کاهش مداوم سطح آب دریای خزر در سال‌های اخیر باعث آشکار شدن بخش‌هایی از بستر دریا و شکل‌گیری جزایر جدید در نزدیکی سواحل قزاقستان شده است.
به گزارش تجارت نیوز، دریای خزر، بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، سال‌هاست با نوسانات سطح آب روبه‌روست؛ اما کاهش سطح آب در دهه‌های اخیر توجه دانشمندان و متخصصان محیط زیست را بیش از گذشته به خود جلب کرده است.
در بخش‌های شمالی و شمال شرقی خزر، به‌ویژه در امتداد سواحل قزاقستان، عمق دریا بسیار کم است و معمولاً بین ۳ تا ۶ متر قرار دارد. به همین دلیل، حتی کاهش چند متری سطح آب می‌تواند مناطق گسترده‌ای از بستر دریا را از آب خارج کند.
تازه‌ترین نشانه این تغییر، مشاهده جزایر جدید در نزدیکی جزیره کولالی در جریان یک بررسی هوایی است. این جزایر تنها یک پدیده جغرافیایی تازه نیستند، بلکه نشانه‌ای از تغییرات گسترده‌ای هستند که در حال رخ دادن در یکی از مهم‌ترین پهنه‌های آبی منطقه است.
جزایر جدید چگونه در دریای خزر ظاهر شدند؟
دانیار آکیمژانوف، فعال محیط زیست قزاقستان، در جریان یک بررسی هوایی از یکی از جزایر تازه شکل‌گرفته در نزدیکی کولالی تصویربرداری کرده است. به گفته او، این جزیره نسبتاً کوچک است، اما نمونه‌ای استثنایی محسوب نمی‌شود.
آکیمژانوف می‌گوید طی ۴ تا ۵ سال گذشته چندین جزیره جدید در این بخش از دریای خزر مشاهده و ثبت شده‌اند. برخی از این جزایر حتی حدود یک کیلومتر طول و بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر عرض دارند.
حیات وحش نیز خیلی زود خود را به این سرزمین‌های تازه آشکارشده رسانده است. به گفته این فعال محیط زیست، گرازهای وحشی در برخی از آنها دیده شده‌اند و گرگ‌ها نیز در فصل زمستان و از طریق یخ خود را به این مناطق می‌رسانند.
با این حال، همه این خشکی‌های تازه پدیدار شده الزاماً به جزایر دائمی تبدیل نخواهند شد. کارشناسان می‌گویند سرنوشت آنها به عواملی مانند شکل بستر دریا، امواج، تغییرات سطح آب ناشی از باد و روند آینده سطح دریای خزر بستگی دارد.
سطح آب خزر طی ۳۰ سال ۲.۴۵ متر کاهش یافته است
دریای خزر با پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان هم‌مرز است و بیش از ۸۰ درصد آب ورودی آن از رودخانه ولگا تأمین می‌شود.
سطح آب این دریا در طول تاریخ بارها افزایش و کاهش یافته است، اما روند فعلی نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است.
بر اساس داده‌های اندازه‌گیری، سطح آب دریای خزر در بخش قزاقستان از ۲۶.۸۲- متر در سال ۱۹۹۶ به ۲۹.۲۷- متر در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این یعنی سطح آب در فاصله حدود سه دهه، ۲.۴۵ متر کاهش یافته و به طور متوسط سالانه حدود ۸ تا ۹ سانتی‌متر پایین رفته است.
این روند در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته است. طبق اطلاعات مؤسسه تحقیقات قزاقستان در دریای خزر، میانگین سطح آب در ایستگاه پایش جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به ۲۹.۴۲- متر رسید که پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در کل دوره بررسی این ایستگاه محسوب می‌شود.
بیش از ۱۶ هزار کیلومتر مربع از سطح آب کاسته شده است
شدت عقب‌نشینی آب تنها در اعداد مربوط به سطح دریا دیده نمی‌شود. تصاویر ماهواره‌ای نیز تغییرات گسترده خط ساحلی را نشان می‌دهند.
بر اساس داده‌های مؤسسه تحقیقات قزاقستان در دریای خزر، بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، مساحت پوشیده از آب در بخش مورد مطالعه در شمال شرقی دریای خزر حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است.
بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ نیز تصاویر ماهواره‌ای نشان داده‌اند که با عقب‌نشینی آب، بخش‌های جدیدی از بستر دریا در اطراف جزیره کولالی و مجمع‌الجزایر تیولنی آشکار شده است.
این تغییرات در مناطق کم‌عمق اهمیت بیشتری دارند؛ زیرا شیب بستر در بخش شمال شرقی خزر بسیار ملایم است. بنابراین کاهش حتی چند متر از سطح آب می‌تواند خط ساحلی را کیلومترها جابه‌جا کند و شکل جغرافیایی منطقه را تغییر دهد.
تغییرات اقلیمی و مصرف آب چه نقشی دارند؟
سطح دریای خزر در گذشته نیز نوسان‌های شدیدی داشته است. برای مثال، از دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۷ سطح آب حدود ۳ متر کاهش یافت. سپس طی دو دهه بعد، تقریباً ۲.۵ متر افزایش پیدا کرد.
اما دانشمندان معتقدند شرایط کنونی با دوره‌های تاریخی گذشته تفاوت‌هایی دارد. تحقیقات انجام‌شده نشان می‌دهد افزایش دمای منطقه و در نتیجه افزایش تبخیر، یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش سطح آب در دهه‌های اخیر است.
کاهش میزان بارندگی نیز در این روند نقش دارد، هرچند اثر آن نسبت به افزایش تبخیر کمتر ارزیابی شده است.
فعالیت‌های انسانی نیز می‌تواند وضعیت را پیچیده‌تر کند. سدها جریان رودخانه‌هایی را که به دریای خزر می‌ریزند تغییر می‌دهند و آب رودخانه‌ها نیز برای کشاورزی، آبیاری و سایر مصارف انسانی برداشت می‌شود. نحوه مدیریت مخازن نیز می‌تواند بر میزان آبی که در نهایت به خزر می‌رسد تأثیر بگذارد.
فک خزری؛ قربانی دیگر عقب‌نشینی آب
کاهش سطح آب تنها یک مسئله جغرافیایی نیست و می‌تواند پیامدهای جدی برای حیات وحش داشته باشد. یکی از مهم‌ترین گونه‌های در معرض خطر، فک خزری است؛ گونه‌ای که در هیچ نقطه دیگری از جهان زندگی نمی‌کند.
جمعیت این جانور طی حدود یک قرن از نزدیک به یک میلیون رأس به حدود ۱۰۰ هزار رأس کاهش یافته است.
عقب‌نشینی آب دریا اکنون زیستگاه‌های فصلی این فک‌ها را نیز تغییر می‌دهد. آسل بایموکاانووا، پژوهشگر فک‌های خزری، می‌گوید مساحت محل‌های استراحت و خروج فصلی این حیوانات از سال ۱۹۹۵ بیش از ۱۵ برابر کاهش یافته است.
در سال ۲۰۲۱، بایموکاانووا و گروهی از پژوهشگران در جزیره کوچکی که بعدها «نیو دورنف» نام گرفت، هزاران فک خزری را مشاهده کردند. اما هنگامی که پژوهشگران در سال ۲۰۲۳ دوباره به منطقه بازگشتند، شکل جزیره به میزان قابل توجهی تغییر کرده بود و حتی در برخی زمان‌ها امکان دسترسی زمینی به آن وجود داشت. این جزیره در ادامه به سرزمین اصلی متصل شد.
برای فک‌ها، این اتفاق به معنای از دست رفتن یک پناهگاه طبیعی بود. جزیره‌ای که زمانی از خشکی جدا بود و محل امنی برای استراحت فک‌ها فراهم می‌کرد، دیگر همان ویژگی را نداشت.
گرم‌تر شدن زمستان‌ها تهدید دیگری برای فک‌هاست
کاهش سطح آب تنها تهدید فک خزری نیست. افزایش دمای هوا باعث کاهش یخ‌های پایدار زمستانی نیز شده است.
فک‌های خزری برای زایمان به یخ‌های زمستانی وابسته‌اند. اما گرم‌تر شدن زمستان‌ها باعث نازک‌تر شدن و ناپایداری بیشتر این یخ‌ها می‌شود.
برای توله‌های تازه متولدشده، از بین رفتن یخ پایدار می‌تواند شانس بقا را به شدت کاهش دهد. از سوی دیگر، با عقب‌نشینی آب، فک‌ها ممکن است به سمت مناطق غربی‌تر خزر حرکت کنند؛ مناطقی که فعالیت‌های انسانی مانند ماهیگیری، کشتیرانی، گردشگری و عملیات نفت و گاز در آنها بیشتر است.
خطر برای تالاب‌ها، بنادر و صنعت ماهیگیری
پیامدهای کاهش سطح آب به حیات وحش محدود نمی‌شود. کاهش آب در مناطق کم‌عمق می‌تواند ساختار تالاب‌ها را تغییر دهد و برای صنعت ماهیگیری، بنادر و کشتیرانی نیز مشکلات تازه‌ای ایجاد کند.
عقب‌نشینی خط ساحلی می‌تواند مسیرهای کشتیرانی و دسترسی به بنادر را تغییر دهد و زیرساخت‌هایی را که بر اساس سطح آب فعلی طراحی شده‌اند، با چالش مواجه کند.
در عین حال، تغییر اکوسیستم‌های ساحلی می‌تواند بر گونه‌های آبزی و منابع شیلاتی نیز تأثیر بگذارد و پیامدهای اقتصادی آن برای جوامع ساحلی به تدریج افزایش پیدا کند.
آیا دریای خزر به سرنوشت دریای آرال دچار می‌شود؟
یکی از نگرانی‌های اصلی دانشمندان، مقایسه وضعیت بخش شمالی خزر با دریای آرال است؛ پهنه آبی بزرگی که در دهه‌های گذشته به دلیل عوامل مختلف از جمله برداشت گسترده آب، بخش قابل توجهی از مساحت خود را از دست داد.
با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که کل دریای خزر الزاماً در مسیر مشابهی قرار ندارد. بخش‌های مرکزی و جنوبی خزر بسیار عمیق‌تر هستند و بنابراین نسبت به کاهش سطح آب مقاومت بیشتری دارند.
سیفان کوریچ، دانشمند اقلیم‌شناس دانشگاه آلاباما که مطالعات متعددی درباره دریای خزر انجام داده، معتقد است خطر اصلی متوجه بخش شمالی و کم‌عمق خزر است.
به گفته او، بخش شمالی حدود یک‌چهارم تا یک‌سوم کل پهنه آبی خزر را تشکیل می‌دهد و همین منطقه ممکن است در صورت ادامه کاهش سطح آب، با خشک‌شدن گسترده مواجه شود.
اگر سطح آب خزر ۵ متر دیگر کاهش یابد چه می‌شود؟
بر اساس برخی سناریوهای اقلیمی، دریای خزر ممکن است در طول قرن بیست‌ویکم همچنان کوچک‌تر شود. البته دانشمندان تأکید می‌کنند میزان دقیق این کاهش هنوز قطعی نیست و نتایج مدل‌های مختلف با یکدیگر تفاوت دارند.
مطالعات کوریچ نشان می‌دهد که در یک سناریوی اقلیمی متوسط، سطح آب خزر ممکن است تا پایان قرن حدود ۸ متر کاهش پیدا کند.
حتی یک کاهش ۵ متری نیز می‌تواند پیامد بزرگی داشته باشد. برآوردها نشان می‌دهند چنین افتی ممکن است حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از بستر شمالی دریای خزر را از آب خارج کند.
در برخی سناریوها، برداشت آب توسط انسان نیز می‌تواند تا حدود ۷ متر به میزان کاهش سطح آب اضافه کند. به همین دلیل، مدیریت منابع آبی در کشورهای حاشیه خزر اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده است.
پنج کشور حاشیه خزر به همکاری بیشتری نیاز دارند
کارشناسان معتقدند مقابله با این روند تنها با اقدامات یک کشور امکان‌پذیر نیست. بیش از ۸۰ درصد آب ورودی خزر از ولگا می‌آید و مدیریت منابع آب در حوضه این رودخانه می‌تواند بر آینده کل دریا تأثیر بگذارد.
قزاقستان پیشنهاد یک برنامه بین‌دولتی برای حفاظت از منابع آبی دریای خزر را مطرح کرده است. همچنین پنج کشور ساحلی خزر در حال کار روی یک برنامه عملیاتی برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ در چارچوب کنوانسیون تهران هستند.
هدف این برنامه، بهبود پایش وضعیت دریا، ارزیابی پیامدهای تغییر سطح آب و تدوین راهکارهای سازگاری با شرایط جدید است.
در نهایت، آینده دریای خزر تنها به میزان بارندگی یا دمای منطقه بستگی ندارد؛ نحوه مدیریت آب رودخانه‌ها، برداشت‌های انسانی، حفاظت از تالاب‌ها و همکاری میان پنج کشور ساحلی نیز در تعیین سرنوشت این پهنه آبی نقش خواهد داشت.
ظهور جزایر جدید در دریای خزر شاید در نگاه اول یک پدیده جغرافیایی جذاب به نظر برسد، اما پشت این تغییر تصویری نگران‌کننده از آینده بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان قرار دارد.
کاهش ۲.۴۵ متری سطح آب از سال ۱۹۹۶، از دست رفتن حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع از سطح آب در بخش مورد مطالعه شمال شرقی بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ و پیش‌بینی احتمال کاهش چند متری دیگر تا پایان قرن، نشان می‌دهد که خزر با یک تغییر بلندمدت روبه‌روست.
در این میان، فک خزری، تالاب‌ها، شیلات، بنادر و جوامع ساحلی از جمله بخش‌هایی هستند که ممکن است بیشترین تأثیر را بپذیرند. اگرچه هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت خزر به سرنوشت دریای آرال دچار خواهد شد، بخش کم‌عمق شمالی آن در برابر کاهش بیشتر سطح آب آسیب‌پذیری بالایی دارد.
به همین دلیل، مدیریت مصرف آب، حفاظت از اکوسیستم‌های ساحلی و همکاری میان ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش پیامدهای این بحران داشته باشد.