صادرات نفت خلیج فارس در هفته منتهی به ۱۸ اکتبر به ۲۴.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما قیمت برنت همچنان بالاتر از ۱۱۷ دلار معامله شد. استفاده از مسیرهای جایگزین، خطوط لوله و انتقال کشتی‌به‌کشتی، جریان صادرات را حفظ کرده، اما افزایش هزینه حمل‌ونقل، کاهش ذخایر جهانی و تداوم ناامنی در تنگه هرمز مانع بازگشت ثبات به بازار نفت شده است.
جریان صادرات نفت از منطقه خلیج فارس پس از اختلالات گسترده ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به میزان قابل توجهی افزایش یافته و در مقاطعی حتی از میانگین پیش از جنگ فراتر رفته است؛ با این حال، افزایش قیمت جهانی نفت نشان می‌دهد که بازگشت جریان صادرات به سطوح قبلی لزوماً به معنای عادی شدن شرایط بازار انرژی نیست.
بر اساس داده‌های شرکت اطلاعات بازار انرژی کپلر (Kpler)، میانگین صادرات نفت خام از خلیج فارس در هفته منتهی به ۱۸ اکتبر به ۲۴.۶ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که از میانگین صادرات پیش از آغاز جنگ بیشتر است. با وجود این، قیمت نفت برنت، به‌عنوان شاخص اصلی بازار جهانی همچنان در بالاترین سطح خود از ماه آوریل قرار دارد و بیش از ۶۰ درصد نسبت به دوره پیش از جنگ افزایش یافته است.
صادرات نفت بازگشت، اما بازار همچنان نگران آینده است
روز جمعه، قراردادهای آتی نفت برنت برای تحویل در ماه دسامبر بیش از ۲ درصد افزایش یافت و برای مدتی از ۱۱۷ دلار در هر بشکه عبور کرد. تحلیلگران بازار انرژی معتقدند افزایش قیمت‌ها بیش از آنکه ناشی از کمبود فوری نفت در بازار باشد، از نگرانی درباره احتمال ازسرگیری درگیری‌های نظامی، کاهش ذخایر نفتی و افزایش هزینه انتقال محموله‌ها سرچشمه می‌گیرد.
ادی ایمسیروویچ، مدرس سیستم‌های انرژی در دانشگاه آکسفورد و معامله‌گر باسابقه نفت معتقد است بازار در حال انعکاس واقعیت‌های موجود است؛ به این معنا که نفت برای تحویل فوری در دسترس است، اما چشم‌انداز روشنی برای پایان جنگ وجود ندارد و احتمال تشدید درگیری‌ها همچنان بالاست. به گفته او، همین انتظارات موجب شده بازار قراردادهای آتی نفت، ریسک‌های آینده را در قیمت‌ها منعکس کند.
شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی برای کاهش خطر، سامانه‌ای مبتنی بر انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر ایجاد کرده‌اند. در این روش، نفتکش‌ها در نزدیکی سواحل عمان و امارات متحده عربی، محموله‌های نفتی را به شناورهای دیگری منتقل می‌کنند تا مسافت طی‌شده توسط هر کشتی در مناطق پرخطر کاهش یابد.
در این سازوکار، شناورهای کوچک‌تر نفت را از مسیر تنگه عبور می‌دهند و پس از خروج از محدوده خطر، محموله را به نفتکش‌های منتظر منتقل می‌کنند. بر اساس داده‌های کپلر، در ماه اوت بیش از ۷۰ درصد نفت خام عبوری از تنگه هرمز از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی جابه‌جا شده است. این روش به یکی از ابزارهای مهم برای حفظ جریان صادرات نفت در شرایط ناامنی دریایی تبدیل شده است.
خطوط لوله عربستان و امارات؛ دور زدن گلوگاه انرژی جهان
در کنار روش انتقال کشتی‌به‌کشتی، کشورهای تولیدکننده نفت منطقه تلاش کرده‌اند بخشی از صادرات خود را از مسیرهایی انجام دهند که نیازی به عبور از تنگه هرمز ندارند. عربستان سعودی با استفاده از خط لوله شرق به غرب، نفت را از میدان‌های نفتی مناطق شرقی به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند.
امارات متحده عربی نیز از خط لوله حبشان به فجیره برای انتقال نفت و دور زدن تنگه هرمز بهره می‌گیرد. بر اساس داده‌های کپلر، در ماه سپتامبر حدود ۴۰ درصد صادرات نفت منطقه خلیج فارس از مسیرهایی خارج از تنگه هرمز انجام شده است؛ در حالی که این سهم پیش از جنگ تنها ۱۷ درصد بود. اهمیت این مسیرها از آن جهت است که تنگه هرمز در شرایط عادی محل عبور حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع‌شده به شمار می‌رود.
هزینه انتقال نفت ۱۰ برابر شد؛ صادرات گران‌تر از گذشته
با وجود موفقیت نسبی در ایجاد مسیرهای جایگزین، حفظ جریان صادرات نفت هزینه‌های سنگینی به تولیدکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل تحمیل کرده است. بر اساس داده‌های گروه بورس اوراق بهادار لندن، هزینه حمل هر بشکه نفت در هفته‌های اخیر به حدود ۴۰ دلار رسیده که تقریباً ۱۰ برابر نرخ معمول است. افزایش حق بیمه کشتی‌ها در کنار دشواری‌های لجستیکی و خطرات عبور از مسیرهای دریایی منطقه، از مهم‌ترین عوامل رشد هزینه حمل‌ونقل محسوب می‌شوند.
هم‌زمان، ماه اکتبر به مرگبارترین ماه حملات علیه کشتی‌های تجاری از زمان آغاز جنگ تبدیل شده است. بر اساس اطلاعات مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، تا روز جمعه ۳۲ حادثه مرتبط با حملات به شناورهای تجاری ثبت شده بود. ایزابل فیگورولا فره‌تی، کارشناس بازار نفت در دانشگاه پونتیفیکال کومیاس مادرید، تأکید کرده است که اگرچه نفت همچنان در حال جابه‌جایی است، اما این روند نه روان و نه قابل اتکاست و نباید آن را نشانه بازگشت شرایط عادی تلقی کرد.
با وجود افزایش صادرات، درباره میزان واقعی بازگشت تولید نفت کشورهای منطقه اختلاف نظر وجود دارد. پاول مولچانوف، استراتژیست سرمایه‌گذاری در شرکت ریموند جیمز، با تردید به ادعای بازگشت کامل عرضه نگاه می‌کند. او با استناد به آخرین اطلاعات تولید آژانس بین‌المللی انرژی برای ماه سپتامبر اعلام کرده است که تولید کشورهای عضو اوپک در منطقه خلیج فارس به ۱۵.۸ میلیون بشکه در روز رسیده است. این میزان نسبت به ماه ژوئیه که تولید به ۷۴ درصد سطح پایه پیش از جنگ رسیده بود، افزایش اندکی را نشان می‌دهد و بالاترین سطح از آغاز درگیری‌ها محسوب می‌شود؛ اما همچنان فاصله قابل توجهی با شرایط پیش از جنگ دارد.
کاهش ذخایر جهانی؛ عامل دیگری برای ماندگاری قیمت‌های بالا
در کنار مشکلات تولید و حمل‌ونقل، کاهش ذخایر نفتی جهان نیز به نگرانی‌های بازار افزوده است. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان در ماه سپتامبر ۱۰ میلیون بشکه کاهش یافته و به ۵۰۹ میلیون بشکه کمتر از سطح پیش از جنگ رسیده است. کارشناسان معتقدند بازار نفت اکنون با نوعی محدودیت مزمن عرضه مواجه است که از خطرات عبور از تنگه هرمز، مشکلات کشتیرانی و کاهش ذخایر جهانی ناشی می‌شود. این شرایط باعث شده حتی افزایش صادرات روزانه نیز نتواند نگرانی فعالان بازار درباره استمرار اختلالات را برطرف کند.
چشم‌انداز قیمت نفت همچنان به تحولات سیاسی و امنیتی منطقه وابسته است و بسیاری از تحلیلگران انتظار ندارند قیمت‌ها در آینده نزدیک به سطوح عادی بازگردند. قراردادهای آتی نفت برنت برای تحویل در اکتبر ۲۰۲۷ نیز روز جمعه بالاتر از ۹۰ دلار در هر بشکه معامله می‌شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد بازار حتی برای دوره‌ای طولانی‌تر نیز انتظار بازگشت کامل شرایط عادی را ندارد.
فیگورولا فره‌تی معتقد است بازگشت قیمت نفت به حدود ۷۰ دلار در هر بشکه در کوتاه‌مدت بعید است و تحقق آن به کاهش پایدار تنش‌ها، بازگشت شرایط عادی کشتیرانی در تنگه هرمز، احیای ذخایر نفتی و کاهش هزینه حمل‌ونقل نیاز دارد. مولچانوف نیز بر این باور است که بدون دستیابی به راه‌حل دیپلماتیک پایدار برای پایان جنگ، عرضه نفت منطقه به‌سختی می‌تواند از ۸۵ درصد سطح پیش از جنگ فراتر برود. به گفته او، پس از فراهم شدن زمینه سیاسی، اقداماتی مانند مین‌روبی تنگه هرمز، بازگشت کارکنان کشتی‌ها و ازسرگیری تولید در میدان‌های نفتی تعطیل‌شده، مراحل ضروری برای بازسازی ظرفیت عرضه خواهند بود.