گزارش نیویورک‌تایمز درباره «کاربری دوگانه» سد‌های ایران با موجی از انتقاد روبه‌رو شده است؛ از کاوه مدنی که آن را نمونه‌ای از روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه می‌داند تا قالیباف که نسبت به زمینه‌سازی برای حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی هشدار داده است.

رویداد۲۴| انتشار گزارش جنجالی نیویورک‌تایمز درباره احتمال ارتباط سدسازی با پایگاه‌های زیرزمینی موشکی سپاه، آن هم در شرایطی که زیرساخت‌های حیاتی ایران همچنان در سایه تهدید‌های نظامی قرار دارند؛ موجی از انتقاد‌ها را به دنبال داشته است. کاوه مدنی این گزارش را نمونه‌ای از روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه خوانده و محمدباقر قالیباف نیز نسبت به پیامد‌های چنین روایتی هشدار داده است. سخنگوی صنعت آب نیز این مطالب را فرضیاتی اثبات‌نشده، نادرست و زمینه‌سازی برای تعرض به زیرساخت‌های حیاتی و غیرنظامی کشور و حتی جنایت جنگی دانست.

نیویورک‌تایمز از کدام راز سد‌های ایران پرده برداشت؟

روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز روز دوشنبه ۲۵ آبان در گزارشی به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون، فرضیه ارتباط میان پروژه‌های گسترده سدسازی و انتقال آب در ایران با تأمین نیاز‌های زیرساختی پایگاه‌های زیرزمینی موشکی را مطرح کرد.

نویسندگان این گزارش تلاش کرده‌اند با کنار هم گذاشتن نقشه سد‌های ایران و موقعیت مناطقی که در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفته‌اند، به ارتباط احتمالی میان این دو پدیده برسند.

نقطه شروع این فرضیه، بررسی‌های نیما شکری، متخصص امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، است. او و گروه پژوهشی‌اش دست‌کم ۵۳۳ سد را در ایران شناسایی کرده‌اند. شکری می‌گوید پس از مشاهده نقشه حملات به مراکز مشکوک نظامی در جریان جنگ، متوجه شباهت الگوی پراکندگی این حملات با موقعیت سد‌های ایران شده است.

نیویورک‌تایمز در ادامه به نقل از هفت کارشناس حوزه آب و مسائل نظامی می‌نویسد که استقرار تأسیسات نظامی زیرزمینی در نزدیکی منابع پایدار آب و برق می‌تواند از منظر نظامی منطقی باشد. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، نیز معتقد است ایران انگیزه دارد تا مجتمع‌های موشکی خود را از وابستگی به شبکه سراسری خدمات زیرساختی دور کند.

فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن، نیز شمار مراکز موشکی ایران را دست‌کم ۳۰ مورد برآورد کرده است.

با این حال، نکته‌ای که در بازتاب‌های خبری این گزارش گاهی نادیده گرفته می‌شود، اذعان خود نیویورک‌تایمز به نبود شواهد قطعی است. این روزنامه تصریح می‌کند که به دلیل پنهان‌بودن ابعاد برنامه موشکی ایران، ارتباط میان پروژه‌های آبی و زیرساخت‌های نظامی همچنان در حد فرضیه باقی مانده است.

کاوه مدنی: کمتر مزخرف بگویید!

انتشار این گزارش با واکنش تند کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط‌زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، روبه‌رو شد.

مدنی در شبکه اجتماعی ایکس با انتقاد از استدلال نیویورک‌تایمز نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم. حدس و گمان، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی بین آنها نیست».

او همچنین تأکید کرد حتی کشور‌هایی که به ایران حمله کرده‌اند نیز چنین ادعایی درباره ارتباط سد‌ها و موشک‌ها مطرح نکرده‌اند.

مدنی این روایت را تقلیل‌گرایانه، کوته‌فکرانه و مصداق روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه دانست و هشدار داد که چنین روایت‌هایی می‌توانند زمینه‌ساز توجیه حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و به خطر افتادن جان میلیون‌ها انسانی شوند که به تأسیسات آبی وابسته‌اند.

اهمیت انتقاد مدنی فقط به مخالفت با یک گزارش رسانه‌ای محدود نمی‌شود. او از پژوهشگران شناخته‌شده حوزه آب است و سابقه معاونت سازمان حفاظت محیط زیست ایران را دارد. از این منظر، نقد او متوجه یک مسئله اساسی است؛ اینکه نمی‌توان بدون شواهد مستقل و قابل راستی‌آزمایی، از هم‌زمانی یا نزدیکی جغرافیایی دو پدیده به نتیجه‌ای درباره رابطه علت و معلولی میان آنها رسید.

چه کسی از حمله به سد‌ها دفاع می‌کند؟

نکته قابل توجه در این ماجرا آن است که نیما شکری، پژوهشگری که بررسی‌های جغرافیایی گزارش نیویورک‌تایمز به او استناد می‌کند، پس از انتشار مطلب تلاش کرده موضع خود را روشن کند. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشته است که نزدیکی سد‌ها به اهداف نظامی نه دلیل ساخت آن سد‌ها را اثبات می‌کند و نه حمله به آنها را توجیه می‌کند.

شکری همچنین تأکید کرده است که بسیاری از سد‌های ایران کارکرد‌های ضروری غیرنظامی دارند؛ از تأمین آب و آبیاری گرفته تا تولید برق. این کارکرد‌ها در کشوری که با بحران جدی کم‌آبی مواجه است، اهمیتی دوچندان دارند.

اسفندیار باتمانقلیچ، بنیان‌گذار اندیشکده بورس و بازار، نیز به استدلال گزارش نیویورک‌تایمز انتقاد کرده است. او با اشاره به اینکه از بیش از ۵۰۰ سد ایران کمتر از ۵۰ سد دارای توربین تولید برق هستند، این پرسش را مطرح کرده که چگونه می‌توان فرضیه تأمین برق پایگاه‌های موشکی از طریق صد‌ها سد را با چنین آماری سازگار دانست؟

باتمانقلیچ در عین حال به مسئله مهم‌تری اشاره کرده است: گسترش سدسازی در ایران را باید در چارچوب منافع اقتصادی، رانت پروژه‌های عمرانی و نقش شرکت‌های پیمانکاری وابسته به نهاد‌های قدرتمند بررسی کرد. به بیان دیگر، اگر قرار است درباره دلایل ساخت بی‌رویه سد‌ها تحقیق شود، باید به سراغ سیاست‌های توسعه‌ای، تصمیم‌های اقتصادی و منافع گروه‌های ذی‌نفع رفت؛ نه اینکه صرفاً با مقایسه چند نقشه، نتیجه‌ای نظامی استخراج کرد.

البته نقد او به معنای دفاع از سیاست سدسازی نیست. ایران طی دهه‌های گذشته هزینه‌های سنگینی از سدسازی بی‌رویه، انتقال آب و دستکاری در حوضه‌های آبریز پرداخته است. این سیاست‌ها در موارد متعددی به تشدید بحران‌های زیست‌محیطی و نارضایتی جوامع محلی انجامیده‌اند. اما ناکارآمدی سیاست‌های آبی دولت‌ها، خودبه‌خود فرضیه استفاده نظامی از سد‌ها را اثبات نمی‌کند.

از پرونده فعالان محیط زیست تا فرضیه تازه درباره موشک‌ها

یکی از بخش‌های حساس گزارش نیویورک‌تایمز، پیوندی است که نویسندگان میان این فرضیه و بازداشت فعالان محیط زیست در سال ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ برقرار می‌کنند.

در آن سال‌ها، شماری از فعالان محیط زیست و اعضای مؤسسه حیات وحش میراث پارسیان بازداشت شدند. مقام‌های امنیتی آنها را به جاسوسی متهم کردند و پرونده کاووس سیدامامی، یکی از بنیان‌گذاران این مؤسسه که در بازداشت جان باخت، به یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های مرتبط با فعالان محیط زیست تبدیل شد.

البته این بخش از گزارش نیز اثبات نمی‌کند که بازداشت فعالان محیط زیست مستقیماً به حفاظت از پایگاه‌های موشکی ارتباط داشته است.

هشدار جدی قالیباف ؛ ما هم همین منطق را به کار می‌گیریم

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز امروز در واکنش به گزارش نیویورک‌تایمز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در حال زمینه‌چینی برای دور بعدی حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، کارشناسان آنها به نیویورک‌تایمز می‌گویند: سد‌های نزدیک به سایت‌های موشکی ایران، کاربری دوگانه دارند.»

او در ادامه با لحنی کنایه‌آمیز نوشت هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار دارد نیز می‌تواند دارای کاربری دوگانه تلقی شود و جمهوری اسلامی همین منطق را به‌صورت یکسان به کار خواهد گرفت.

واکنش قالیباف نشان می‌دهد که گزارش نیویورک‌تایمز صرفاً یک بحث کارشناسی درباره سیاست‌های آبی ایران باقی نمانده و به موضوعی در سطح منازعه سیاسی و نظامی تبدیل شده است.

با این حال، در این میان باید مراقب بود که پاسخ به یک استدلال بحث‌برانگیز، به عادی‌سازی همان منطق خطرناک منجر نشود. اگر نزدیکی جغرافیایی یک زیرساخت غیرنظامی به یک مرکز نظامی به‌تنهایی مبنای تعریف کاربری دوگانه باشد، تقریباً هیچ تأسیسات حیاتی در کشور‌های منطقه از این اتهام مصون نخواهد ماند.

سد‌ها را با یک نقشه نمی‌توان به اهداف نظامی تبدیل کرد

فارغ از درستی یا نادرستی فرضیه نیویورک‌تایمز، مسئله اصلی پیامد‌های احتمالی چنین روایت‌هایی است. سد‌ها فقط سازه‌های بتنی در نقاط مختلف جغرافیایی نیستند؛ آنها با تأمین آب شرب، کشاورزی، تولید برق و پایداری اکوسیستم‌ها ارتباط مستقیم دارند و آسیب به آنها می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محدوده یک تأسیسات نظامی داشته باشد.

از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه نیز سد‌ها از حمایت ویژه‌ای برخوردارند. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو، سد‌ها و تأسیسات مشابه را حتی در شرایطی که هدف نظامی محسوب شوند، در برابر حملاتی که احتمال آزاد شدن نیرو‌های خطرناک و وارد آمدن خسارات شدید به جمعیت غیرنظامی را دارند، مورد حمایت قرار می‌دهد. این حمایت در شرایط مشخص و محدودی قابل استثناست و حتی در آن شرایط نیز تعهدات مربوط به حفاظت از غیرنظامیان پابرجاست.

بنابراین، نه نزدیکی یک سد به پایگاه موشکی و نه طرح یک فرضیه درباره استفاده احتمالی از زیرساخت‌های آبی، مجوزی برای حمله به آن محسوب نمی‌شود.

در نهایت، آنچه در این میان نباید فراموش شود، این است که آب و زیرساخت‌های تأمین آن، موضوعی فراتر از منازعات سیاسی و نظامی است. میلیون‌ها شهروند ایرانی برای دسترسی به آب آشامیدنی، کشاورزی و تأمین انرژی به این تأسیسات وابسته‌اند و هیچ گمانه‌زنی رسانه‌ای نباید جان و امنیت آنها را به حاشیه ببرد.