وزیر آموزش و پرورش: هر سال تعطیلی آموزش ۳ سال درآمد اقتصادی افراد را در طول زندگی کاهش می‌دهد
جوان آنلاین:مهرماه و همزمان با آغاز سال تحصیلی، پیش‌بینی تعطیلی مدارس زودتر از همیشه به یکی از موضوعات پرتکرار میان خانواده‌ها، دانش‌آموزان و معلمان تبدیل شد. هنوز چند روزی از بازگشایی مدارس نگذشته‌بود که گمانه‌زنی‌ها و تحلیل‌های مختلفی درباره آینده آموزش در فضای عمومی شکل گرفت؛ عده‌ای از تعطیلی مدارس در همان هفته نخست سخن می‌گفتند، برخی هم معتقد بودند نهایتاً مهرماه، آموزش حضوری در جریان است و ماه دوم تحصیل، یعنی آبان‌ماه، آموزش حضوری جای خود را به کلاس‌های مجازی می‌دهد. در این میان گروهی نیز از احتمال تکرار تجربه تعطیلی‌های گسترده در سال‌های گذشته خبر می‌دادند.
این گمانه‌زنی‌ها کم‌کم از سطح پیش‌بینی‌های روزمره فراتر رفت و بر برنامه‌ریزی آموزشی مدارس نیز رسید! بسیاری از مدیران مدارس و معلمان که احتمال می‌دادند شرایط جنگی، آلودگی هوا، برودت هوا یا سایر بحران‌ها بار دیگر تقویم آموزشی را با اختلال مواجه کند، دست به کار شدند تا پیش از وقوع هرگونه تعطیلی احتمالی، بخشی از محتوای درسی را زودتر از برنامه زمان‌بندی‌شده پیش ببرند!
در واقع، نگرانی از تعطیلی احتمالی مدارس به قدری جدی شد که بخشی از نظام آموزشی پیش از وقوع بحران، خود را برای مواجهه با آن آماده کرد. با این حال، برخلاف پیش‌بینی‌های مطرح‌شده، اکنون با گذشت بیش از نیمی از فصل پاییز، آموزش حضوری همچنان در مدارس جریان دارد و تاکنون خبری از تعطیلی سراسری مدارس نیست.
هر چند تداوم کلاس‌های حضوری همچنان نتوانسته به تمام گمانه‌زنی‌ها درباره قریب‌الوقوع بودن آموزش‌های مجازی پایان دهد، و هنوز در میان بخشی از خانواده‌ها و معلمان این تصور وجود دارد که مجازی شدن مدارس در هفته‌های پیش رو دور از انتظار نیست؛ تصوری که با هر خبر درباره شرایط جوی، آلودگی هوا یا تحولات و احتمال بروز بحران، دوباره قوت می‌گیرد.
در چنین شرایطی، اظهارات وزیر آموزش و پرورش درباره شیوه مدیریت آموزش در شرایط بحرانی، اهمیت تازه‌ای پیدا کرد. او در همایشی در روز گذشته، از تغییر رویکرد دولت نسبت به تعطیلی مدارس خبر داد؛ رویکردی که بر اساس آن، قرار نیست بروز بحران در یک منطقه به تعطیلی آموزش در سراسر کشور منجر شود، بلکه تصمیم‌گیری درباره نحوه استمرار آموزش با توجه به شرایط امنیتی و وضعیت هر منطقه انجام خواهد شد.
آموزش بدون توقف
روز گذشته علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، در همایش «روایت همبستگی خانواده و مدرسه در پاسداری از حق آموزش در جنگ رمضان» ضمن گرامیداشت یاد و خاطره شهدا، به‌ویژه شهدای دانش‌آموز میناب و لامرد، آموزش را یکی از بالاترین و مهم‌ترین حقوق طبیعی انسان دانست و گفت: «هیچ‌کس در هیچ شرایطی نمی‌تواند و نباید انسان را از این حق حیاتی محروم کند؛ حقی که حتی از آب، غذا و امکانات نیز مهم‌تر است، چراکه آثار آن پایدارتر و عمیق‌تر است.» کاظمی با بیان اینکه آموزش یکی از نخستین حوزه‌هایی است که در شرایط جنگ و بحران در معرض آسیب قرار می‌گیرد، تصریح کرد: «آسیب‌هایی که یک کشور از این ناحیه می‌بیند، غیرقابل محاسبه و ارزش‌گذاری است. برای مثال، وقتی ساختمانی بر اثر بمباران تخریب می‌شود، می‌توان میزان خسارت آن را برآورد کرد، اما خسارت‌های تربیتی و آموزشی قابل قیمت‌گذاری نیستند.» او با اشاره به تجربه تعطیلی مدارس در دوران کرونا و سایر بحران‌ها گفت: «خسارت‌هایی که از تعطیلی مدارس به دلایل مختلف به کشور وارد می‌شود، میلیارد‌ها دلار ارزش دارد و اساساً قابل مقایسه با خسارت‌های مادی نیست، چراکه در چنین شرایطی فرصت تربیت یک انسان را از دست می‌دهیم.»
وزیر آموزش و پرورش برای تبیین اهمیت استمرار آموزش، فرایند یادگیری را به رشد یک نهال تشبیه کرد: «همان‌طور که یک نهال برای رشد به آب و مواد غذایی نیاز دارد و در صورت محرومیت از آنها نحیف و خشک می‌شود، انسان نیز برای رشد و شکوفایی به آموزش نیاز دارد و در صورت محرومیت از آن، نمی‌تواند کارآمدی لازم را برای خود و دیگران داشته باشد. بنابراین دولت‌ها باید در زمان جنگ و بحران مراقب باشند که حوزه آموزش آسیب نبیند.»
تعطیلی بدون مجوز وزیر ممنوع
یکی از مهم‌ترین محور‌های سخنان کاظمی، اشاره به تدوین چارچوب‌های جدید برای مدیریت تعطیلی مدارس در شرایط بحرانی بود. او با قدردانی از رئیس‌جمهور و دولت، به‌ویژه بهروز آذر، معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده، از پیگیری موضوع خسارت‌های ناشی از تعطیلی مدارس در دولت خبر داد: «گزارشی از تبعات تعطیلی مدارس و اتفاقات مختلف ارائه کردم که در پی آن، مصوبه‌ای برای تعریف چارچوب‌های جدید تعطیلی مدارس به تصویب رسید تا آموزش و پرورش بدون مجوز وزیر این وزارتخانه تعطیل نشود.»
او همچنین از طراحی بخش نخست این چارچوب‌ها با عنوان «مدیریت آموزش در شرایط جنگ» خبر داد و از وزیر کشور به دلیل ابلاغ دستورالعمل مربوط به استانداران سراسر کشور قدردانی کرد. کاظمی در تشریح آسیب‌هایی که جنگ به نظام تعلیم و تربیت وارد می‌کند، نخستین آسیب را تخریب فیزیکی مدارس و مراکز آموزشی دانست: «در جریان جنگ، هزارو۵۰۰ واحد آموزشی به صورت مستقیم و غیرمستقیم آسیب دیدند که نمونه بارز آن مدرسه شجره طیبه میناب بود. البته مدارس دیگری نیز در بخش‌های مختلف کشور دچار خسارت شدند.»
به گفته وزیر آموزش و پرورش، بخش مهمی از خسارت‌های فیزیکی واردشده به مدارس با مشارکت خیرین جبران شده‌است و در همین زمینه هزارو۲۸۸ واحد آموزشی بازسازی و به چرخه آموزش بازگشته‌اند.
او دومین آسیب جنگ را اختلال در فرایند آموزش به دلیل مهاجرت، جابه‌جایی جمعیت، ترس و اضطراب خانواده‌ها عنوان کرد و افزود: «در چنین شرایطی ممکن است مدارس به‌صورت ناگهانی به آموزش مجازی روی بیاورند، آن هم در شرایطی که گاهی زیرساخت‌های لازم برای این شیوه آموزش فراهم نیست.»
کاظمی در ادامه به نقش خانواده‌ها در استمرار آموزش و تربیت دانش‌آموزان اشاره کرد: «بخشی از مسئولیت آموزش و تربیت به خانواده بازمی‌گردد و اگر همبستگی خانواده‌ها، به‌ویژه مادران و بانوان، در کنار فرزندان وجود نداشت، با خسارت‌های عجیب و غریبی مواجه می‌شدیم.»
وزیر آموزش و پرورش همچنین از تلاش معاونت‌های آموزش ابتدایی و متوسطه برای جبران بخشی از عقب‌ماندگی‌های آموزشی از طریق برگزاری کلاس‌های جبرانی خبر داد و با اشاره به تلاش معلمان برای بازگرداندن دانش‌آموزان به مسیر آموزش تصریح کرد: «با وجود این تلاش‌ها، واقعیت این است که هیچ چیزی جای آموزش حضوری را نمی‌گیرد.»
زخم‌های پنهان جنگ بر روح و روان دانش‌آموزان.
اما بخش دیگری از سخنان وزیر آموزش و پرورش به پیامد‌های روانی و اجتماعی جنگ بر دانش‌آموزان اختصاص داشت؛ آسیب‌هایی که برخلاف تخریب ساختمان‌ها و تجهیزات آموزشی، به‌سادگی قابل‌مشاهده و اندازه‌گیری نیستند، اما می‌توانند مستقیماً بر کیفیت یادگیری و آینده تحصیلی کودکان اثر بگذارند. کاظمی در این‌باره گفت: «اضطراب، استرس و از بین رفتن آرامش، قدرت یادگیری و تمرکز دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بچه‌ها در چنین شرایطی خواب‌های آشفته دارند و با ترس، وحشت و اضطراب مواجه می‌شوند که این موضوع نیز بخش دیگری از آسیب‌های جنگ به نظام تعلیم و تربیت است.» او همچنین با اشاره به شهادت دانش‌آموزان و معلمان در حملات جنگی، حادثه میناب را اتفاقی بسیار دردناک توصیف کرد و با اعلام اینکه ۱۶۸ دانش‌آموز در میناب و در مجموع ۲۹۵ دانش‌آموز در کشور، از جمله در لامرد و شهر‌های دیگر، به شهادت رسیدند، گفت: «۶۸ معلم نیز در این حملات به شهادت رسیدند و این جنایتی بزرگ بود که از سوی امریکا و رژیم صهیونیستی رقم خورد.»
کاظمی در ادامه از سکوت نهاد‌های بین‌المللی در برابر این حملات انتقاد کرد و گفت: «سازمان‌های بین‌المللی، نهاد‌های حقوق بشری و دادگاه‌های بین‌المللی کجا هستند تا عاملان این جنایات جنگی را مورد پیگرد و محاکمه قرار دهند؟ چرا در برابر چنین اتفاقی سکوت کرده‌اند و صدای اعتراض هیچ‌یک از این سازمان‌ها بلند نشده‌است؟»
بهای سنگین تعطیلی آموزش.
اما بخش مهم دیگر اظهارات وزیر آموزش و پرورش درباره تعطیلی مدارس، در حاشیه همین همایش و در جمع خبرنگاران مطرح شد؛ جایی که کاظمی بار دیگر به ضرورت استمرار آموزش در شرایط عادی و بحرانی پرداخت و از جزئیات بیشتری درباره سیاست جدید دولت برای مدیریت آموزش در وضعیت‌های اضطراری سخن گفت.
او با اشاره به تفاوت شرایط جنگ با بحران کرونا گفت: «جنگ شرایط متفاوتی دارد و اتفاقی جدید، عجیب و دارای پیچیدگی‌های خاص خود بود، اما خدا را شکر توانستیم سال تحصیلی را به بهترین شکل ممکن به پایان برسانیم، بخشی از خلأ‌های آموزشی را با تلاش معلمان جبران کنیم و سال تحصیلی جدید را نیز به خوبی آغاز کنیم.» وزیر آموزش و پرورش در ادامه از جامعه معلمان به دلیل تلاش برای جبران عقب‌ماندگی‌های آموزشی قدردانی کرد: «از معلمان، به‌ویژه به دلیل تلاش‌هایی که برای جبران عقب‌ماندگی‌های آموزشی انجام دادند، تشکر می‌کنم. در این مسیر همه کمک کردند تا آموزش استمرار داشته باشد.»
کاظمی سپس به برآورد‌های انجام‌شده درباره خسارت تعطیلی آموزش اشاره کرد: «در بررسی‌ها و برآورد‌هایی که انجام دادیم، به این نتیجه رسیدیم که بیشترین خسارت‌هایی که کشور متحمل می‌شود، فراتر از خسارت‌های اقتصادی، عمرانی و تخریب زیرساخت‌ها، مربوط به حوزه آموزشی و تربیتی است. براساس برآورد‌های اقتصادی آن، به ازای هر سال محرومیت از تحصیل یا تعطیلی آموزش، یک فرد در طول زندگی خود سه سال درآمد اقتصادی‌اش را از دست می‌دهد.»
وزیر آموزش و پرورش با بیان اینکه آموزش ارتباط مستقیمی با سایر حوزه‌های توسعه کشور دارد، ادامه داد: «این موضوع بسیار مهم است، چراکه عقب‌ماندگی‌های اقتصادی با آموزش ارتباط دارد و آموزش با اقتصاد، فرهنگ و امنیت پیوند خورده‌است. بنابراین خسارت‌هایی که از این ناحیه به کشور وارد می‌شود، غیرقابل برآورد است.»
کاظمی استمرار آموزش را یکی از اولویت‌های اصلی کشور‌ها در شرایط عادی و بحرانی دانست: «اولویت هر کشوری توجه به حق آموزش و استمرار آن است که خوشبختانه در کشور ما نیز این اتفاق رقم خورد. در شرایط جنگی نیز این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.»
پایان نسخه واحد برای تعطیلی مدارس
وزیر آموزش و پرورش همچنین به تشریح سازوکار جدید تصمیم‌گیری درباره نحوه فعالیت مدارس در شرایط بحران پرداخت؛ موضوعی که مستقیماً به نگرانی‌های موجود درباره احتمال تعطیلی مدارس و تکرار آموزش غیرحضوری در سراسر کشور مربوط می‌شود.
کاظمی با اشاره به مصوبه جدید دولت برای مدیریت آموزش در شرایط بحرانی گفت: «پس از ارائه گزارش خسارت‌های تعطیلی آموزش در دولت، یک ماده واحده و مقرره‌ای به تصویب رسید تا به جای تعطیلی یکپارچه مدارس در بحران‌ها و شرایط خاص، مدیریت آموزش در دستور کار قرار گیرد.»
او افزود: «بر اساس این مصوبه، وزارت آموزش و پرورش موظف شد با همکاری دستگاه‌های مربوط، برنامه‌ای برای مدیریت آموزش در شرایط بحران تدوین کند.»
کاظمی با تشریح نخستین اقدام انجام‌شده در اجرای این مصوبه اظهار کرد: «با توجه به شرایط جنگی کشور، در گام نخست با همکاری وزارت کشور و دکتر مومنی، چارچوبی تدوین کردیم تا در صورت بروز اتفاقات مشابه، کمترین آسیب به حوزه آموزش وارد شود.»
او ادامه داد: «این دستورالعمل با امضای مشترک بنده و وزیر کشور به استانداران سراسر کشور ابلاغ شد و بر اساس آن، اختیار تصمیم‌گیری درباره نحوه استمرار آموزش با توجه به شرایط امنیتی هر منطقه به استانداران داده شده‌است.» این توضیحات نشان می‌دهد سیاست جدید آموزش و پرورش بر تفکیک شرایط مناطق مختلف کشور و پرهیز از تصمیم‌های یکپارچه برای تعطیلی مدارس استوار شده‌است؛ به این معنا که بروز یک وضعیت اضطراری در یک استان، شهر یا منطقه لزوماً نباید به توقف آموزش در سایر نقاط کشور منجر شود.
کاظمی در همین زمینه با اشاره به ضرورت تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر منطقه گفت: «نباید به دلیل بروز بحران در یک منطقه، آموزش در سراسر کشور به‌صورت غیرحضوری دنبال شود. ممکن است در یک استان یا منطقه شرایط خاصی وجود داشته باشد، اما در منطقه‌ای دیگر هیچ مشکلی برای استمرار آموزش وجود نداشته باشد. اگر یک روستا یا شهر با مسئله‌ای مواجه نیست، چرا باید با تصمیم‌های یکپارچه نگرانی، اضطراب و استرس ایجاد کنیم و خسارت‌های آموزشی را افزایش دهیم؟»
او با بیان اینکه هدف از این رویکرد، جلوگیری از گسترش غیرضروری تعطیلی‌هاست، تصریح کرد: «تلاش ما این است که با تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر منطقه، خسارت‌های ناشی از بحران را به حداقل برسانیم.»
وزیر آموزش و پرورش همچنین از برنامه این وزارتخانه برای تدوین دستورالعمل‌های جداگانه در مواجهه با سایر بحران‌ها خبر داد: «گام بعدی ما تدوین چارچوب‌های مربوط به سایر بحران‌هایی است که کشور با آنها مواجه است و این دستورالعمل‌ها نیز پس از تکمیل، ابلاغ خواهد شد.»
راهی برای کاهش تعطیلی‌های غیرضرور
پرواضح است که با بروز هر بحران، نباید آموزش اولین بخشی باشد که متوقف می‌شود. از همین‌رو، تصمیم‌گیری منطقه‌ای می‌تواند رویکردی منطقی و راهگشا باشد تا بروز مشکل در یک شهر یا استان، به تعطیلی کلاس‌های درس در سراسر کشور منجر نشود و هر منطقه متناسب با شرایط خود درباره نحوه ادامه آموزش تصمیم بگیرد. چنین تصمیمی به این معناست که تعطیلی مدارس تنها در شرایطی اتفاق بیفتد که واقعاً چاره‌ای جز آن وجود ندارد و سایر مناطق بتوانند بدون وقفه به آموزش ادامه دهند. البته اجرای موفق این سیاست به آمادگی مدارس، فراهم بودن امکانات آموزش مجازی و هماهنگی دستگاه‌های مسئول نیز نیاز دارد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که تعطیلی مدارس، حتی برای مدتی کوتاه، می‌تواند عقب‌ماندگی‌های آموزشی و آسیب‌هایی به دنبال داشته باشد که جبران آنها زمان و تلاش زیادی می‌طلبد. بنابراین، حفظ جریان آموزش در کنار توجه به شرایط و ملاحظات هر منطقه، می‌تواند راهی برای کاهش تعطیلی‌های غیرضروری باشد، به‌گونه‌ای که هم سلامت و امنیت دانش‌آموزان در اولویت بماند و هم کلاس‌های درس، جز در مواقع ضروری، از حرکت بازنایستند.