بررسی ۳۰۹ خانه در موهنجودارو نشان می‌دهد اختلاف اقتصادی ساکنان این شهر باستانی ممکن است در طول زمان کاهش یافته باشد.
به نقل از هریتیج دیلی، بررسی خانه‌های یک شهر باستانی در پاکستان نشان می‌دهد نابرابری اقتصادی همیشه با گسترش شهرنشینی افزایش نمی‌یابد. پژوهش تازه‌ای درباره موهنجودارو، یکی از مهم‌ترین مراکز تمدن دره سند، نشان می‌دهد اختلاف اندازه خانه‌ها در این شهر طی چند قرن کاهش پیدا کرد؛ الگویی که می‌تواند از نقش مدیریت جمعی و توسعه زیرساخت‌های عمومی در محدود کردن شکاف اقتصادی حکایت داشته باشد.
موهنجودارو در دوران عصر برنز، حدود ۲۶۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد، یکی از مراکز مهم تمدن دره سند بود. این شهر به‌دلیل خیابان‌های برنامه‌ریزی‌شده، سامانه‌های پیشرفته زهکشی و زیرساخت‌های عمومی شهرت دارد. اکنون یافته‌های یک پژوهش باستان‌شناسی نشان می‌دهد که سازمان‌دهی شهری آن ممکن است با الگویی متفاوت از توزیع ثروت همراه بوده باشد.
باستان‌شناسان چگونه نابرابری را اندازه گرفتند؟
پژوهشگران در مطالعه‌ای منتشرشده در نشریه Antiquity، معماری خانه‌های موهنجودارو را برای بررسی تغییرات نابرابری اقتصادی تحلیل کردند. آن‌ها با استفاده از اسناد کاوش‌های باستان‌شناسی اوایل قرن بیستم و ابزارهای سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، نقشه و ساختار ۳۰۹ واحد مسکونی را بازسازی کردند.
سپس پژوهشگران با مقایسه مساحت خانه‌ها، ضریب جینی را محاسبه کردند؛ شاخصی آماری که برای سنجش میزان نابرابری به کار می‌رود. هرچه این ضریب به صفر نزدیک‌تر باشد، توزیع مورد بررسی برابرتر است و نزدیک شدن آن به یک، از نابرابری بیشتر حکایت می‌کند.
نتایج پژوهش، ضریب جینی ۰٫۴۴ را برای کل موهنجودارو نشان داد. این مقدار در مقایسه با چند شهر باستانی دیگر کمتر بود. برای نمونه، ضریب جینی در شهر باستانی کنوسوس در یونان ۰٫۸۶ و در شهر مایاها، پالِنکه، ۰٫۷۵ گزارش شده است. مقادیر ثبت‌شده برای شهرهای باستانی اور و اوگاریت نیز از ۰٫۶ بیشتر بود.
نابرابری در یکی از محله‌های شهر کمتر شد
یکی از یافته‌های مهم پژوهش به محله‌ای به نام دی‌کی‌جی ساوت (DK-G South) مربوط می‌شود؛ منطقه‌ای که توالی باستان‌شناختی آن امکان بررسی روشن‌تر تغییرات شهری را فراهم می‌کند. در مراحل اولیه سکونت، حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد، ضریب جینی مساحت خانه‌ها در این محله نزدیک به ۰٫۳۹ بود. این مقدار تا حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد به ۰٫۲۳ کاهش یافت.
هم‌زمان با این تغییر، الگوی معماری محله نیز دگرگون شد و خانه‌ها بیش از گذشته با شبکه خیابان‌های برنامه‌ریزی‌شده شهر هماهنگ شدند. این هم‌زمانی احتمال می‌دهد که توسعه شهری و تغییر در سازمان‌دهی فضای عمومی با کاهش اختلاف اندازه خانه‌ها ارتباط داشته باشد.
بااین‌حال، کاهش نابرابری در مساحت خانه‌ها لزوما به معنای برابر شدن کامل ثروت ساکنان نیست. اندازه خانه تنها یکی از نشانه‌های احتمالی وضعیت اقتصادی خانوارها محسوب می‌شود و نمی‌تواند همه تفاوت‌های مربوط به دارایی، جایگاه اجتماعی یا دسترسی به منابع را نشان دهد.
زیرساخت‌های عمومی چه نقشی در توزیع ثروت داشتند؟
موهنجودارو بناهای عمومی، سامانه‌های زهکشی و نظام‌های استاندارد وزن و اندازه داشت. وجود این امکانات نشان می‌دهد که ساکنان شهر از سطحی از سازمان‌دهی شهری برخوردار بودند که نگهداری زیرساخت‌ها و هماهنگی فعالیت‌های اقتصادی را امکان‌پذیر می‌کرد.
پژوهشگران احتمال می‌دهند سازوکارهای مدیریتی مسئول نگهداری این زیرساخت‌ها، در محدود کردن نابرابری اقتصادی نیز نقش داشته باشند. همچنین، مهرهای تمدن دره سند در ساختمان‌های مسکونی متعددی پیدا شده‌اند، نه فقط در کاخ‌ها یا معابد. این الگو می‌تواند نشان دهد که فعالیت‌های اقتصادی لزوما زیر کنترل یک مرکز قدرت واحد قرار نداشتند.
البته شواهد موجود به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که موهنجودارو حکومتی کاملا جمعی یا جامعه‌ای بدون طبقات اجتماعی داشته است. یافته‌ها بیشتر از این احتمال پشتیبانی می‌کنند که سازمان‌دهی شهری و مدیریت منابع عمومی ممکن است به محدود ماندن اختلافات اقتصادی کمک کرده باشند.
آیا کاهش نابرابری به معنای افزایش رفاه بود؟
بررسی محله دی‌کی‌جی ساوت رابطه‌ای احتمالی میان تغییرات اندازه خانه‌ها و نابرابری نشان داد. میانه مساحت خانه‌ها ابتدا کاهش یافت، اما در دوره‌های بعد دوباره افزایش پیدا کرد؛ دوره‌ای که پژوهشگران کمترین میزان نابرابری ثبت‌شده در این محله را مشاهده کردند.
این الگو احتمال می‌دهد که رفاه و نابرابری لزوما هم‌جهت تغییر نکنند؛ یعنی جامعه‌ای بتواند به شرایط اقتصادی بهتر برسد، بی‌آنکه اختلاف میان ساکنان آن افزایش پیدا کند. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که به‌دلیل محدودیت داده‌های زمانی، هنوز نمی‌توان رابطه میان بهره‌وری اقتصادی و نابرابری را با اطمینان مشخص کرد.
در مجموع، یافته‌های موهنجودارو تصویری متفاوت از رابطه شهرنشینی و نابرابری ارائه می‌کنند. این شهر باستانی نشان می‌دهد که گسترش شهرها لزوما به افزایش اختلافات اقتصادی منجر نمی‌شود و مدیریت جمعی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های عمومی ممکن است در شکل‌گیری جوامع برابرتر نقش داشته باشند؛ هرچند برای اثبات این ارتباط، شواهد بیشتری لازم است.