آلودگی هوا فقط به ریه کودکان آسیب نمی‌زند؛ پژوهش‌ها از ارتباط احتمالی ذرات معلق با حافظه، تمرکز، رشد مغز و عملکرد شناختی دانش‌آموزان خبر می‌دهند.

آلودگی هوا معمولاً با سرفه، تنگی نفس و بیماری‌های تنفسی شناخته می‌شود؛ اما پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد پیامدهای مواجهه با هوای آلوده ممکن است فراتر از ریه‌ها باشد و رشد مغز، حافظه، توجه و توانایی‌های شناختی کودکان را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ موضوعی که در روزهای آلودگی هوا و تعطیلی مدارس، ضرورت توجه به سلامت دانش‌آموزان را دوچندان می‌کند.

با آغاز فصل سرد و افزایش روزهای آلوده در بسیاری از شهرهای کشور، بار دیگر موضوع سلامت دانش‌آموزان در برابر آلودگی هوا به یکی از دغدغه‌های خانواده‌ها تبدیل شده است. در چنین شرایطی، معمولاً نخستین نگرانی والدین، بروز مشکلات تنفسی، تشدید آسم یا افزایش احتمال ابتلا به عفونت‌های ریوی است؛ اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، تأثیر احتمالی آلودگی هوا بر مغز و فرایند رشد شناختی کودکان است.

کودکان به دلیل قرار داشتن در مراحل حساس رشد جسمی و عصبی، در برابر آلاینده‌های محیطی آسیب‌پذیری بیشتری دارند. دستگاه تنفسی و سیستم عصبی آن‌ها هنوز در حال تکامل است و میزان تنفس و فعالیت بدنی بیشتر نسبت به وزن بدن نیز می‌تواند مواجهه آن‌ها با آلاینده‌ها را افزایش دهد.

در سال‌های اخیر، مطالعات متعددی در جهان به بررسی ارتباط میان آلودگی هوا و عملکرد شناختی کودکان پرداخته‌اند. نتایج این تحقیقات نشان می‌دهد که ذرات معلق ریز، به‌ویژه ذرات کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون، ممکن است علاوه بر دستگاه تنفسی، بر سلامت مغز و روند تکامل عصبی نیز اثرگذار باشند.

ذرات معلق چگونه به مغز کودکان آسیب می‌زنند؟

ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون که با عنوان PM2.5 شناخته می‌شوند، به دلیل اندازه بسیار کوچک خود می‌توانند به بخش‌های عمقی دستگاه تنفسی نفوذ کنند. برخی شواهد علمی نشان می‌دهد مواجهه با این ذرات ممکن است از مسیرهایی مانند التهاب سیستمیک، استرس اکسیداتیو و تأثیر بر عملکرد عروق، با تغییرات نامطلوب در سیستم عصبی ارتباط داشته باشد.

بر اساس مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در نشریه Developmental Cognitive Neuroscience، مجموعه‌ای از ۴۰ مطالعه درباره ارتباط آلودگی هوا و پیامدهای مغزی در دوران کودکی و نوجوانی بررسی شده است. نتایج این مرور، ارتباط میان مواجهه با آلاینده‌های هوا و برخی تغییرات ساختاری و عملکردی مغز را گزارش می‌کند.

این یافته‌ها به معنای اثبات آسیب مغزی در تمام کودکانی که در معرض آلودگی قرار می‌گیرند نیست؛ با این حال، نشان می‌دهد که پیامدهای آلودگی هوا باید فراتر از علائم ظاهری و کوتاه‌مدت تنفسی بررسی شود.

آلودگی هوا چه تأثیری بر حافظه و تمرکز دانش‌آموزان دارد؟

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مورد توجه پژوهشگران، ارتباط میان آلودگی هوا و عملکردهای شناختی مانند توجه، حافظه، یادگیری و توانایی حل مسئله است.

این مهارت‌ها نقش مهمی در عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان دارند. کودک برای یادگیری مطالب جدید، دنبال کردن توضیحات معلم، به خاطر سپردن اطلاعات و انجام تکالیف به تمرکز و حافظه فعال نیاز دارد.

برخی مطالعات مشاهده‌ای، ارتباط میان مواجهه طولانی‌مدت با آلاینده‌هایی مانند PM2.5 و کاهش عملکرد در بعضی آزمون‌های شناختی را گزارش کرده‌اند. البته عوامل دیگری مانند وضعیت اقتصادی خانواده، تغذیه، شرایط زندگی، کیفیت آموزش و سلامت عمومی نیز می‌توانند بر این نتایج اثر بگذارند و باید در تفسیر آن‌ها مورد توجه قرار گیرند.

در یک مطالعه چندگروهی منتشرشده در نشریه Epidemiology در سال ۲۰۲۴، اطلاعات مربوط به یک‌هزار و ۲۳۵ کودک بررسی شد. پژوهشگران ارتباط میان مواجهه با آلاینده‌های هوا در سال‌های ابتدایی زندگی و عملکردهای اجرایی مغز در سنین مدرسه را مورد ارزیابی قرار دادند؛ عملکردهایی که توجه، حافظه کاری و کنترل رفتار را در بر می‌گیرند.

بنابراین، مسئله تنها احساس خستگی یا سردرد در روزهای آلوده نیست؛ بلکه بررسی تأثیر مواجهه مداوم با آلاینده‌ها بر روند رشد توانایی‌های شناختی کودکان نیز اهمیت دارد.

یک پژوهش در ایران چه می‌گوید؟

این موضوع تنها به مطالعات خارجی محدود نیست. در ایران نیز پژوهش‌هایی درباره ارتباط میان آلودگی هوا و عملکرد شناختی کودکان انجام شده است.

در یکی از این مطالعات که در سال ۲۰۱۹ روی ۳۶۹ کودک ۶ تا ۸ ساله در سه منطقه از جنوب ایران انجام شد، پژوهشگران ارتباط میان میزان مواجهه با ذرات معلق PM10 و PM2.5 و نتایج آزمون هوش کودکان را بررسی کردند.

یافته‌های این پژوهش نشان داد میان مناطق دارای سطوح متفاوت آلودگی و نمرات آزمون هوش کودکان ارتباط آماری وجود دارد؛ به‌طوری که میانگین نمرات کودکان ساکن مناطق با آلودگی بیشتر پایین‌تر گزارش شد.

البته این پژوهش نیز یک مطالعه مشاهده‌ای است و نتایج آن را نمی‌توان به‌تنهایی اثبات‌کننده رابطه علت و معلولی دانست. با این حال، انجام چنین مطالعاتی در داخل کشور اهمیت بررسی دقیق‌تر آثار آلودگی هوا بر سلامت و رشد کودکان ایرانی را نشان می‌دهد.

کلاس درس هم همیشه از آلودگی در امان نیست

یکی دیگر از موضوعات مهم، کیفیت هوای داخل مدارس است. گاهی خانواده‌ها تصور می‌کنند با حضور دانش‌آموز در فضای بسته مدرسه، خطر مواجهه با آلودگی هوا به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند؛ درحالی‌که کیفیت هوای داخل ساختمان به عوامل مختلفی از جمله تهویه، موقعیت جغرافیایی مدرسه، نزدیکی به خیابان‌های پرتردد و منابع آلاینده بستگی دارد.

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ درباره کیفیت هوای داخل مدارس ابتدایی تهران منتشر شد، غلظت آلاینده‌هایی مانند PM1، PM2.5، PM10 و دی‌اکسیدکربن را در ۳۰ کلاس درس از پنج مدرسه بررسی کرده است.

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که آلودگی بیرون ساختمان می‌تواند سهم قابل توجهی در آلودگی هوای داخل کلاس‌ها داشته باشد. بنابراین، صرف بسته بودن درها و پنجره‌ها لزوماً به معنای برخورداری دانش‌آموزان از هوای سالم نیست و مدیریت اصولی تهویه اهمیت زیادی دارد.

تعطیلی مدارس؛ راهکار ضروری اما ناکافی

در روزهایی که شاخص کیفیت هوا به محدوده ناسالم می‌رسد، تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس با هدف کاهش مواجهه دانش‌آموزان با آلاینده‌ها اهمیت پیدا می‌کند. با این حال، تعطیلی مدارس به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل آلودگی هوا را حل کند.

از سوی دیگر، انتقال آموزش به فضای مجازی نیز چالش‌هایی مانند کاهش تعامل اجتماعی، محدودیت دسترسی برخی خانواده‌ها به امکانات آموزشی و افت کیفیت فرایند یادگیری را به همراه دارد.

به همین دلیل، سیاست‌گذاری در این حوزه باید میان حفظ سلامت دانش‌آموزان و استمرار آموزش تعادل برقرار کند. کاهش منابع آلاینده، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کنترل آلایندگی خودروها، بهبود کیفیت هوای محیط‌های آموزشی و ایجاد سامانه‌های مناسب پایش کیفیت هوای مدارس از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بلندمدت مؤثر باشد.

خانواده‌ها برای محافظت از کودکان چه کنند؟

اگرچه کنترل منابع اصلی آلودگی هوا خارج از اختیار خانواده‌هاست، اما برخی اقدامات می‌تواند میزان مواجهه کودکان با آلاینده‌ها را کاهش دهد:

  • در روزهای آلوده، فعالیت‌های ورزشی و بازی‌های طولانی در فضای باز را محدود کنید.

  • شاخص کیفیت هوا را از منابع معتبر دنبال کنید و برنامه حضور کودکان در فضای باز را متناسب با شرایط تنظیم کنید.

  • در ساعات اوج ترافیک، از پیاده‌روی طولانی کودکان در کنار خیابان‌های پرتردد خودداری کنید.

  • تهویه هوای داخل خانه و مدرسه را متناسب با شرایط آلودگی و با رعایت اصول تهویه مناسب مدیریت کنید.

  • در صورت ابتلای کودک به آسم یا بیماری‌های تنفسی، توصیه‌های پزشک و برنامه درمانی او را جدی بگیرید.

  • از فعالیت بدنی شدید کودکان در فضای باز، به‌ویژه هنگام ناسالم بودن هوا، جلوگیری کنید.

در نهایت، آلودگی هوا را نباید صرفاً مسئله‌ای مرتبط با سرفه، تنگی نفس و بیماری‌های ریوی دانست. سلامت مغز و روند رشد شناختی کودکان نیز ممکن است از پیامدهای این معضل زیست‌محیطی تأثیر بپذیرد. هرچند برای تعیین دقیق میزان و سازوکار این اثرات به پژوهش‌های بیشتری نیاز است، شواهد موجود ضرورت توجه جدی‌تر به کیفیت هوایی را که کودکان در خانه، مدرسه و محیط‌های شهری تنفس می‌کنند، یادآور می‌شود.

منابع:
مرور نظام‌مند درباره آثار آلودگی هوا بر مغز کودکان (۲۰۲۴): شامل بررسی ۴۰ پژوهش درباره پیامدهای عصبی و مغزی مواجهه با آلودگی هوا.

فراتحلیل ارتباط ذرات PM2.5 با عملکرد شناختی کودکان (۲۰۲۴): بررسی شش مطالعه با مجموع ۴۸۶۰ کودک.

پژوهش درباره آلودگی هوا و عملکرد اجرایی مغز کودکان (۲۰۲۴): بررسی ۱۲۳۵ کودک.