بعه گزارش همشهری‌آنلاین، فرهیختگان نوشت: موج آشفتگی سیاسی از پنتاگون به کاخ سفید رسید و روز پنجشنبه (۲۱ آبان ۱۴۰۵) ترامپ، جی‌دی ونس، معاونش را از پرونده ایران کنار گذاشت. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که ونس تلاش می‌کرد مسئولیت پیامدهای جنگ با ایران را از خود جدا کند و مقدمات راهش را برای حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ فراهم کند. کنار گذاشتن او از پرونده ایران، جدا از ضربه به ونس، معادلات تصمیم‌گیری در واشنگتن را تغییر داد و جایگاه جریان حامی توافق را تضعیف کرد.
هم‌زمان با اعلام خبر کنار گذاشته‌شدن ونس، نیروهای مسلح ایران در پاسخ به حمله ارتش تروریستی آمریکا در سیریک، رادار هشدار اولیه آمریکا در جزیره بحرین را هدف قرار دادند. راداری با برد حدود ۴۷۰ کیلومتر که به‌عنوان چشم پدافند آمریکا در خلیج‌فارس و نشانه‌گذاری برای پاتریوت و تاد عمل می‌کرد. از دست رفتن این رادار عملاً قدرت پدافندی آمریکا در کشورهای منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. نکته مهم‌تر در این باره، زمان‌بر بودن جایگزین کردن این رادار است. این ضربه نظامی در شرایطی وارد شد که واشنگتن هنوز بر سر مسیر بعدی جنگ به جمع‌بندی نرسیده است. به‌طور کلی در دولت آمریکا سه رویکرد درباره ایران دنبال می‌شود؛ توافق، ادامه محاصره و فشار اقتصادی و ازسرگیری عملیات نظامی. با حذف ونس، مهم‌ترین حامی رویکرد نخست از معادله تصمیم‌گیری کنار رفت. اکنون واشنگتن میان حفظ وضع موجود و آغاز دور تازه‌ای از جنگ گرفتار شده است. هم‌زمان، تلاش برای گرفتن امتیاز از تهران ادامه دارد ولی پیشنهادهای اصلاح‌شده آمریکا همچنان با شروط ایران فاصله دارند.
ترامپ برای توجیه ادامه محاصره، ترجیح کشورهای عربی به حفظ وضع موجود را مطرح می‌کند. بااین‌حال، هزینه‌های اقتصادی و نظامی جنگ و نگرانی از واکنش ایران، تصمیم‌گیری درباره حمله مجدد را دشوار کرده است. کاخ سفید هنوز نمی‌داند چگونه می‌تواند به اهداف اعلامی خود برسد و در صورت آغاز عملیات تازه، با چه سطحی از پاسخ ایران روبه‌رو خواهد شد.
۱۰ روز آشفته‌تر
طی ۱۰ روز گذشته اتفاقات مهمی زیر پوست مناسبات تهران - واشنگتن رخ داده است. همه چیز به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا بازمی‌گردد. بامداد ۱۳ آبان، جی‌دی ونس در شبکه ایکس نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است.» اشاره او به جنگ ایران و هزینه‌های سنگین آن بر خانوار آمریکایی بود. ونس چهار محور پیشنهادی خود را نیز مطرح کرد؛ پایان جنگ، تمرکز بر هزینه زندگی، اولویت‌دادن به منافع آمریکا و بازنگری در رابطه با رژیم صهیونیستی. چند ساعت بعد ترامپ گفت این تحلیل «تا حد زیادی درست» است و اگر دوباره در همان موقعیت قرار بگیرد، «دوباره این کار را می‌کرد.» در روزهای بعد، دولت آمریکا هم‌زمان مسیر فشار نظامی و اقتصادی را دنبال کرد. ۱۶ و ۱۷ آبان، ترامپ حملات تازه به قشم را تأیید کرد و از آن‌ها با عنوان «ضربات کوچک، پنج تا پانزده دقیقه» یاد کرد. سازمان تروریستی سنتکام نیز عملیات «دروازه آهنین» را برای بستن مرزهای زمینی و دریای خزر تشکیل داد.
۱۸ آبان، ترامپ اعلام کرد: «ایران از نظر نظامی عملاً تمام است. ما فقط وضع موجود را حفظ می‌کنیم.» روز بعد، مارکو روبیو در نشست گروه هفت در پاریس از ادامه فشار اقتصادی بر ایران خبر داد و آن را دارای «هزینه‌های اقتصادی ویرانگر» توصیف کرد. ترامپ نیز نوشت قطر، عربستان، امارات، بحرین، کویت و دیگر کشورهای منطقه حفظ وضع موجود را ترجیح می‌دهند. ۲۰ آبان، وال‌استریت ژورنال گزارش داد ترامپ اختیار مذاکره با ایران را به ونس داده و او در حال بررسی دیدار حضوری با محسن رضایی است. هم‌زمان، محمدباقر قالیباف در گفت‌وگو با الجزیره شروط هفت‌گانه تهران را اعلام کرد و گفت: «توپ در زمین آمریکاست.»
۲۱ آبان، ترامپ در شبکه اجتماعی خود موضع متفاوتی را اتخاذ کرد و نوشت: «ما به توافق با ایران نیازی نداریم. آن روزها مدت‌هاست گذشته است. پول آن‌ها، (صدها میلیارد دلار) را و تنگه‌شان را در اختیار داریم.» او در همان پیام از ونس خواست تمام توجهش را به مسائل داخلی و «فساد و جرایم» در ایالت‌های دموکرات معطوف کند؛ تصمیمی که یک روز پس از انتشار گزارش وال‌استریت ژورنال درباره احتمال دیدار ونس و رضایی اعلام شد. ترامپ بعدازظهر همان روز در گفت‌وگویی احتمال اقدام نظامی تازه را مطرح کرد و گفت ممکن است همین حالا نیز چنین تصمیمی بگیرد. ۲۲ آبان، سیدعباس عراقچی اعلام کرد: «جنگ باشد یا نباشد، سیاست‌های ما همان است.»
پایان سوداگری ونس
حذف ونس از پرونده ایران دو پیامد سیاسی داشت. او در ماه‌های گذشته تلاش کرده بود خود را از هزینه‌های جنگ ترامپ جدا کند و هم‌زمان نقش اصلی را در مذاکرات با تهران به دست بگیرد. توییت پساشکست حزب او در انتخابات کنگره (۱۳ آبان) درباره شکست آمریکا در جنگ، بازتاب گسترده‌ای در فضای سیاست داخلی ایالات متحده پیدا کرد. چهار محور پیشنهادی ونس نشان می‌داد که او قصد دارد سیاست خارجی آمریکا را با اولویت‌های داخلی پیوند بزند. استریتس تایمز، این تغییر مسیر را «عامدانه» و «مرتبط با محاسبات انتخاباتی ونس» دانست.
ازسوی‌دیگر، مذاکره با ایران می‌توانست برای او موقعیت سیاسی مهمی ایجاد کند. نامه ونس به محسن رضایی که با میانجی‌گری قطر در ۳ آبان به تهران رسید، آغاز تلاش او برای ایفای نقش اصلی در معادله جنگ بود. مقام‌های آمریکایی به وال‌استریت ژورنال گفته بودند این مسئولیت «ریسک سیاسی سنگین اما بالقوه پرسود» دارد. ترامپ با کنارگذاشتن ونس از پرونده ایران، این فرصت سیاسی را از او گرفت. او حتی درباره جانشینی خود در انتخابات ۲۰۲۸ نیز ابهام ایجاد کرد و گفت: «شاید او نامزد نشود، نمی‌دانم چه کسی نامزد می‌شود.» اختلاف اصلی ونس با ترامپ بر سر ارزیابی پیامدهای جنگ بود. ونس جنگ را عامل شکست آمریکا می‌دانست و به دنبال پایان‌دادن به آن از مسیر توافق بود. ونس همچنان در دولت حضور دارد؛ اما مسئولیت پرونده ایران را از دست داده است. او اکنون ریاست کارگروه مبارزه با تقلب را بر عهده دارد.
تغییر در ترکیب نگاه‌ها به ایران؟
در آمریکا سه جریان درباره نحوه مواجهه با ایران فعال هستند.
جریان نخست به دنبال توافق بود و جی‌دی ونس مهم‌ترین نماینده آن محسوب می‌شد. نامه به محسن رضایی، تماس‌های مستمر با نخست‌وزیر قطر و فرمانده ارتش پاکستان، نشست اسلام‌آباد در فروردین، تفاهم ژوئن و مذاکرات سوئیس بخشی از ابزارهای این رویکرد بودند. هدف آن پایان‌دادن به جنگ از طریق توافق سیاسی و تعیین چهارچوبی برای مدیریت اختلافات بود.
جریان دوم بر ادامه محاصره و فشار اقتصادی تأکید دارد. مارکو روبیو، استیون میلر و اسکات بسنت از چهره‌های اصلی این رویکردند. این گروه طرف‌دار اعمال فشار اقتصادی سنگین علیه ایران هستند و چندبار علناً آن را در مواضعشان اعلام کرده‌اند. محاصره، عملیات «دروازه آهنین» و حملات محدود، ابزارهای اجرای این سیاست محسوب می‌شدند. هدفشان هم افزایش فشار بر تهران به‌منظور واداشتن به پذیرش زیاده‌خواهی‌های آمریکاست.
جریان سوم خواهان ازسرگیری جنگ هستند. پیت هگست، وزیر جنگ، برد کوپر، فرمانده سنتکام و بنیامین نتانیاهو از حامیان این گزینه‌اند. حملات گسترده به ایران از نظرگاه این جریان برمی‌آید.
کنارگذاشتن ونس، جایگاه جریان نخست را تضعیف کرد، اما کانال دیپلماتیک همچنان باز است. ترامپ ۱۳ آبان نوشته بود ایران خواهان توافق است و چنین توافقی امکان‌پذیر است. او ۱۷ آبان نیز از «احتمال بسیار خوب دستیابی به توافق» سخن گفت. قالیباف هم ۲۰ آبان اعلام کرد آمریکایی‌ها به مسکو رفته‌اند و از پوتین خواسته‌اند برای برقراری مذاکره مستقیم با ایران میانجی‌گری کند. ارسال پیشنهادهای جدید از مسیر دوحه و اسلام‌آباد نیز ادامه دارد. بااین‌حال، مقام‌های ارشد ایرانی اما تأکید دارند که متن‌های آمریکایی همچنان شروط ایران را تأمین نمی‌کند.
کشورهای عربی
ترامپ ۱۹ آبان مدعی شد قطر، عربستان، امارات، بحرین و کویت حفظ وضع موجود را ترجیح می‌دهند. این ادعا با تحرکات دیپلماتیک همین کشورها در هفته‌های گذشته همخوانی ندارد. قطر میانجی‌گری را ادامه داده، وزیر دفاع و مقامات ارشد امنیتی پاکستان و ترکیه نیز به ایران آمدند و نشست سه‌جانبه برای کاهش تنش برگزار کردند.
انور قرقاش، مشاور رئیس امارات که مواضع ضدایرانی زیادی دارد، با اشاره به فاصله مواضع دو طرف هشدار داد در صورت پرنشدن این شکاف باید نگران بدترین سناریو بود. او همچنین گفت: «خیلی از کشورهایی که فکر می‌کردی می‌توانی روی‌شان حساب کنی، کنارت نبودند.»
معادله دومجهولی ترامپ
دولت آمریکا با دو مسئله حل‌نشده روبه‌روست؛ تحقق اهداف جنگ و پیش‌بینی هزینه واکنش ایران.
پیش از آغاز جنگ ۴۰ روزه، سبد اهداف آمریکا پر بود؛ از رژیم‌چنج گرفته تا نابودی توان هسته‌ای و موشکی و قطع ارتباط با متحدان منطقه‌ای. حالا ترامپ بیشتر بر یک هدف مانور می‌دهد: جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای. با این حال، ابزارهای نظامی و اطلاعاتی موجود، نتیجه واقعی به اتاق جنگ آمریکا ارائه نمی‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از ژوئن نتوانسته به سایت‌های آسیب‌دیده (به جز بوشهر) بازگردد و وضعیت و محل نگهداری اورانیوم غنی‌شده ایران را تأیید کند.
مجهول دوم، دامنه واکنش ایران به حمله احتمالی است. حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی در ۱۳ آبان هشدار دادند «اگر چنین تجاوزهایی تکرار شود، دامنه جنگ بسیار گسترده‌تر خواهد شد.» پیش‌تر نیز بر پاسخ «فوری، مؤثر و بدون محدودیت جغرافیایی» تأکید شده بود.
بنابراین، دفاع همه‌جانبه ایران دیگر به خلیج‌فارس محدود نمی‌شود و پایگاه‌های آمریکا در اروپا، دریای سرخ، باب‌المندب و زیرساخت‌های ارتباطی و داده‌ای نیز در محاسبات امنیتی قرار دارند. سرلشکر رضایی در گفت‌وگو با المیادین اعلام کرد که حتی ممکن است برخی پایگاه‌های آمریکا در کشورهای اروپایی درصورتی‌که هواپیمایی از آنجا علیه ایران پرواز کند، در تیررس ایران قرار بگیرد. بنابراین، ترامپ از میزان دستاورد حمله بعدی و هزینه واکنش ایران اطمینان ندارد. این وضعیت، تصمیم‌گیری را در هزارتو قرار داده است.
وکیل بگیرید
با نزدیک‌شدن به دی ۱۴۰۵ و تغییر ترکیب کنگره، ترامپ محدودتر می‌شود؛ اگر چه این محدودیت‌ها در محاسبات ایران لحاظ نمی‌شود و آمادگی نیروهای مسلح در بالاترین سطح اعلام شده است. رابرت گارسیا از آن زمان ریاست کمیته نظارت مجلس نمایندگان را بر عهده می‌گیرد. او پس از انتخابات به جمهوری‌خواهان گفته بود: «وکیل بگیرید.»
در سنا، کمیته نیروهای مسلح درصدد برگزاری جلسات با حضور پیت هگست است و آکسیوس گزارش داده رأی‌گیری فوری درباره قطعنامه اختیارات جنگ نیز در دستور کار قرار دارد. پرونده استیضاح هگست در ۱۹ آبان با ۲۱۱ رأی موافق در برابر ۲۰۴رأی مخالف به کمیته قضایی ارجاع شد. طرح هشت‌ماده‌ای استیضاح که توماس مسی ارائه کرده، جنگ بدون مجوز کنگره و بمباران مدرسه «شجره طیبه» در میناب با بیش از ۱۵۰ کشته، از جمله حدود ۱۲۰ کودک را در بر می‌گیرد. تهران نتایج سیاسی جنگ برای دولت آمریکا را هم در محاسباتش قرار داده است. قالیباف ۲۰ آبان درباره پیامد جنگ تازه برای ترامپ گفت: «مثل شکست سیاسی که در انتخابات خورد، در جنگ هم شکست می‌خورد که از جهت سیاسی منجر به استیضاح او در کنگره خواهد شد.»
آمادگی در بالاترین سطوح
با وجود هزینه‌های سنگین جنگ، احتمال عملیات نظامی تازه همچنان وجود دارد. ترامپ برای اعلام پیروزی به دستاوردی ملموس نیاز دارد. توافق با ایران مستلزم پذیرش بخشی از شروط تهران است و ادامه وضع موجود نیز گزینه مطلوبی برای آمریکا نیست. در چنین شرایطی، حمله احتمالی آینده می‌تواند برای کاخ سفید راهی جهت نمایش پیروزی و اعلام پایان عملیات باشد.
بنیامین نتانیاهو یکی از عوامل مؤثر بر احتمال اجرای این سناریو است. او در شرایط سیاسی دشواری قرار دارد و ازسرگیری جنگ با ایران می‌تواند موقعیت داخلی‌اش را تغییر دهد. در نهایت، ایران صراحتاً اعلام کرده بانک اهداف خود را آماده کرده و برای هرگونه نبرد «بدون محدودیت جغرافیایی» آماده است.