سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حسین روحانی صدر؛ کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی کارشناس گروه مرجع و خدمات ویژه سازمان اسناد و کتابخانه ملی: یکی از جامع‌ترین، به‌موقع‌ترین و ضروری‌ترین آثار آکادمیک به زبان فارسی در حوزه اخلاق تطبیقی و صلح‌پژوهی کتاب «بخشایش دوگیتی: عذر و عفو و آشتی در سپهر فرهنگ‌های جهانی» است. این اثر به کوشش پروفسور محمدجعفر امیر محلاتی، با همکاری استادان محمد برکت، محمدهادی طلعتی، مرتضی رحیمی‌نژاد و سید شهاب‌الدین مصباحی، و با مشارکت ده‌ها اندیشمند برجسته بین‌المللی و ایرانی، از جمله سید حسین نصر، جمشید چوکسی، آنتونی بَش، راسل پاول، ترودی گویر، لوییس نیومن و دیگران، فراهم آمده است. کتاب با مساعدت مرکز پژوهشی مجد شیراز منتشر شده و چهارمین جلد از مجموعه «سپهر اخلاق تطبیقی» این مرکز است؛ مجموعه‌ای که پیش‌تر به دوستی، سپاس‌گزاری و شادی پرداخته بود.
زمینه و ضرورت کتاب
پیشگفتار تأکید می‌کند که عذر، عفو و آشتی از ارزش‌های کلان اخلاقی در تاریخ دگرگونی انسان و ملل بوده‌اند، اما همواره به درجات مختلف مورد توجه قرار گرفته‌اند. در فرهنگ هلنی یونان، بخشایش جایگاه مهمی نداشت و زیرمجموعه عدالت کیهانی محسوب می‌شد. اما در تمدن‌های کهن خاورمیانه و ادیان توحیدی زرتشتی و ابراهیمی، بخشایش به‌تدریج به فضیلتی کلان تبدیل شد: در سنت یهودی و مسیحی بیشتر به‌مثابه وظیفه و در بستر عدالت، و در سنت اسلامی به‌عنوان فضیلتی فراعدالت.
امروز اما جهان بیش از هر زمان دیگری به این سه‌گانه نیازمند است. هنوز آب کفن هشتاد میلیون کشته جنگ جهانی دوم خشک نشده بود که هانا آرنت اعلام کرد بدون بخشایش، نسل‌های بازمانده از جنگ با تنفر نسبت به یکدیگر آینده بشریت را ممتنع می‌سازند. گاندی و عبدالغفارخان اعلام کردند بدون توقف چرخه انتقام، آزادی‌بخشی آینده قابل تصور نیست. ماندلا با کمیته‌های حقیقت و آشتی، عملاً نشان داد که پوزش، بخشایش و آشتی می‌تواند جهشی بدون خشونت از نژادپرستی به دموکراسی ایجاد کند.
اما جهان هنوز در سال ۲۰۲۶ شاهد نسل‌کشی آشکار است. کتاب در پاییز همین سال منتشر شده، در حالی که حافظه جهانی پر از تصاویر تکان‌دهنده جنایات است که به اعتراف مستقیم کارشناسان غربی، نظام بین‌الملل را به سال‌های هرج‌ومرج پس از جنگ جهانی دوم بازگردانده. حمایت نظامی بی‌قیدوشرط از نسل‌کشی، وتوهای کشور میزبان سازمان ملل بر قطعنامه‌های آتش‌بس، و فروپاشی ادعاهای حقوق‌بشری غرب، همه ما را بیش از پیش به یک جهش اخلاقی بر مبنای عذرخواهی و بخشایش بین‌المللی نیازمند کرده است.
نویسندگان کتاب معتقدند دوستی، سپاس‌گزاری، شادی و اکنون پوزش و بخشایش و آشتی، ارزش‌های کلان و گاه فراموش‌شده‌ای هستند که می‌توانند برای جهان خشونت‌زده و افسرده ما یک جهش اخلاقی-تمدنی ایجاد کنند. شرط آن این است که این هنجارها را از ساحت زندگی خصوصی به زندگی عمومی، اجتماعی، سیاسی و روابط بین‌الملل گسترش دهیم و از طریق نهادسازی، آن‌ها را پیوسته اثرگذار کنیم.
ساختار و محتوای کتاب
کتاب در شش بخش و ۲۴ مقاله آکادمیک به‌همراه یک پیوست، اندیشه‌ها، روش‌ها و نهادهای عذر و عفو و آشتی را در فرهنگ‌های عمده جهانی واکاوی می‌کند و می‌تواند هم در کلاس‌های دانشگاهی و هم در نهادهای صلح‌گستر ملی و بین‌المللی به کار آید.
بخش اول: فرهنگ‌های باستانی
از بخشایش در ایران باستان (جمشید چوکسی) با تأکید بر مفاهیم زرتشتی مانند آمُرزِشْن و نگاه به اهورامزدا به‌عنوان بخشایش‌گر، تا آیین هندو (محمدجواد قائدشرف) با فضیلت کشاما و آهیمسا، آیین‌های بودایی (تراوادا، ماهایانا، واجرایانا)، آیین کنفوسیوسی و فرهنگ یونان و روم باستان.
بخش دوم: فرهنگ‌های ابراهیمی
تأملی در موازنه عدالت و رحمت در یهودیت (لوییس نیومن)، بخشایش در عهد جدید (آنتونی بَش)، و عفو خداوند و نمود آن در زندگی انسانی از نگاه قرآنی (عبدالرسول هادیان).
بخش سوم: نگاه تطبیقی
مقایسه ارزش فرهنگی و الهیاتی انتقام و بخشایش در چین و غرب، دیدگاه هندو و غرب، نگرش تطبیقی و کاربردی به رویکردهای مسیحی و شیعی (محلاتی)، و سخنرانی سید حسین نصر درباره بخشایش.
بخش چهارم: منظر اخلاقی، فقهی و حقوقی
تناقض‌نمای انتقام در میانه عدالت و عفو، عفو در فقه شیعه، بخشایش در اخلاق و فقه اسلامی، و بحث انتقام و مجازات.
بخش پنجم: روان‌شناسی، علوم تربیتی، ادب و معماری بخشایش
آنچه روان‌شناسان درباره بخشایش می‌گویند، بخشایش در روان‌درمانی، عفو در ابعاد فردی و جمعی، بخشایش در نظام اندیشگی ادبیات کلاسیک ایران، و حتی معماری بخشایش.
بخش ششم: جامعه‌شناسی، سیاست و روابط بین‌الملل
نگاه جامعه‌شناختی به بخشایش، بخشایش دسته‌جمعی، و بخشایش در روابط بین‌الملل.
پیوست کتاب، پیش‌نویس قطعنامه‌ای برای تعیین «روز جهانی عذرخواهی ملل شریک جرم در نسل‌کشی» برای مجمع عمومی سازمان ملل است. این پیشنهاد، گامی عملی و نهادسازانه برای تبدیل فضیلت بخشایش به هنجاری بین‌المللی است.
اهمیت و جایگاه کتاب
این کتاب صرفاً توصیف و گزارش نیست. نویسندگان امیدوارند با نشان دادن بخشایش به‌عنوان هنجاری جامعه‌ساز و دوستی‌آفرین، توسعه آن را در ساحت روابط خصوصی، عمومی و بین‌المللی تشویق کنند. کتاب نشان می‌دهد که بدون عذر و عفو و آشتی، نه زندگی اجتماعی در این جهان مقدور است و نه رستگاری در جهان باقی. برای همین برای سعادت در وادی لاهوت و ناسوت به مفاهیم و نهادهای عذر و عفو آشتی نیازمندیم.
در عصری که نظم بین‌الملل در حال فروپاشی است، این اثر پلی میان سنت‌های دینی کهن و نیازهای معاصر برقرار می‌کند. از ایران باستان تا قرآن، از بودا تا ماندلا، از فقه شیعه تا روان‌شناسی مثبت، همه را در خدمت یک هدف قرار می‌دهد: تبدیل منش شخصی و نیزسیاست یا مدیریت زندگی از عرصه رقابت قدرت به قلمرو وجدان اخلاقی.
مرکز پژوهشی مجد شیراز با این کتاب، برگی ماندگار به ادبیات و اخلاق تطبیقی بخشایش افزوده‌است. امید است که با خواندن، گفت‌وگو و نهادسازی بر اساس آن، در ساختن فردایی روشن‌تر که صلح و دوستی شاخصه مسلط آن باشد، سهیم باشیم.