در حالی که بحران گازوئیل اروپا را به آزادسازی ذخایر اضطراری واداشته، ترامپ برای افزایش عرضه به پوتین متوسل شده است؛ معامله‌ای که شاید بازار را موقتاً آرام کند، اما نه کمبود ساختاری سوخت را برطرف می‌کند و نه تضمینی برای مهار پایدار قیمت‌هاست.
بحران جهانی گازوئیل به آزمونی برای قدرت اقتصادی و سیاسی کشورها تبدیل شده است؛ بحرانی که در آن، ظرفیت پالایش و اختیار قطع‌ووصل صادرات، گاه بیش از مالکیت منابع نفتی قدرت می‌آفریند. تهدید واشنگتن علیه اروپا، آزادسازی ذخایر اضطراری گروه هفت و توافق تازه دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای افزایش عرضه گازوئیل روسیه، همگی نشان می‌دهند بازار سوخت به عرصه‌ای برای چانه‌زنی ژئوپلیتیک تبدیل شده است.
از اولتیماتوم به اروپا تا معامله با مسکو
واشنگتن در اول اکتبر به کشورهای اروپایی فشار آورد تا طی شش ماه ۱۲۰ میلیون بشکه گازوئیل از ذخایر اضطراری خود آزاد کنند؛ در غیر این صورت، صادرات گازوئیل آمریکا به اروپا ممنوع می‌شد. یک روز بعد، گروه هفت با آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی طی چهار ماه موافقت کرد؛ با تأکید بر آزادسازی بخش قابل‌توجهی از ذخایر در ۲۰ روز نخست.
اما تحولات تازه نشان داد فشار عرضه به اروپا محدود نمانده است. ترامپ پس از گفت‌وگوی تلفنی با پوتین در ۹ اکتبر اعلام کرد روسیه بلافاصله بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل به بازار آمریکا و بازار جهانی عرضه می‌کند؛ محموله‌های دیگری نیز برای ماه‌های بعد وعده داده شده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا هم مجوزی موقت برای واردات گازوئیل روسیه تا آوریل ۲۰۲۷ صادر کرد؛ تصمیمی که چرخشی مهم در سیاست تحریمی واشنگتن به شمار می‌رود.
قدرت از چاه نفت به پالایشگاه منتقل شده است
مسئله اصلی صرفاً کمبود نفت خام نیست؛ جهان با کمبود ظرفیت تبدیل نفت به سوخت‌های موردنیاز اقتصاد روبه‌روست. گازوئیل و سوخت جت، موسوم به فرآورده‌های میان‌تقطیر، برای حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی، کشتیرانی و هوانوردی حیاتی هستند. برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد افت تولید گازوئیل خاورمیانه، سه برابر حجم عرضه ازدست‌رفته روسیه است. حاشیه سود پالایش گازوئیل در اروپا نیز در ژوئیه به رکورد ۷۴ دلار برای هر بشکه رسید؛ نشانه‌ای از سودی که در شرایط کمیابی نصیب صاحبان ظرفیت پالایش می‌شود.
اروپا؛ هزینه تعطیلی زیرساخت راهبردی
اروپا سال‌ها پالایشگاه‌ها را صنعتی رو به افول تلقی کرد و به‌تدریج ظرفیت تولید داخلی خود را کاهش داد. اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ بیش از ۳۷۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت پالایش خود را از دست داد. اکنون حدود ۳۲ درصد واردات گازوئیل این بلوک از خارج اتحادیه از آمریکا تأمین می‌شود؛ سهمی که سال گذشته ۱۷ درصد بود. در اروپای شمال‌غربی این وابستگی به ۵۷ درصد رسیده است.
تهدید صادراتی واشنگتن نشان داد این وابستگی می‌تواند به اهرم فشار سیاسی تبدیل شود. اروپا برای جلوگیری از تشدید بحران، ناچار شده ذخایر خود را آزاد کند؛ راهکاری که عرضه را موقتاً افزایش می‌دهد، اما جای ظرفیت پالایش ازدست‌رفته را نمی‌گیرد.
معامله روسیه؛ مُسکن موقت، نه درمان بحران
توافق ترامپ و پوتین ممکن است بخشی از فشار بازار را کاهش دهد، اما به‌تنهایی راه‌حل بحران نیست. تحلیلگران هشدار داده‌اند که جابه‌جایی محموله‌ها لزوماً به افزایش پایدار عرضه جهانی منجر نمی‌شود؛ به‌ویژه آنکه اختلال در تنگه هرمز همچنان دسترسی بازارها به فرآورده‌های پالایش‌شده خاورمیانه را محدود کرده است.
در عین حال، بازگشت گازوئیل روسیه به بازار آمریکا به مسکو امکان می‌دهد بخشی از ذخایر خود را بفروشد و درآمد تازه‌ای کسب کند؛ موضوعی که منتقدان در واشنگتن آن را عقب‌نشینی از سیاست فشار اقتصادی بر روسیه می‌دانند. در نهایت، آزادسازی ذخایر و توافق‌های مقطعی شاید زمان بخرند، اما امنیت انرژی با ذخایر اضطراری و معاملات سیاسی پایدار نمی‌شود. کشورهایی که ظرفیت پالایش خود را حفظ کرده‌اند، همچنان دست بالاتر را دارند؛ و اروپا اکنون هزینه راهبردیِ نادیده‌گرفتن همین واقعیت را می‌پردازد.
