دریای خزر برای صدها خانواده صیاد در مازندران، فقط پهنه‌ای برای صید ماهی نیست؛ بلکه بخش مهمی از زندگی و منبع اصلی درآمد آن‌هاست. با این حال، محدودیت ذخایر آبزیان و شرایط خاص برخی مناطق از جمله میانکاله موجب شده صیادان این منطقه با دشواری بیشتری برای تأمین معاش روبه‌رو باشند؛ وضعیتی که در کنار ضرورت حفاظت از منابع دریایی، توجه به آینده شغلی و اقتصادی این جامعه را نیز به یک مطالبه جدی تبدیل می‌کند. در چنین شرایطی، بازسازی ذخایر آبزیان، مشارکت صیادان در تکثیر و رهاسازی ماهیان و اصلاح ساختار تعاونی‌های صیادی، از جمله راهکارهایی است که برای بهبود وضعیت صید و حفظ معیشت فعالان این بخش دنبال می‌شود.
در میانکاله، مسئله تنها به کاهش درآمد صیادان محدود نیست؛ تعیین تکلیف سهام اعضای تعاونی‌ها و فراهم کردن زمینه فعالیت اقتصادی برای افراد باقیمانده نیز بخشی از این مسیر است. از سوی دیگر، طرح‌های توسعه‌ای مانند پرورش میگو در اراضی شمال بهشهر می‌تواند در صورت تأمین زمین و جذب سرمایه‌گذار، زمینه‌ای برای ایجاد فرصت‌های تازه اقتصادی در بخش شیلات فراهم کند.
با وجود این، میزان اثرگذاری اقدامات انجام‌شده در بازسازی ذخایر، سرنوشت طرح‌های حمایتی و زمان تحقق برنامه‌های توسعه‌ای همچنان از موضوعاتی است که نیاز به پیگیری دارد؛ به‌ویژه برای صیادانی که ادامه فعالیت و تأمین هزینه‌های زندگی‌شان به آینده منابع دریای خزر گره خورده است.
در گفت‌وگو با نیما حسین‌زاده، مدیرکل شیلات مازندران، ابعاد این مسائل و برنامه‌های پیش‌رو برای بهبود معیشت صیادان و توسعه فعالیت‌های شیلاتی استان را بررسی کردیم.
سرنوشت معیشت ۳۰۰ صیاد میانکاله پس از تعدیل و برنامه شیلات برای تعیین تکلیف این صیادان چه خواهد بود؟
صیادان منطقه میانکاله به دلیل شرایط خاص این منطقه، صید بسیار کمتری نسبت به سایر مناطق دارند و همین مسئله معیشت آن‌ها را با مشکل مواجه کرده است. موضوع تعدیل جامعه صیادی در هیئت وزیران به تصویب رسید. بر اساس این طرح، قرار است تعداد اعضای هر تعاونی صیادی که در برخی موارد به ۸۰ تا ۹۰ نفر می‌رسد، به حدود ۵۵ نفر کاهش یابد تا درآمد حاصل از صید بین تعداد کمتری از افراد تقسیم شود و فعالیت صیادی از توجیه اقتصادی برخوردار باشد.
این طرح در استان‌های گیلان و گلستان اجرا شده، اما در مازندران متأسفانه به‌طور کامل پیش نرفته و تنها حدود ۲۰ درصد آن انجام شده است. در همین زمینه، مجمع نمایندگان استان نامه‌ای به مراجع مربوط ارسال کرده تا منابع مالی مورد نیاز برای اجرای طرح تأمین شود و ما بتوانیم از طرف دولت نسبت به خرید سهام آن ۳۰ نفر اقدام کنیم تا این افراد به ۵۰ نفر برسند که توجیه اقتصادی داشته باشد و کار کنند.
در حال حاضر، حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد اقدامات مربوط به این طرح پیش رفته و قرار است منابع مالی مورد نیاز از محل مولدسازی تأمین شود. برای اجرای کامل طرح، حدود ۱۰۰میلیارد تومان اعتبار نیاز است تا تعداد اعضای هر ۱۴ تعاونی صیادی منطقه میانکاله به حدود ۵۰ تا ۵۵ نفر برسد و فعالیت آن‌ها توجیه اقتصادی پیدا کند. در این فرایند، صیادانی که سهام خود را می‌فروشند، می‌توانند سرمایه خود را در فعالیت‌های دیگری به کار گیرند و برای خود سرمایه‌گذاری کنند.
چه اقدامات دیگری برای ارتقای معیشت صیادان صورت گرفته است؟
در استان مازندران دو مرکز بازسازی ذخایر آبزیان فعالیت می‌کنند؛ یکی در کلاردشت که وظیفه تکثیر ماهیان سردابی از جمله ماهی آزاد را بر عهده دارد و دیگری مرکز شهید رجایی در سمسکنده ساری که در آن ماهیان خاویاری و ماهیان استخوانی از جمله کپور و سفید تکثیر و سالانه در دریا رهاسازی می‌شوند.
نکته قابل توجه این است که در مازندران، این فرایند به صورت خاص با مشارکت جامعه صیادی انجام و بخشی از مولدهای مورد نیاز برای تکثیر نیز توسط خود صیادان تأمین می‌شود. پس از تکثیر ماهیان خاویاری، سفید و کپور دریایی، رهاسازی آن‌ها در ۳۳ رشته‌رودخانه منتهی به دریای خزر در مازندران، توسط همین صیادان صورت می‌گیرد. صیادان متناسب با دبی رودخانه‌ها، ماهیان تکثیرشده را در آن‌ها رهاسازی می‌کنند. اگر این اقدامات برای بازسازی ذخایر آبزیان انجام نمی‌شد، معیشت جامعه صیادی با مشکلات جدی‌تری مواجه می‌شد.
میزان صید امسال در مقایسه با سال گذشته چقدر بوده است؟
پیش‌بینی ما این است که میزان صید در سال ۱۴۰۵ نسبت به سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش یابد، البته این پیش‌بینی مربوط به ماهیان استخوانی بوده؛ زیرا صید ماهیان خاویاری ممنوع است و اقدامات مربوط به این گونه‌ها تنها در راستای بازسازی ذخایر انجام می‌شود.
در بخش صید ماهیان کیلکا نیز ۴۴ فروند شناور کیلکاگیر در استان فعالیت دارند که پیش‌بینی می‌شود میزان صید آن‌ها در سال جاری نسبت به سال گذشته حدود ۶۰ درصد افزایش یافته باشد. این افزایش تا حدی به همکاری و درک بالای صیادان از ضرورت حفاظت از ذخایر آبزیان بازمی‌گردد. صیادان امسال پیش از موعد مقرر از فعالیت صیادی دست کشیدند تا فرصت بیشتری برای تکثیر ماهیان فراهم شود.
این همکاری علاوه بر بهبود میزان صید، بر کیفیت و اندازه ماهیان کیلکا نیز تأثیر گذاشته است؛ به‌طوری‌که در ۶ماهه نخست سال، افزایش حدود ۶۰درصدی صید و بهبود اندازه ماهیان کیلکا گزارش شده است. این روند نشان می‌دهد صیادان ماهیان استخوانی و کیلکا به اهمیت حفاظت از دریا و نقش خود در حفظ و بازسازی ذخایر آبزیان توجه بیشتری دارند و در عمل نیز برای پایداری این منابع مشارکت می‌کنند.
درآمد صیادان نسبت به سال گذشته چقدر افزایش داشته است؟
در سال گذشته ۷۵ میلیون قطعه ماهی سفید و کپور و یک میلیون و ۳۰۰ هزار قطعه ماهی خاویاری در دریا رهاسازی و حدود ۳۰۰ هزار قطعه ماهی آزاد تکثیر شد. درآمد صیادان اکنون نسبت به سال گذشته مناسب بوده و پیش‌بینی می‌شود سرانه صید و درآمد آن‌ها در سال جاری نیز بهتر باشد و حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد سرانه صید و درآمدشان بیشتر شود.
پیش‌بینی ما این است که وضعیت صید در سال جاری نیز مناسب باشد. این موضوع تا حدی ناشی از اقدام‌های بازسازی ذخایر آبزیان است که با هدف حمایت از معیشت صیادان انجام می‌شود. علاوه بر این، صیادان در محل فعالیت خود و در تعاونی‌های صیادی، اقدام به ایجاد مراکز تکثیر طبیعی ماهی کرده‌اند. آن‌ها تعدادی از مولدها را در این مراکز رهاسازی می‌کنند تا ماهیان با کیفیت مناسب تکثیر شوند و سپس در دریا رهاسازی می‌شوند.
این اقدام‌ها نشان می‌دهد جامعه صیادی به اهمیت مشارکت در بازسازی ذخایر آبزیان دریای خزر پی برده و درک کرده است که دریا متعلق به خود آن‌هاست و باید در مراحل کاشت، داشت و برداشت آن مشارکت داشته باشند. در همین راستا، طرح‌های جدیدی مبنی بر مشارکت صیادان در صید مسئولانه در دست بررسی است که یکی از محورهای آن، واگذاری تدریجی مسئولیت حفاظت از دریا و جلوگیری از صید غیرمجاز به خود جامعه صیادی است.
ارزیابی‌ای از میزان بازگشت ماهیان رهاشده دارید؟
ارزیابی میزان اثربخشی اقدام‌های بازسازی ذخایر آبزیان دریای خزر باید از سوی پژوهشگران حوزه اکولوژی دریای خزر انجام شود. این پژوهشگران قول داده‌اند امسال طرحی را اجرا کنند تا میزان بازگشت سرمایه‌گذاری در بازسازی ذخایر و اثربخشی این اقدام‌ها مشخص و درصد تأثیر آن اعلام شود. با این حال، تا این مرحله نتایج رضایت‌بخش بوده و دست‌کم توانسته‌ایم میزان صید را تثبیت کنیم؛ به این معنا که اگر افزایش محسوسی در صید نداشته‌ایم، از کاهش آن جلوگیری شده است.
با توجه به انجام مطالعات طرح پرورش میگو در ۸۰۰ هکتار از اراضی شمال بهشهر، واگذاری زمین و جذب سرمایه‌گذار در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
پیگیر اجرای طرح پرورش میگو در ۸۰۰ هکتار از اراضی پایین‌دست میانکاله، در شمال بهشهر هستیم. مطالعات این طرح انجام شده و زمین مورد نظر متعلق به بانک زمین است. در همین راستا، بانک زمین جلسه‌ای با ما برگزار کرده و قرار است نخستین طرح آزمایشی پرورش میگو در این وسعت، به‌صورت لاینر اجرا شود.
با این حال، تا زمانی که زمین از سوی بانک زمین به ما واگذار نشده و طرح واگذاری آن نهایی نشود، نمی‌توان زمان‌بندی مشخصی برای اجرای پروژه اعلام کرد. پس از واگذاری زمین، می‌توان برآورد کرد بهره‌برداری کامل از این ۸۰۰ هکتار چه مدت زمان نیاز دارد مثلاً یک، دو یا سه سال.
تأمین آب این مزارع از دریا انجام خواهد شد. در صورت واگذاری زمین، زمینه برای جذب سرمایه‌گذار فراهم می‌شود و سرمایه‌گذاران نیز مسئولیت ایجاد مزارع، انتقال آب از دریا و ایجاد تأسیسات خروج آب به سمت میانکاله را بر عهده خواهند گرفت.