرش عمومی به اسلام اثرگذار باشد و از این جهت، رفتار عملی بخشی از فرایند تبیین و تبلیغ به شمار می‌آید.
وی با اشاره به اهمیت اخلاق در سیره پیامبر اکرم (ص)، گفت: مراکز اسلامی باید علاوه بر بیان مفاهیم، در رفتار و مناسبات خود نیز زمینه اعتماد، گفتگو و تعامل سازنده را فراهم کنند و برای توضیح درست آموزه‌ها و رفع برداشت‌های نادرست، از ظرفیت نشست‌های مشترک و هم‌اندیشی با اندیشمندان و افراد مؤثر جامعه میزبان بهره بگیرند.
حجت‌الاسلام والمسلمین باقری همچنین بر ضرورت توجه به بازتاب اجتماعی واژه‌ها و مفاهیم دینی تأکید کرد و افزود: تبیین آموزه‌ها باید با شناخت برداشت مخاطبان همراه باشد تا میان مقصود گوینده و تصویری که در ذهن شنونده شکل می‌گیرد فاصله نیفتد و پیام همزیستی، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در کنار دیگر ابعاد معارف اسلامی، به روشنی منتقل شود.
عباسی: تجربه زیسته فقیه و جایگاه احکام اجتماعی نیازمند بررسی است
رسول عباسی، سرپرست دبیرخانه حوزوی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت نیز به طرح چند پرسش پرداخت و اظهار کرد: پیشنهاد جابجایی یا مهاجرت از یک محیط، در همه شرایط امکان‌پذیر نیست، زیرا برخی افراد به دلیل مسئولیت، مأموریت یا الزام‌های دیگر در کشور مقصد حضور دارند و پاسخگویی به مسائل آنان باید این واقعیت را نیز در نظر بگیرد.
وی با طرح پرسشی درباره اثر تجربه زیسته فقیه بر فهم شرایط زمان و مکان گفت: همانگونه که در بررسی نظریه‌های برخی رشته‌های علمی، به نسبت زندگی نظریه‌پرداز با دیدگاه او توجه می‌شود، می‌توان درباره نقش مواجهه مستقیم فقیه با موضوعات و محیط‌های متفاوت نیز اندیشید و پرسید که این تجربه چه اثری بر شناخت مسئله و استخراج رأی دارد.
عباسی با اشاره به تجربه گفتگوی خود با یک مبلغ مسیحی در هلند بیان کرد: یکی از نقدهای مطرح‌شده در آن گفتگو، غلبه توجه به مقررات و ضوابط در برابر تأکید بر محبت و عشق به خداوند بود و این موضوع می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در شیوه عرضه معارف و نسبت بخش‌های مختلف پیام دینی فراهم کند.
وی در پایان، مسئله را تنها به غلبه مباحث احکام محدود ندانست و افزود: در میان خود احکام نیز تأکید بیشتری بر تکالیف فردی دیده می‌شود، در حالی که قواعد اجتماعی مرتبط با شکل‌گیری مدنیت، مناسبات جمعی و تمدن اسلامی به توجه جدی‌تر نیاز دارد و این بخش نیز باید در برنامه‌های تبیینی، پژوهشی و تبلیغی جایگاه روشن‌تری پیدا کند.
مفتح: تجربه‌های میدانی و مطالعات مخاطبان، پشتوانه برنامه‌های تبلیغی بود
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح در بخش پاسخ به دیدگاه‌ها، با اشاره به استقبال مخاطبان از برنامه‌های مرکز اسلامی هامبورگ در دوره مسئولیت خود اظهار کرد که برخی مناسبت‌ها با حضور گسترده شرکت‌کنندگان همراه بود و در یکی از نمازهای عید، به دلیل تکمیل ظرفیت فضا، نماز برای گروه دیگری از حاضران نیز برگزار شد، بنابراین ارزیابی وضعیت مرکز باید با توجه به داده‌ها و تجربه همان دوره صورت گیرد.
وی با اشاره به برگزاری برنامه‌های محرم و ماه رمضان گفت: در آخرین محرمِ دوره فعالیت او، پذیرایی شبانه در مقیاس چند هزار نفر انجام می‌شد و این حضور نشان‌دهنده ارتباط بخش قابل توجهی از مخاطبان با برنامه‌های مرکز بود، هر چند درباره میزان استقبال در دوره‌های پیشین، باید به اطلاعات مربوط به همان دوره‌ها مراجعه کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح در توضیح علت تمرکز ارائه خود بر مسائل فقهی بیان کرد که با توجه به همکاری انجمن فقه و حقوق اسلامی در برگزاری نشست، محور بحث را متناسب با این زمینه انتخاب کرده بود و این تمرکز، به معنای نادیده گرفتن دیگر ابعاد تبلیغ، از جمله مسائل اخلاقی، اعتقادی و فرهنگی نیست، بلکه در فعالیت‌های میدانی، مجموعه این موضوعات مورد توجه قرار می‌گرفت.
وی با تأیید ضرورت کار علمی درباره نیازهای مخاطبان افزود: در تجربه مرکز، بررسی و مطالعه مسائل نیز دنبال شده بود و اصل توجه به پژوهش و گردآوری نیازها مورد قبول است، زیرا حضور طولانی در یک محیط، پرسش‌ها و وضعیت‌هایی را آشکار می‌کند که بدون ثبت و تحلیل، امکان انتقال منظم آنها به مراکز علمی و استفاده در برنامه‌ریزی‌های بعدی محدود می‌ماند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح در ادامه، از تفاوت جایگاه دین در تجربه افراد سخن گفت و با اشاره به برخی مواجهه‌های خود در اروپا اظهار کرد: انگیزه آشنایی یا گرایش اشخاص به دین، همواره از یک مسیر واحد و بر پایه مطالعه منظم اعتقادی شکل نمی‌گیرد و گاه یک تجربه عاطفی یا فرهنگی آغازگر ارتباط است که پس از آن، به آموزش و تعمیق شناخت نیاز دارد.
وی همچنین به تفاوت رویکرد برخی مخاطبان و نمایندگان ادیان در گفتگوهای دینی اشاره کرد و گفت: در تجربه او، گروهی علاقه بیشتری به مباحث الهیاتی داشتند و گروهی دیگر، مسائل اجتماعی و عمومی را برای گفتگو مناسب‌تر می‌دیدند، از این رو، انتخاب موضوع مشترک و شناخت علاقه طرف مقابل، در گشودن مسیر ارتباط اهمیت دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مفتح موضوعاتی مانند جنگ و صلح و مسائل مورد ابتلای جامعه را از زمینه‌های قابل طرح برای گفتگوی میان پیروان ادیان دانست و افزود: اصرار بر یک قالب ثابت برای همه طرف‌های گفتگو، لزوماً نتیجه‌بخش نیست و باید دید کدام موضوع می‌تواند در شرایط موجود، زمینه شنیدن متقابل، طرح دیدگاه‌ها و استمرار ارتباط را فراهم کند.
وی در بخش دیگری از پاسخ خود، بار دیگر بر فاصله برخی مسائل عملی زندگی در محیط اروپایی با موضوعات رایج در محیط‌های دیگر تأکید کرد و گفت: بخشی از پرسش‌ها در مرز مناسبات اجتماعی، آداب احترام و ضوابط فقهی شکل می‌گیرد و همین امر، ضرورت بررسی دقیق و تخصصی را نشان می‌دهد تا پاسخ، هم ناظر به موضوع واقعی باشد و هم بر استدلال معتبر تکیه کند.
غروی: شبکه اجتماعی مسلمانان، پشتوانه تربیت و حفظ هویت است
سیده سعیده غروی در بخش پایانی نشست، با تأیید اینکه بسیاری از مسائل مطرح‌شده، در داخل کشور نیز وجود دارد، اظهار کرد: خانواده‌ها و به ویژه مادران در انتقال دین به نسل بعد با پرسش‌های تازه روبرو هستند و هنگامی که پاسخ روشنی برای این پرسش‌ها در اختیار ندارند، دشواری تنها به فرزند محدود نمی‌ماند و ممکن است اطمینان خود والدین نیز تحت تأثیر قرار گیرد.
وی افزود: محدود شدن بحث به عرصه بین‌المللی، به دلیل موضوع نشست بوده است وگرنه درباره نیازهای تربیتی و دینی نسل جوان در داخل کشور نیز مسائل فراوانی برای گفتگو وجود دارد، همانگونه که تمرکز بر برخی نمونه‌های فقهی در این جلسه، به معنای کم‌اهمیت بودن اخلاق و اعتقادات نیست و این حوزه‌ها در تجربه عملی، نقش مهمی در حل مسائل داشته‌اند.
غروی با اشاره به محدودیت زمان ارائه گفت: سخنان نخست او، تصویری کلی از مشکلات و زمینه‌های فعالیت بوده است و بررسی تفصیلی هر محور به نشست مستقل و فرصت بیشتری نیاز دارد، زیرا نمی‌توان مجموعه مسائل خانواده، نسل‌های مهاجر، احکام، اخلاق و هویت را در یک ارائه کوتاه به صورت تخصصی و کامل توضیح داد.
وی در پاسخ به پیشنهاد گردآوری علمی مسائل مخاطبان اظهار کرد که حدود ۳۰۰ پرسش، مسئله و شبهه در حوزه‌های مختلف، از جمله فقه و اخلاق، گردآوری و دسته‌بندی شده بود و برنامه انتشار آن نیز وجود داشت، اما به گفته او، با از دسترس خارج شدن رایانه‌های محل فعالیت، دسترسی به این مجموعه نیز از بین رفت.
مدیر آکادمی اسلامی آلمان در ادامه، شکل‌گیری اجتماع و شبکه ارتباطی مسلمانان در دل جامعه میزبان را یکی از راهکارهای مهم تقویت زیست مؤمنانه دانست و گفت: خانواده‌ها در چنین شبکه‌ای یکدیگر را پیدا می‌کنند، جوانان با همسالان دارای تجربه مشابه ارتباط می‌گیرند و امکان حمایت تربیتی، عاطفی و اجتماعی افزایش می‌یابد.
وی با اشاره به نمونه‌های مطرح‌شده درباره برخی محیط‌های انگلستان توضیح داد: وجود جمع‌های مرتبط، برنامه‌های مذهبی و فضاهای مشترک، می‌تواند اعتماد به نفس مسلمانان را تقویت کند و به آنان امکان دهد بدون کناره‌گیری از جامعه یا کنار گذاشتن هویت دینی، برای حضور خود چارچوبی معنادار و حمایتی فراهم آورند.
غروی تأکید کرد که این ارتباط جمعی باید به خانواده و نوجوان کمک کند تا احساس نکند در تجربه دینی خود تنهاست و ناچار است میان انزوا و از دست دادن هویت یکی را انتخاب کند، بلکه بتواند با تکیه بر همراهی دیگران، پرسش‌هایش را مطرح سازد، از تجربه‌های مشابه بهره ببرد و در جامعه محل زندگی خود حضوری آگاهانه‌تر داشته باشد.
وی در پایان با یادآوری جایگاه پرسش‌های اعتقادی در میان مسائل جوانان گفت: بخشی از دغدغه مخاطبان، اساساً درباره چرایی انتخاب دین و نسبت آن با دیگر باورهاست و از این رو، برنامه تبلیغی باید در کنار پاسخ‌های فقهی و تربیتی، امکان گفت‌وگوی اعتقادی و اخلاقی را نیز فراهم کند و موضوعات هر نشست را در پیوند با این مجموعه گسترده از نیازها ببیند.