خانه‌های ویران‌شده، جابه‌جایی خطوط نظامی و توقف روند عقب‌نشینی اسرائیل، ساکنان لبنان را درباره امکان بازگشت به خانه‌هایشان در بلاتکلیفی نگه داشته است.
خبرآنلاین- ترجمه از الجزیره: علی اهل خیام، روستایی در مرز جنوبی لبنان با اسرائیل است، اما طی چند ماه گذشته خانه‌ای را در حاصبیا، در حدود نیم ساعت رانندگی به سمت شمال شرقی، اجاره کرده است. او یکی از ده‌ها هزار لبنانی است که در پی درگیری‌ها، خانه‌های خود را در روستاهای مختلف جنوب این کشور ترک کرده‌اند.
علی که نخواست نام کاملش فاش شود، به الجزیره گفت: «مردم جنوب در حال تجربه یک فاجعه هستند. همه اینها نتیجه فجایع ناشی از تصمیم‌های نادرست و سیاست‌های شکست‌خورده است.»
با وجود توافق چارچوبی که در ماه ژوئن میان لبنان و اسرائیل امضا شد و هدف آن تضمین عقب‌نشینی مرحله‌ای نیروهای اسرائیلی از لبنان بود، اسرائیل همچنان بخش‌های وسیعی از جنوب این کشور را در اشغال خود دارد. نیروهای اسرائیلی در ده‌ها روستا، خانه‌ها و زیرساخت‌ها را به‌صورت گسترده و نظام‌مند تخریب کرده‌اند.
اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، پیش‌تر گفته بود که نیروهای این رژیم از لبنان خارج نخواهند شد؛ اظهارنظری که احتمال تداوم اشغالگری اسرائیل را تقویت می‌کند. این وضعیت می‌تواند به اشغالی طولانی‌مدت شبیه شود که پیش‌تر ۲۲ سال ادامه داشت.
خط زرد؛ مرزی سخت برای ساکنان جنوب لبنان
گروه شیعه حزب‌الله لبنان روز دوم مارس، برای نخستین بار در بیش از یک سال گذشته، به سمت اسرائیل موشک شلیک کرد. این گروه مورد حمایت ایران اعلام کرد که حمله در واکنش به نقض روزانه آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۴ از سوی اسرائیل و همچنین ترور آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، دو روز پیش از آن انجام شده است. ترور خامنه‌ای در آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران صورت گرفت.
اسرائیل در پاسخ، برای دومین بار در کمتر از دو سال، حملات خود به لبنان را تشدید کرد. حملات اسرائیل و تهاجم مجدد این رژیم به جنوب لبنان، بیش از ۱.۲ میلیون نفر را آواره کرد.
پس از آن، دولت لبنان وارد مذاکرات مستقیم با دولت اسرائیل شد که با میانجیگری آمریکا انجام می‌شود؛ مذاکراتی که با مخالفت حزب‌الله روبه‌رو بوده است. حزب‌الله از اکتبر ۲۰۲۳ با اسرائیل درگیر بوده و ریشه‌های شکل‌گیری آن به دهه ۱۹۸۰ و مقاومت در برابر اشغال خاک لبنان از سوی اسرائیل بازمی‌گردد.
با وجود این مخالفت‌ها، دولت لبنان مذاکرات را ادامه داد و این گفت‌وگوها سرانجام به توافق چارچوبی انجامید. یکی از مفاد این توافق، ایجاد «مناطق آزمایشی» بود؛ مناطقی که قرار بود نیروهای اسرائیلی از آنها خارج شوند و ارتش لبنان جایگزینشان شود. ارتش لبنان نیز مسئولیت خلع سلاح نیروهای حزب‌الله در این مناطق را بر عهده می‌گرفت.
در حال حاضر، اسرائیل منطقه‌ای را در جنوب لبنان اشغال کرده که تا عمق ۱۰ کیلومتری خاک این کشور امتداد دارد. در پشت «خط زرد» که انتهای منطقه تحت اشغال اسرائیل را مشخص می‌کند، نیروهای اسرائیلی همچنان خانه‌ها را منفجر می‌کنند. اسرائیل همین اصطلاح «خط زرد» را برای اشاره به مناطقی که در غزه تحت کنترل دارد نیز به کار می‌برد.
محمد بازی، تحلیلگر سیاسی ساکن نیویورک که اصالتاً اهل بنت جبیل در جنوب لبنان است، به الجزیره گفت: «هدف اصلی اسرائیل این بود که ده‌ها روستا و شهرک خط مقدم را تخلیه کند، جمعیت آنها را از بین ببرد و سکونت در آنها را ناممکن سازد. اکنون تصاویر ماهواره‌ای نیز این واقعیت را نشان می‌دهند. این روشی برای پیاده‌کردن الگوی غزه در لبنان بود.»
حدود ۵۰ روستای خط مقدم، از جمله خیام و بنت جبیل، ویران شده‌اند.
بازی گفت: «برخلاف اشغالگری‌های پیشین، هدف اسرائیل در این مرحله آن بوده است که ساکنان این شهرها و روستاها را بیرون براند، تا جای ممکن خانه‌ها و زیرساخت‌ها را تخریب کند و بازگشت مردم به خانه‌هایشان را بسیار دشوار، اگر نگوییم غیرممکن، سازد.»
او افزود که بخش عمده ویرانی شهرها از ماه آوریل به بعد رخ داده است؛ آن هم در شرایطی که بارها از برقراری آتش‌بس خبر داده شده بود.
احمد بیضون، معمار لبنانی و پژوهشگر منابع اطلاعاتی متن‌باز که در هلند زندگی می‌کند، به الجزیره گفت: «با خط زرد مانند یک مرز سخت و غیرقابل عبور برخورد می‌شود؛ هم از نظر حضور نیروهای نظامی و هم از نظر تخریب کنترل‌شده روستاها که با وجود آتش‌بس، بی‌وقفه ادامه دارد. گویی آتش‌بس در بقیه لبنان برقرار است، اما این منطقه از آن مستثنا شده است.»
در شمال خط زرد، ساکنان به روستاهای ویران‌شده خود بازگشته‌اند. چند شهر و روستا که در برنامه «مناطق آزمایشی» قرار گرفته‌اند نیز در میان این مناطق هستند.
یکی از این شهرها فرون است؛ جایی که ارتش اسرائیل با حملات هوایی و پهپادی آن را ویران کرد، اما نیروهای زمینی وارد شهر نشدند.
حسن بازی، رئیس دفتر شهرداری فرون، به الجزیره گفت: «از اینکه فرون را در فهرست مناطق آزمایشی قرار داده بودند، غافلگیر شدیم.»
خطوط رنگی؛ از خط آبی تا خط خاکستری
خط زرد تنها خط رنگی نیست که برای مشخص‌کردن مرزهای نظامی در لبنان به کار می‌رود. خط آبی در سال ۲۰۰۰ و پس از پایان اشغال طولانی‌مدت جنوب لبنان از سوی اسرائیل تعیین شد؛ زمانی که نیروهای اسرائیلی از این منطقه عقب‌نشینی کردند و به پشت این خط رفتند.
اکنون در اسرائیل بحث‌هایی درباره ایجاد یک «خط خاکستری» نیز مطرح شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این خط ممکن است تا چهار کیلومتر در داخل خاک لبنان امتداد یابد. منطقه پشت خط خاکستری قرار است خالی از سکنه بماند و عملاً نقش منطقه حائل برای اسرائیل را ایفا کند. بر اساس این طرح، غیرنظامیان لبنانی اجازه نخواهند داشت خانه‌های خود را در این منطقه بازسازی کنند.
محمد بازی، تحلیلگر سیاسی، گفت: «بخشی از راهبرد اسرائیل در استفاده از خطوط خاکستری، آبی و زرد، ایجاد سردرگمی و پنهان‌کردن واقعیت اقداماتی است که در میدان انجام داده است؛ اقداماتی که هدفشان خالی‌کردن این قلمرو گسترده لبنانی از جمعیت و غیرقابل سکونت کردن آن بوده است.»
او افزود: «در نهایت، تعریف این خطوط چندان اهمیتی ندارد، زیرا موقعیت آنها دائماً تغییر می‌کند. ما نمونه این وضعیت را در غزه دیده‌ایم. اصل ماجرا این است که اسرائیل بخش بزرگی از جنوب لبنان را به‌طور غیرقانونی اشغال کرده، آن را به‌صورت غیرقانونی ویران کرده و دست به پاکسازی قومی زده است؛ در حالی که جهان، دست‌کم در بیشتر موارد، در برابر این اتفاقات سکوت کرده است.»
با این حال، حتی در بخش‌هایی از منطقه تحت کنترل اسرائیل در جنوب خط زرد نیز شماری از روستاییان همچنان زندگی می‌کنند. این وضعیت بازتابی از تلاش‌های اسرائیل برای بهره‌برداری از شکاف‌های فرقه‌ای در لبنان است.
اکثریت جمعیت جنوب لبنان را مسلمانان شیعه تشکیل می‌دهند، اما مقام‌هایی از مناطق غیرشیعه گفته‌اند که به آنها هشدار داده شده است افراد آواره را در شهرهای خود اسکان ندهند. حتی کسانی که اجازه ماندن دارند نیز از آزادی کامل برخوردار نیستند.
احمد بیضون توضیح داد: «روستاهایی که اسرائیل اجازه داده است در محدوده خط زرد همچنان مسکونی باقی بمانند، عمدتاً مسیحی‌نشین و سنی‌نشین هستند. اما اجازه ماندن به معنای آزادی زندگی‌کردن نیست. در کفرشوبا، کارکنان شهرداری هنگام پمپاژ آب روستا ربوده شدند و خود شهردار نیز بازداشت شد. حتی در دیر میماس، روستایی خارج از خط زرد، ارتش لبنان برای آنکه کشاورزان بتوانند به باغ‌های زیتون خود دسترسی داشته باشند، یک موضع نظامی ایجاد کرد؛ اما تانک‌های اسرائیلی برای مقابله با این اقدام به ورودی روستا آمدند.»
بیضون وضعیت جدید جنوب لبنان را «کرانه باختری‌سازیِ زندگی کسانی که باقی مانده‌اند» توصیف کرد؛ تعبیری که به الگوی اشغال کرانه باختری از سوی اسرائیل اشاره دارد.
او گفت: «به ساکنان اجازه داده می‌شود در زمین‌های خود حضور داشته باشند، اما نمی‌توانند آزادانه از آن استفاده کنند. دسترسی به مزارع به ایست‌های بازرسی، هماهنگی‌های قبلی و حتی حال‌وهوای نیروهای گشتی بستگی دارد. مقام‌های شهرداری هر زمان که بخواهند بازداشت و بازجویی می‌شوند. این الگویی از کنترل است که برای اعمال سلطه بر یک روستا، لزوماً نیازی به خالی‌کردن آن از جمعیت ندارد.»
آوارگی طولانی‌مدت؛ بازگشت به خانه‌ها در هاله‌ای از ابهام
تحلیلگران معتقدند اشغال جنوب لبنان ممکن است در آینده قابل پیش‌بینی نیز ادامه پیدا کند. دولت لبنان وعده داده است که در برخی مناطق خانه‌های پیش‌ساخته برپا کند، اما ارائه خدمات عمومی مانند آب، برق و دفع فاضلاب در مناطقی که زیرساخت‌های آنها به‌شدت آسیب دیده یا به‌کلی ویران شده‌اند، می‌تواند برای دولت دشوار باشد.
حتی اگر نیروهای اسرائیلی عقب‌نشینی کنند، بخش بزرگی از مناطق مرزی در ویرانی کامل فرو رفته است؛ جایی که اکنون به‌جای خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی آباد، توده‌هایی از خاک، آوار و خاکستر دیده می‌شود.
حسن بازی گفت: «در برخی شهرها شاید بتوان با انجام کارهای گسترده امکان بازگشت را فراهم کرد، اما فکر نمی‌کنم بازگشت به حدود ۵۰ شهر و روستای خط مقدم در کوتاه‌مدت یا میان‌مدت امکان‌پذیر باشد.»
این مسئله برای بسیاری از ساکنان جنوب لبنان زخمی باز است. آنها ناچار شده‌اند زندگی خود را در نقاط دیگری ادامه دهند، در حالی که خانه‌ها و زمین‌هایشان ویران شده و زیر اشغال قرار دارد. از نگاه این افراد، اشغال نظامی اسرائیل در حال تغییر دادن چهره جنوب لبنان برای نسل آینده است.
علی، مرد آواره اهل خیام، گفت: «خیام ویران شده است. دیگر چیزی باقی نمانده. اینجا در ۱۰، ۱۵ یا حتی ۲۰ سال آینده هم قابل سکونت نخواهد بود. آنها ما را به عصر حجر بازگرداندند.»