سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «فیلم‌جستار» تلاشی برای شناخت یکی از شکل‌های کمتر شناخته‌شده، اما تأمل‌برانگیز سینماست؛ شکلی که در آن فیلم‌سازی فقط به بازنمایی جهان یا روایت یک داستان محدود نمی‌شود، بلکه به راهی برای اندیشیدن، پرسیدن و مواجهه شخصی با واقعیت تبدیل می‌شود. فیلم‌جستار در مرز میان سینما، نوشتار، تجربه زیسته و تفکر حرکت می‌کند و از همین رو، نمی‌توان آن را به‌سادگی در قالب‌های تثبیت‌شده‌ای چون فیلم داستانی یا مستند جای داد. در این شیوه، تصویر، صدا، گفتار، خاطره و تجربه شخصی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا نه لزوماً پاسخی قطعی، بلکه مسیری برای کشف و تأمل پیش روی مخاطب بگشایند.
رامتین شهبازی ویراستار علمی کتاب اعتقاد دارد، ایده اولیه شکل‌گیری این کتاب از تجربه‌ای آموزشی آغاز شده است: زمانی که دانشجویان به‌جای ارائه پژوهش مکتوب برای ارزیابی پایانی درس، فیلم‌جستارهایی تولید کردند. این تجربه، زمینه‌ای برای توجه جدی‌تر به امکان‌های پژوهش و اندیشه‌ورزی از طریق تصویر فراهم آورد. کتاب از این منظر، تنها مجموعه‌ای از مباحث نظری درباره یک گونه سینمایی نیست؛ بلکه تلاشی است برای گشودن راهی تازه در فهم نسبت میان پژوهش، تجربه و آفرینش هنری. پرسش اصلی این است که آیا می‌توان به‌جای آن‌که درباره یک موضوع صرفاً بنویسیم، با تصویر و صدا درباره آن فکر کنیم و حاصل این تفکر را در قالب یک اثر سینمایی به مخاطب عرضه کنیم؟
یکی از محورهای مهم کتاب، بررسی مفهوم «جستار» و نسبت آن با فیلم‌جستار است. جستار، برخلاف قالب‌هایی که از ابتدا بر نظمی ازپیش‌تعیین‌شده و نتیجه‌ای مشخص تکیه دارند، می‌تواند صورتی گشوده، سیال و تجربه‌محور داشته باشد. در چنین قالبی، اندیشه الزاماً از مسیری خطی عبور نمی‌کند و نویسنده یا فیلم‌ساز نیز مجبور نیست از آغاز تا پایان، استدلالی بسته و از پیش تکمیل‌شده را پیش ببرد. این ویژگی در سینما اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا تصویر و صدا تنها ابزارهایی برای توضیح یک ایده نیستند، بلکه خود در شکل‌گیری و تحول اندیشه نقش دارند. فیلم‌جستار به این معنا، صرفاً انتقال یک فکر به زبان تصویر نیست؛ گاه خودِ فرایند ساختن فیلم، راهی برای رسیدن به فکر یا پرسشی تازه است.
در این کتاب، نسبت میان گفتار و تصویر نیز جایگاه مهمی دارد. فیلم‌جستار می‌تواند از روایت شخصی، صدای مؤلف، خاطره، شعر، تصاویر آرشیوی یا مشاهده‌های روزمره بهره بگیرد؛ اما اهمیت آن در کنار هم قرار گرفتن ساده این عناصر نیست. مسئله اصلی، چگونگی رابطه‌ای است که میان آن‌ها شکل می‌گیرد. تصویر ممکن است گفتار را تأیید کند، در برابر آن قرار بگیرد یا معنایی متفاوت از آن بسازد. به همین ترتیب، کلام می‌تواند آنچه را در تصویر می‌بینیم دگرگون کند و ما را وادارد که به چیزی فراتر از ظاهر تصاویر بیندیشیم. از این منظر، فیلم‌جستار فضایی برای رفت‌وآمد میان دیدن و اندیشیدن، تجربه شخصی و جهان بیرون، و امر خصوصی و امر عمومی فراهم می‌کند.
بخش دیگری از کتاب به نسبت فیلم‌جستار و سینمای مستند می‌پردازد. این دو حوزه در بسیاری از آثار به یکدیگر نزدیک می‌شوند؛ هر دو ممکن است با واقعیت، اسناد، تصاویر ثبت‌شده و تجربه‌های تاریخی سروکار داشته باشند. بااین‌حال، فیلم‌جستار الزاماً در پی ارائه گزارشی منسجم و مستند از یک موضوع نیست. در آن، جایگاه شخصی فیلم‌ساز، شیوه مواجهه او با موضوع و فرایند شکل‌گیری پرسش‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. واقعیت در چنین آثاری صرفاً موضوعی برای ثبت و توضیح نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای تأمل، تردید و بازاندیشی باشد. کتاب با طرح این نسبت، امکان‌ها و مرزهای مشترک این دو شکل سینمایی را بررسی می‌کند، بی‌آنکه تفاوت‌هایشان را نادیده بگیرد.
از دیگر موضوعات کتاب، ارتباط فیلم‌جستار با ویدئوآرت است. این بحث نشان می‌دهد که اندیشه‌ورزی با تصویر الزاماً به ساختارهای متعارف فیلم محدود نمی‌شود و می‌تواند در قالب‌های تجربی و هنرهای تصویری نیز ادامه پیدا کند. در این بخش، آثار و تجربه‌های هنرمندانی چون هارون فاروکی مطرح می‌شوند تا امکان‌های مشترک و تفاوت‌های فیلم‌جستار و ویدئوآرت روشن‌تر شود. توجه به این حوزه، دامنه بحث را از تعریف یک گونه سینمایی فراتر می‌برد و مسئله گسترده‌تری را پیش می‌کشد: تصویر چگونه می‌تواند از کارکرد معمول خود فاصله بگیرد و به ابزاری برای تحلیل، پرسشگری و تولید معنا تبدیل شود؟
ساختار کتاب نیز این تنوع موضوعی را بازتاب می‌دهد. مباحث آن از شناخت مفهوم فیلم‌جستار و بررسی نسبت آن با گفتار و تصویر آغاز می‌شوند و به شیوه‌های اندیشیدن از طریق ویدئوجستار، ارتباط با سینمای مستند، پیوند با ویدئوآرت و در نهایت گفت‌وگویی جمعی درباره این حوزه می‌رسند.
بنابراین، خواننده با یک تعریف ثابت و نهایی از فیلم‌جستار روبه‌رو نیست؛ بلکه با مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و مسیرهای بحث مواجه می‌شود که هر یک از زاویه‌ای متفاوت، ظرفیت‌های این شکل از آفرینش سینمایی را روشن می‌کنند.
اهمیت کتاب «فیلم‌جستار» در آن است که توجه را از مرزبندی‌های معمول میان پژوهش نظری و تولید اثر هنری فراتر می‌برد. این کتاب می‌تواند برای دانشجویان سینما، مستندسازان، فیلم‌سازان تجربی، پژوهشگران مطالعات فیلم و علاقه‌مندان به رابطه سینما و تفکر سودمند باشد. همچنین برای کسانی که می‌خواهند از قالب‌های متعارف پژوهش و فیلم‌سازی فاصله بگیرند و راه‌های دیگری برای بیان تجربه، طرح پرسش و مواجهه با جهان بیابند، زمینه‌ای برای آشنایی و تأمل فراهم می‌کند.
فیلم‌جستار را می‌توان دعوتی به بازاندیشی در این تصور دانست که سینما تنها برای روایت کردن یا نشان دادن جهان به کار می‌رود. سینما می‌تواند محل شکل‌گیری اندیشه نیز باشد؛ اندیشه‌ای که نه همیشه از پیش آماده است و نه لزوماً به نتیجه‌ای قطعی می‌رسد. ارزش فیلم‌جستار در همین امکان نهفته است: فیلم‌ساز به‌جای آن‌که صرفاً پاسخی را به مخاطب منتقل کند، او را در مسیر تجربه، پرسش و کشف شریک می‌کند.
امیرحسین بهروز، مجید کیانیان، سعید هاشم زاده، پیمان فلاحی، مهدی چاوش ور و رامتین شهبازی نویسندگان کتاب هستند. کتاب توسط انجمن سینمای جوانان ایران منتشر و در جشنواره فیلم کوتاه تهران عرضه شده است.