باشگاه خبرنگاران جوان - شکستهای انتخاباتی جریان جمهوریخواه در ایالات متحده و ائتلاف سیاسی بنیامین نتانیاهو در سرزمینهای اشغالی، بار دیگر بحث درباره آینده جریانهای پوپولیستی و رهبران راستگرای افراطی را به صدر تحلیلهای سیاسی بازگردانده است.
یک رسانه عبریزبان، با اشاره به تحولات انتخاباتی در آمریکا و اسرائیل، این ناکامیها را نشانهای از پایان تدریجی دوره پوپولیسم و آغاز مرحلهای تازه در سیاست ارزیابی کرده است؛ مرحلهای که در آن، قدرت رهبران کاریزماتیک با محدودیتهای بیشتری از سوی نهادهای سیاسی، سازوکارهای نظارتی و مطالبات عمومی مواجه میشود.
بر اساس این تحلیل، نتانیاهو و دونالد ترامپ، هر یک به شیوهای متفاوت، نمایندگان الگویی از سیاستورزی هستند که در آن شخصیت رهبر، شعارهای بسیجکننده، قطبیسازی اجتماعی و تقابل با ساختارهای سنتی قدرت نقش محوری دارند؛ با این حال، تحولات انتخاباتی مورد اشاره نشان میدهد که حتی رهبرانی که برای سالها توانستهاند پایگاه اجتماعی و سیاسی قدرتمندی برای خود ایجاد کنند، در برابر تغییرات افکار عمومی و محدودیتهای ساختاری قدرت مصون نیستند.
این تحولات را میتوان از دو زاویه بررسی کرد؛ نخست، تضعیف موقعیت انتخاباتی رهبران پوپولیست و دوم، بازگشت اهمیت نهادهای دموکراتیک و سازوکارهای نظارت بر قدرت؛ از این منظر، آنچه در آمریکا و اسرائیل در کانون توجه قرار گرفته، صرفاً جابهجایی کرسیهای پارلمانی نیست، بلکه مسئله مهمتر، تغییر در نسبت میان قدرت فردی رهبران و ظرفیت نهادهای سیاسی برای مهار آن است.
پوپولیسم؛ از ظهور در بحران تا مواجهه با محدودیتهای سیاسی
پوپولیسم در سالهای گذشته به یکی از جریانهای تأثیرگذار در معادلات سیاسی بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است؛ این جریان معمولاً در بستر نارضایتیهای اقتصادی، شکافهای اجتماعی، بیاعتمادی عمومی به احزاب سنتی و احساس ناکارآمدی ساختارهای حکمرانی رشد میکند.
رهبران پوپولیست با بهرهگیری از همین نارضایتیها، خود را نماینده مستقیم اراده مردم معرفی میکنند و در مقابل، نهادهای سنتی، احزاب رقیب و ساختارهای نظارتی را به فاصله گرفتن از مطالبات عمومی متهم میکنند.برخورداری از پایگاه اجتماعی گسترده یا نفوذ رسانهای، لزوماً به معنای توانایی نامحدود برای کنترل نهادهای سیاسی نیست. نظامهای انتخاباتی، پارلمانها، احزاب مخالف و سازوکارهای نظارتی میتوانند در مقاطع حساس، محدودیتهایی جدی در برابر قدرت رهبران ایجاد کنند.
با وجود اهمیت تحولات انتخاباتی مورد اشاره، اعلام پایان قطعی پوپولیسم در سیاست جهانی میتواند نتیجهگیری شتابزدهای باشد. پوپولیسم صرفاً محصول فعالیت یک یا دو رهبر سیاسی نیست، بلکه ریشههای آن را باید در مجموعهای از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و ساختاری جستوجو کرد.
تا زمانی که نارضایتیهای اقتصادی، احساس بیعدالتی، شکافهای اجتماعی و بیاعتمادی به احزاب سنتی وجود داشته باشد، زمینه برای ظهور رهبران پوپولیست همچنان فراهم خواهد بود. حتی شکست یک رئیس ممکن است به ظهور چهرهای جدید با شعارها و روشهای مشابه منجر شود.
از سوی دیگر، احزاب مخالف نیز برای استفاده از فرصتهای انتخاباتی باید بتوانند برنامههایی روشن و قابل اجرا ارائه دهند. صرف مخالفت با یک رئیس یا ائتلاف سیاسی، تضمینی برای موفقیت بلندمدت نیست. بازسازی اعتماد عمومی، پاسخگویی به مطالبات اقتصادی و اجتماعی و تقویت نهادهای دموکراتیک، از جمله عواملی هستند که میتوانند مانع بازگشت دوباره بحرانهای سیاسی شوند.
در مجموع، آنچه از مقایسه تحولات انتخاباتی آمریکا و اسرائیل برداشت میشود، اهمیت محدودیتهای نهادی در برابر قدرت رهبران سیاسی است. کاهش نفوذ انتخاباتی نتانیاهو و تضعیف موقعیت جمهوریخواهان نزدیک به ترامپ، در چارچوب این روایت، نشانهای از آن است که حتی رهبران قدرتمند نیز نمیتوانند برای همیشه از پیامدهای عملکرد سیاسی خود در امان بمانند.
نکته قابل توجه دیگر، جایگاه احزاب عربی و کسب ۱۹ کرسی از سوی آنهاست. این موضوع از افزایش نقش نیروهای خارج از ائتلاف سنتی راستگرایان حکایت دارد. حضور مؤثرتر این احزاب در معادلات پارلمانی میتواند بر شکلگیری ائتلافهای سیاسی و تعیین جهتگیریهای آینده تأثیرگذار باشد.
آمریکا؛ کاهش قدرت جمهوریخواهان و چالشهای ترامپ
در سوی دیگر این معادله، تحولات سیاسی ایالات متحده و موقعیت دونالد ترامپ قرار دارد. جمهوریخواهان کنترل هر دو مجلس کنگره را از دست دادهاند و دموکراتها موفق به کسب کنترل این دو نهاد شدهاند.
اهمیت کنگره در ساختار سیاسی آمریکا از آن جهت است که این نهاد یکی از مهمترین ابزارهای نظارت بر قوه مجریه محسوب میشود. کنترل مجلس نمایندگان و سنا میتواند بر تصویب قوانین، تخصیص بودجه، بررسی عملکرد دولت و پیشبرد برنامههای سیاسی رئیسجمهور تأثیر مستقیم بگذارد.
مهمترین پیامد مستقیم این انتخابات، تغییر موازنه قدرت در کنگره است. کنترل همزمان مجلس نمایندگان و سنا توسط دموکراتها، امکان نظارت گستردهتر بر دولت ترامپ را فراهم میکند. این تحول میتواند تصویب لوایح مورد نظر کاخ سفید، تخصیص بودجه و پیشبرد برنامههای اقتصادی و مهاجرتی جمهوریخواهان را با موانع جدی مواجه کند.
در سطح نهادی، انتظار میرود کمیتههای کنگره نقش فعالتری در بررسی عملکرد دولت، سیاستهای جنگی، قراردادهای اقتصادی و مسائل مرتبط با تعارض منافع ایفا کنند. همچنین امکان برگزاری جلسات تحقیقاتی، احضار مقامهای دولتی و افزایش فشار سیاسی بر دولت وجود دارد. بااینحال، کنترل کنگره به معنای اختیار نامحدود دموکراتها نیست؛ زیرا رئیسجمهور همچنان از حق وتو برخوردار است و برای عبور از آن به اکثریت دوسوم در هر دو مجلس نیاز خواهد بود. بنابراین، نتیجه محتمل، افزایش تعارض نهادی میان قوه مجریه و مقننه است.
از منظر سیاست داخلی، این شرایط میتواند به کاهش سرعت اجرای برنامههای جمهوریخواهان در حوزه مهاجرت، مالیات، تجارت و مقررات فدرال منجر شود. در عین حال، دموکراتها نیز ناگزیر خواهند بود میان نقش نظارتی و ارائه برنامه جایگزین تعادل برقرار کنند؛ زیرا رأیدهندگان صرفاً به دنبال مخالفت با ترامپ نیستند، بلکه انتظار دارند مسائل اقتصادی و اجتماعی را نیز حلوفصل کنند.
در چنین شرایطی، از دست رفتن اکثریت پارلمانی برای جریان سیاسی حاکم میتواند هزینه تصمیمگیری را افزایش دهد و امکان اجرای یکجانبه سیاستها را محدود کند. به همین دلیل، شکست انتخاباتی جمهوریخواهان، صرفاً یک تغییر حزبی نیست، بلکه نشانهای از اهمیت دوباره سازوکارهای نظارتی در برابر قدرت سیاسی تلقی میشود.
ترامپ نیز از جمله رهبرانی است که بخش مهمی از سرمایه سیاسی خود را بر ارتباط مستقیم با هواداران، شعارهای ملیگرایانه و تقابل با ساختارهای سیاسی سنتی بنا کرده است. او بارها توانسته است فضای سیاسی آمریکا را حول شخصیت خود سازماندهی کند و رقابتهای انتخاباتی را به عرصهای برای سنجش میزان حمایت از شخص خود تبدیل کند.
با این حال، از دست رفتن کنترل کنگره میتواند توانایی جریان سیاسی نزدیک به او را برای اجرای برنامههایش تحت تأثیر قرار دهد. همچنین، افزایش قدرت مخالفان در نهاد قانونگذاری، امکان نظارت و بررسی تصمیمات دولت را بیشتر میکند.
آیا افسانه رهبر شکستناپذیر در حال فروپاشی است؟
ضربه به تصور شکستناپذیری رهبران پوپولیست امروز رخ داده است؛ این رهبران معمولاً تلاش میکنند تصویری از اقتدار، قدرت تصمیمگیری و برخورداری از حمایت گسترده عمومی ارائه دهند. چنین تصویری به آنها کمک میکند تا پایگاه اجتماعی خود را حفظ کنند و مخالفان را در موقعیت ضعف قرار دهند.
اما نتایج انتخابات میتواند این تصویر را با چالش مواجه کند. هنگامی که یک رهبر یا جریان سیاسی با کاهش حمایت عمومی روبهرو میشود، پرسشهایی درباره کارآمدی راهبردهای سیاسی، میزان وفاداری هواداران و توانایی حفظ ائتلافهای انتخاباتی مطرح خواهد شد.
شکست در انتخابات همچنین میتواند بر رفتار نیروهای سیاسی نزدیک به رهبر تأثیر بگذارد. احزاب ائتلافی ممکن است برای حفظ منافع خود از سیاستهای رهبر فاصله بگیرند و بازیگران سیاسی جدید برای کسب سهم بیشتری از قدرت وارد میدان شوند.
البته نباید میان پوپولیسم و اقتدارگرایی سیاسی یکسانی کامل در نظر گرفت. هر جریان پوپولیستی الزاماً به اقتدارگرایی منتهی نمیشود و هر رهبر و رئیس برخوردار از محبوبیت عمومی نیز لزوماً در مسیر تضعیف دموکراسی حرکت نمیکند. مسئله اصلی، نحوه مواجهه رهبران با محدودیتهای قانونی، حقوق مخالفان و استقلال نهادهای نظارتی است.
نتایج انتخابات در اسرائیل و ایالات متحده، بهویژه از آن جهت اهمیت این بحث را برجسته میکند که بنیامین نتانیاهو و دونالد ترامپ رهبران سیاسی دم دستی نیستند. هر دوی آنها طی سالها موفق شدند اردوگاه سیاسیای پیرامون خود شکل دهند که تا حد زیادی با شخصیت آنها همذاتپنداری میکند. همچنین هر دو، رویارویی با رقبای خود و برخی نهادهای حکومتی را به یکی از عناصر اصلی گفتمان سیاسیشان تبدیل کردند.
این شکست سیاسی بزرگی برای نتانیاهو به شمار میرود، حتی اگر لزوماً به معنای پایان فعالیت سیاسی او نباشد. این نتیجه، این تصور را تضعیف میکند که یک رهبر مسلط، که در میان هوادارانش از وفاداری عمیقی برخوردار است، میتواند تا زمانی نامحدود به حکمرانی ادامه دهد.
