خراسان‌رضوی- سیدحسین خدیوجم نویسنده، مترجم، محقق و غزالی‌پژوه، به کتاب بسیار علاقه داشت زیرا راه‌یافتن به کتابخانه ملی ایران و شغل کتابداری را یکی از رویاهای خود می‌دانست.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ـ سیده بهجت موسوی مقدم: مرحوم سیدحسین خدیوجم نویسنده، مترجم، محقق و غزالی‌پژوه معاصر است که سال ۱۳۰۶ به دنیا آمد و ۲۵ مهر ۱۳۶۵ پس از سال‌ها پژوهش و انتشار آثار ارزشمندی همچون کیمیای سعادت، آن روزها، واژه‌نامه غزل‌های حافظ و ترجمه مفاتیح‌العلوم از دنیا رفت. پیکرش مطابق وصیتش در بقعه هارونیه نزدیک شهر توس و آرامگاه فردوسی، در جوار آرامگاه منسوب به ابوحامد محمد غزالی به خاک سپرده شد. وی دوران کودکی و نوجوانی و حتی اوایل دوران جوانی را در شرایط دشواری گذراند به سبب اینکه خانواده وی در شرایط معیشتی و اقتصادی مناسبی برخوردار نبود.
زمانی که ۲۰ سال داشت همراه خانواده به عتبات عالیات می‌رود و در هفت ماه سفری که به عراق داشت زبان عربی را خوب یاد می‌گیرد و عشق و علاقه مضاعفی را نسبت به زبان عربی در خود احساس می‌کند، به طوری که در دوران بازگشت به ایران مطالعات خود را به زبان عربی دنبال می‌کند و آموزش‌های تکمیلی را در این زمینه می‌بیند و سپس در جلسات درس آیت‌الله سید هاشم میردامادی در مسجد گوهرشاد شرکت می‌کرد و تفسیر مجمع البیان را نزد وی فرا گرفت. در سال ۱۳۲۷ به عنوان آموزگار در یکی از مدارس مشهد برای تدریس زبان عربی مشغول شد. همزمان به آموزش دانش‌هایی مثل هندسه و حساب هم می‌پرداخت و در سال ۱۳۳۰ در حالی که در دبیرستان‌های مشهد به نوعی آموزگاری می‌کرد و آموزش می‌داد، خود نیز آموزش می‌دید و در حالی که همسر و دو فرزند داشت موفق به دریافت مدرک دیپلم شد.
مرحوم سیدحسین خدیوجم این مسیر را ادامه داد و در سال ۱۳۳۸ از دانشگاه ادبیات موفق به دریافت مدرک لیسانس شده و پس از آن نیز در سال ۱۳۴۵ برای تحصیل در مقطع دکتری به لبنان رفته و در دانشگاه بیروت موفق به دریافت دکتری می شود.۲۵ مهرماه چهلمین سالگرد درگذشت سیدحسین خدیوجم نویسنده، مترجم، محقق و غزالی‌پژوه است.
مردی پرتلاش، سختکوش و بسیار منظم
حمیدرضا نویدی‌مهر نویسنده، استاد دانشگاه و پژوهشگر در گفتگو با خبرنگار ایبنا در خصوص مرحوم سیدحسین خدیوجم با اشاره به اینکه وی مردی پرتلاش، سختکوش و بسیار منظم در زندگی خود بود، گفت: «مرحوم خدیوجم» جز اولین دانشجویان دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد نزد استادان برجسته مانند زنده یاد غلامحسین یوسفی و زنده‌یاد علی اکبر فیاض در محیط دانشگاه و در فضای غیردانشگاهی هم در محضر چهره‌های ادیب بزرگی مثل فرخ خراسانی کسب دانش و علم می‌کرد.
وی ادامه داد: حضور در جلسات درس استادان بزرگ یکی از زمینه‌های شکل‌گیری شخصیت قوی ایشان هست که تا پایان عمر هم مداومت داشت.
نویدی‌مهر با بیان اینکه مرحوم خدیوجم علاقمند به کتاب بود، گفت: حضور در محافل ادبی و فرهنگی و همکاری با نشریات وزین مانند مجله سخن، یغما و ارتباط با چهره‌های شاخص و برجسته ادبیات معاصر و پژوهشگران نامی ایران مانند استاد پرویز ناتل خانلری از جمله مواردی است که علاقه وی به حوزه کتاب را برجسته می‌کند در حالی که در نهایت نیز به شغل کتابداری و استخدام در کتابخانه ملی ایران رسید. «زنده‌یاد خدیوجم» به کتاب بسیار علاقه داشت چرا که راه یافتن به کتابخانه ملی ایران و شغل کتابداری را یکی از رویاهای خود می‌دانست و در جایی اشاره دارد: «همچون کسی که به آرزوی خود رسیده باشد، با خاطری آسوده پای قناعت در دامن کشیدم و چشم به نوشته‌های استادان بزرگ دوختم، تا دل از سرچشمه دانش اندکی سیراب گشت و اندیشه نیرو گرفت و قلم، دست‌آموز شد چون کشت امید به خرمن رسید گاهی خود نوشتم و زمانی این ترجمان سخن دانشوران سرشناس و پیشرو شدم.» همچین عبارتی بیانگر علایق علمی ایشان و خودخوشبختی بزرگ می‌داند که در کتابخانه ملی به عنوان کتابدار مشغول است.
میل به نشست پای درس استادان شاخص و فروتنی
این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: مرحوم خدیوجم در کتابخانه ملی با ایرج افشار آشنا شد و شاید به سبب تشویق‌های ایشان بوده که نخستین ترجمه‌های ایشان را خدیوجم ازعربی به فارسی انجام داد و بعدها نیز توسط پرویز ناطق برای موضوع ترجمه‌های عربی به فارسی به پژوهشکده بنیاد فرهنگی ایران معرفی و دعوت به کار و تدریس می‌شود.
مدیرگروه ادبیات کودک و نوجوان دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) همچنین دیگر ویژگی‌های زنده‌یاد «خدیوجم» میل به نشست پای درس استادان شاخص و فروتنی شخصیت علمی بسیار دقیق، منظم، فاضل و اندیشمندی برشمرد و گفت: وی روحیه دانش‌اندوزی وی از دانشمندان بزرگ زمان خودش از ویژگی‌های مهم بود.
نویدی‌مهر افزود: مرحوم خدیوجم به سفر علاقه‌مند بود و سفر را فرصتی برای دانش‌اندوزی می‌دانست و مجموعه مقالات و پژوهش‌های از سفر به شمال آفریقا در زمینه میراث فرهنگی مشترک ایران با سایر کشورها منتشر کرد.
تصحیح علمی ۱۵ ساله یک اثر
این استاد دانشگاه همچنین با پاسداشت تلاش‌های زنده‌یاد خدیوجم در زمینه تصحیح علمی متون، اظهار کرد: شاخص‌ترین بخش از فعالیت‌های علمی وی به تصحیح آثار امام محمد غزالی اختصاص دارد. در میان این آثار، احیاء علوم‌الدین، به‌عنوان اثری چندجلدی، برجسته‌ترین کار ایشان به شمار می‌رود؛ اثری که خدیوجم حدود ۱۵ سال از عمر خود را صرف تصحیح علمی آن کرد.
نویدی‌مهر افزود: از دیگر آثار مهمی که به همت این پژوهشگر تصحیح شده است، می‌توان به کیمیای سعادت و جواهرالقرآن اشاره کرد. خدیوجم در حوزه تصحیح آثار غزالی خدماتی ارزشمند و ماندگار ارائه کرد؛ به‌گونه‌ای که امروزه در محافل علمی و دانشگاهی، نام او بیش از هر چیز با آثار غزالی و تصحیح علمی این متون پیوند خورده است. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه تخصصی او در حوزه پژوهش و تصحیح متون کهن و خدمات شایسته و انکارناپذیرش به این عرصه است.
خدیوجم از بزرگ‌ترین غزالی‌شناسان بود
یوسف بینا شاعر، استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبیات نیز در گفتگو با خبرنگار ایبنا، با اشاره به جایگاه علمی و ادبی زنده‌یاد سیدحسین خدیوجم، او را ادیبی نامدار از خطه خراسان دانست که با تلفیق دانش ادبی، تسلط بر زبان عربی، ترجمه و تصحیح متون، به یکی از برجسته‌ترین غزالی‌پژوهان و غزالی‌شناسان ایران در دوره معاصر تبدیل شد.
بینا در تشریح ویژگی‌های علمی و فرهنگی زنده‌یاد سیدحسین خدیوجم اظهار کرد: خدیوجم نویسنده، مترجم، پژوهشگر و ادیبی نامدار از خراسان بود. اگرچه اجداد او اصالتاً اهل یزد بودند، خودش در مشهد به دنیا آمد و سال‌های بسیاری از عمرش را در این شهر گذراند؛ هرچند در تهران نیز فعالیت‌های علمی داشت.
وی با اشاره به اینکه ادیب بودن را می‌توان از ویژگی‌های اصلی خدیوجم دانست، افزود: او در دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، در رشته زبان و ادبیات فارسی تحصیل کرد و از دانشجویان نخستین دوره این رشته و از شاگردان زنده‌یاد علی‌اکبر فیاض بود. ازاین‌رو، با ادبیات فارسی آشنایی عمیقی داشت و در شمار ادیبان قرار می‌گرفت. عضویت در انجمن ادبی فرخ و حضور در کنار شاعران و ادیبان نیز در آشنایی او با اصول و مبانی ادبیات تأثیرگذار بود.
این پژوهشگر با اشاره به ارتباط خدیوجم با چهره‌های برجسته ادبیات خراسان ادامه داد: دوستی و رفاقت او با شاعرانی همچون مهدی اخوان ثالث، محمد قهرمان و محمدرضا شفیعی کدکنی، به شکل‌گیری شخصیت ادبی برجسته‌ای در او کمک کرد.
ترجمه؛ پیوند ادبیات معاصر و متون کهن
وی با اشاره به دیگر ویژگی‌های علمی خدیوجم، تسلط بر زبان عربی و توانایی ترجمه از این زبان به فارسی را از امتیازات برجسته او برشمرد و گفت: خدیوجم با تکیه بر دانش زبان عربی خود، مترجمی زبردست بود. از شناخته‌شده‌ترین آثار او در این حوزه، ترجمه مجموعه کتاب‌های «الایام» نوشته طه حسین است که به فارسی ترجمه کرد. او آثار و رساله‌های دیگری را نیز به فارسی برگرداند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: نکته درخور توجه درباره فعالیت‌های ترجمه‌ای خدیوجم آن است که کار او تنها به آثار معاصر محدود نمی‌شد، بلکه متون کهن فلسفه اسلامی را نیز دربرمی‌گرفت. از جمله این آثار می‌توان به کتاب «احصاء العلوم» اثر ابونصر فارابی اشاره کرد که ترجمه آن به فارسی، از کارهای مهم او در حوزه ترجمه متون فلسفی به شمار می‌آید.
شیفتگی به غزالی و تصحیح آثار ماندگار او
این استاد دانشگاه و نویسنده، با بیان اینکه مهم‌ترین ویژگی علمی خدیوجم، علاقه عمیق او به امام محمد غزالی بود، تصریح کرد: او این شیفتگی را با دانش و پژوهش درآمیخت و به یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین غزالی‌پژوهان و غزالی‌شناسان ایران در دوره معاصر تبدیل شد.
وی افزود: خدیوجم در سال‌هایی که در تهران فعالیت می‌کرد، با بهره‌گیری از فضای علمی و ارتباط با استادانی همچون ایرج افشار و پرویز ناتل خانلری، مطالعات خود را در حوزه غزالی‌پژوهی گسترش داد و آثار مهمی را در این زمینه تصحیح کرد.
این پژوهشگر، تصحیح «کیمیای سعادت» و «احیاء علوم‌الدین» را از مهم‌ترین فعالیت‌های خدیوجم در حوزه غزالی‌پژوهی دانست و گفت: این دو اثر از جایگاه مهمی در تاریخ اندیشه، فرهنگ و ادبیات ایران و همچنین در جهان اسلام برخوردارند و تلاش‌های خدیوجم در تصحیح و معرفی آن‌ها، نقشی مؤثر در برجسته شدن نام او در محافل علمی و پژوهشی داشت.
خدیوجم؛ جمع میان چند تخصص فرهنگی
بینا با اشاره به دیگر آثار خدیوجم اظهار کرد: اگر بخواهیم برجسته‌ترین آثار او را برشماریم، باید به تصحیح دو اثر مهم غزالی، یعنی «کیمیای سعادت» و «احیاء علوم‌الدین»، و نیز ترجمه دو اثر از فارابی و طه حسین اشاره کنیم؛ آثاری که یکی به میراث فلسفی و علمی دوره‌های کهن و دیگری به ادبیات معاصر تعلق دارد.
وی ادامه داد: چهره‌ای که امروز از حسین خدیو جم می‌شناسیم، تنها به یک مترجم زبردست، مصححی دانشمند و علاقه‌مند یا ادیبی سرشناس محدود نمی‌شود. او به دلیل برخورداری همزمان از این ویژگی‌ها و حضور در انجمن ادبی فرخ و دیگر انجمن‌های ادبی مشهد، خراسان و ایران، به چهره‌ای برجسته در عرصه فرهنگ معاصر تبدیل شد.
این استاد دانشگاه افزود: کمتر کسی را می‌توان یافت که چند حوزه تخصصی فرهنگی را به‌طور همزمان در خود جمع کرده باشد. خدیوجم با برخورداری از دانش ادبی، توانایی ترجمه و مهارت در تصحیح متون، شخصیتی استثنایی پدید آورد که مجموعه‌ای از ویژگی‌های علمی و فرهنگی را در خود داشت.
نقش انجمن‌های ادبی در پرورش چهره‌های ماندگار
بینا با اشاره به دوستی خدیو جم با شاعران، ادیبان و استادان برجسته خراسان و ایران، خاطرنشان کرد: این ارتباطات نشان می‌دهد که انجمن‌ها و محافل ادبی در دوره‌های گذشته از جایگاه و وزن فرهنگی بالایی برخوردار بودند و چه شخصیت‌های بزرگی را در خود پرورش می‌دادند.
وی افزود: متأسفانه چنین جمع‌هایی در دوره‌های بعد تکرار نشدند و یکی از نقدهایی که می‌توان به مجامع ادبی دوره‌های بعد وارد کرد، ناتوانی آن‌ها در پرورش و معرفی چهره‌هایی همچون خدیو جم و دیگر شاعران و ادیبان به جامعه ادبی است.
بینا در پایان با اشاره به عمر نسبتاً کوتاه خدیو جم گفت: او در دهه ششم زندگی خود، درگذشت. خدیو جم به دلیل عشق و علاقه ویژه‌ای که به امام محمد غزالی داشت، بنا بر وصیت خود در بقعه هارونیه در توس و در جوار آرامگاه غزالی به خاک سپرده شد؛ گویی در پایان زندگی، در کنار شخصیتی آرام گرفت که بخش مهمی از عمر خود را صرف شناخت آثار و اندیشه‌های او کرده بود.