مشهد- گروه‌های جهادی با تکیه بر اراده مردمی، سال‌ها است از کوچه‌پس‌کوچه‌های محروم مشهد تا مناطق بحران‌زده داخلی و فراتر از مرزها، به بازویی توانمند برای سازندگی و امیدآفرینی تبدیل شده‌اند.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: حلقه‌های میانی و حرکت‌های جهادی در دهه‌های اخیر به عنوان بازویی توانمند در حل مسائل کلان و موضعی کشور ظاهر شده‌اند؛ حرکتی که ریشه در باورهای دینی و انقلابی داشته و امروز از حاشیه شهر مشهد تا مناطق مرزی و حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی امتداد یافته است.
در حوزه محرومیت‌زدایی و امدادرسانی، فعالیت‌های جهادی با اتکا به ظرفیت مردمی از روستاهای حاشیه مشهد آغاز شده و به‌تدریج با تشکیل قرارگاه‌های تخصصی، در عرصه‌های درمان، آموزش، فرهنگ، عمران و زیرساخت گسترش یافته است. این اقدامات در ادامه به مناطق سیل‌زده کشور نظیر لرستان و سیستان و بلوچستان رسید و حتی با حضور در خارج از مرزها برای امدادرسانی در زلزله افغانستان و بازسازی مناطق آسیب‌دیده لبنان و سوریه استمرار یافت.
از سوی دیگر، بخش دیگری از این جریان‌های مردمی بر حوزه تبلیغ دین، تبیین گفتمان انقلاب و فعالیت‌های فرهنگی تمرکز کرده‌اند. این مجموعه‌ها با اعزام مبلغان به مناطق محروم و مرزی، حضور در مدارس و زندان‌ها و سپس برگزاری دوره‌های تخصصی جهاد تبیین، تلاش کرده‌اند تا با پیوند دادن خدمت و محبت به مردم، در برابر هجمه‌های فرهنگی دشمن ایستادگی کنند.
همچنین هم‌راستا با این مجاهدت‌ها، فعالان حوزه جمعیت و خانواده با تشکیل هسته‌های مردمی و پژوهشی، به مقابله با بحران کاهش موالید برخاسته‌اند. این کنشگران با آگاهی‌بخشی چهره‌به‌چهره، پاسخ به شبهات و تبیین خطرات سقط جنین در محلات مختلف، گام بلندی در جهت صیانت از جمعیت و نجات جنین‌های در معرض خطر برداشته‌اند تا ثابت کنند حرکت‌های جهادی در تمامی ابعاد، پشتیبان امنیت و پیشرفت کشور است.
از سازندگی در حاشیه مشهد تا امدادرسانی در جبهه‌های بین‌المللی
محمد هاشم زروندی، مسئول جهاد سازندگی استان خراسان رضوی، ضمن گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیشینه اقدامات جهادی اظهار کرد: در دوران طلبگی و در اوایل دهه نود، با همراهی جمعی از طلاب، خیرین و فعالان اجتماعی تصمیم به تأسیس گروه جهادی «شهید ابراهیم هادی» گرفتیم و فعالیت خود را از روستاهای حاشیه شهر مشهد آغاز کردیم. هدف اولیه ما این بود که افزون بر اثرگذاری در میان مردم، بستری برای رشد و تربیت فردی فراهم سازیم. با توجه به سخنانی مبنی بر اینکه اردوهای جهادی دانشگاه انسان‌سازی هستند، با شعار «می‌سازیم تا ساخته شویم» وارد مناطق محروم شدیم.
مسئول جهاد سازندگی خراسان رضوی گفت: در آن ایام، تقریباً هر هفته در روزهای پایانی با جمعی از طلاب حوزه علمیه امام موسی بن جعفر (ع) راهی روستاهای حاشیه مشهد می‌شدیم و اموری همچون بازسازی خانه‌های معسرین و رنگ‌آمیزی مدارس را انجام می‌دادیم. به‌تدریج گروه تکمیل‌تر شد؛ با یک گروه دانشجویی ارتباط برقرار کردیم تا حوزه درمان را بر عهده بگیرند و طلاب نیز عهده‌دار فعالیت‌های تربیتی، فرهنگی، آموزشی و کمک به بخش عمرانی شدند. پس از پیوستن چند گروه فنی، این مجموعه به یک قرارگاه متشکل تبدیل شد که در عرصه‌های درمان، آموزش، فرهنگ، عمران و زیرساخت فعالیت می‌کرد و تمام منابع آن نیز با تکیه بر کمک‌های خیرین و مشارکت‌های مردمی تأمین می‌شد.
وی افزود: چند سال پس از آغاز به کار گروه شهید ابراهیم هادی، با توجه به تمرکز بر رشد افراد، در ایام حضور در روستاها گفتگوها و مباحثاتی پیرامون شبهات میان اهالی، طلاب و دانشجویان شکل می‌گرفت که منجر به ایجاد الفت و شکل‌گیری جمعی ایمانی شد؛ جریانی که تا به امروز نیز پابرجا مانده است.
زروندی با اشاره به نخستین حضور خارج از استان بیان کرد: با وقوع سیل در استان‌های لرستان و کرمانشاه، نخستین تجربه کار خارج از استان شکل گرفت و جمعیتی حدود ۶۰ تا ۷۰ نفر به شهر معمولان در استان لرستان اعزام شدند. در آن مقطع که مصادف با اواخر دهه نود و سال ۱۳۹۷ بود، در ایام ماه مبارک رمضان برای لایروبی گل‌ولای و رسیدگی به آسیب‌های واردشده وارد روستا شدیم. بیش از نیمی از حاضرین را طلاب معمم تشکیل می‌دادند و حضور آنان از مشهد الرضا (ع) برای مردم جالب توجه بود. کارویژه اصلی ما احیا و نجات باغ‌ها، مزارع و منازل آسیب‌دیده از سیل بود. در آن بحران، مسجد روستا تخریب شده و سامانه‌های صوتی از بین رفته بود؛ بنابراین در کنار لایروبی، مسجد روستا آماده‌سازی شد و پس از گذشت مدتی از وقوع سیل و ایجاد فضای حزن‌آلود، با راه‌اندازی بلندگوها و پخش مجدد صدای اذان و مناجات‌خوانی پیش از افطار، روحیه و انگیزه اهالی افزایش یافت.همچنین برگزاری مراسم شب‌های قدر، احیا و قرآن‌خوانی با حضور مبلغان، امید را به منطقه بازگرداند و پیوند ایجادشده با اهالی سبب شد تا این ارتباط و رفت‌وآمدها تا به امروز حفظ شود.
مسئول جهاد سازندگی خراسان رضوی با اشاره به امدادرسانی در دیگر نقاط کشور ادامه داد: سال بعد با وقوع سیل در جنوب استان سیستان و بلوچستان، اعضای گروه پس از طی مسیری طولانی به منطقه فنوج اعزام شدند و در شرایط سختِ ناشی از سیلاب حضور یافتند. در آن منطقه که پیش از شیوع ویروس کرونا بود، تمرکز اقدامات بر احداث و بازسازی اماکن نگهداری دام‌های مردم قرار گرفت تا زمینه بازگشت شرایط اشتغال و معیشت ساکنان فراهم شود.
وی بیان کرد: با شیوع ویروس کرونا، فعالیت‌های گروه به تولید ماسک، پشتیبانی و تجمیع دیگر گروه‌ها معطوف شد. از همان دوران، مسئولیت مجمع جهادگران استان خراسان به بنده واگذار شد؛ مجمعی مردمی که مدیر آن با رأی خود گروه‌های جهادی تعیین می‌شد. در طول سه سال فعالیت در این بخش، مباحث آموزش، توانمندسازی و شبکه‌سازی گروه‌ها پیگیری شد. پس از آن با بازخوانی الگوی جهاد سازندگی که در ۲۷ خرداد ۱۳۵۸ به فرمان امام خمینی (ره) ایجاد شده بود، گام جدیدی برداشته شد. تفاوت اردوی جهادی با جهاد سازندگی در این است که اردوی جهادی بیشتر بر حل مسائل جزئی، موقت و رشد اعضا متمرکز است، در حالی که فرآیند جهاد سازندگی، حل مسائل کلان و اصیل را با مشارکت و توان خود مردم همان منطقه دنبال می‌کند.
زروندی در تشریح اقدامات بین‌المللی اظهار کرد: در سال ۱۴۰۲ و پس از وقوع زلزله در هرات افغانستان که به جان‌باختن بیش از هزار نفر و تخریب کامل روستاها انجامید، بسترهایی برای ورود گروه‌ها ایجاد شد و در قالب جهاد سازندگی مردمی عازم هرات شدیم. با الهام از تجارب امدادرسانی گذشته، کمک‌ها و ظرفیت‌های بازاریان، خیرین و مردم مشهد و استان خراسان جمع‌آوری و با چندین تریلی به روستاهای آسیب‌دیده منتقل شد.
وی تصریح کرد: در ادامه و پس از تحولات منطقه و ضرورت حمایت از لبنان، هم‌راستا با پویش ایران همدل، از طریق مجموعه مردمی جهاد سازندگی نزدیک به ۴۰ میلیارد تومان مشارکت مردمی تجمیع شد. پس از حضور در سوریه و سپس لبنان، اقدامات لازم برای ساخت و مرمت منازل خانواده‌های شهدا صورت گرفت. این امور با هماهنگی نیروهای محلی و همکاری با مجموعه «جهاد البناء» که الگوگرفته از جهاد سازندگی است انجام شد و فرآیند پشتیبانی همچنان ادامه دارد.
وی خاطرنشان کرد: پس از آن، زلزله دیگری در ولایت ننگرهار واقع در شرق افغانستان رخ داد که خسارات و تلفات فراوانی به همراه داشت. به دلیل موقعیت جغرافیایی و دشواری مسیر، از طریق کابل وارد مناطق سخت‌گذر ننگرهار شدیم و با سازماندهی جامعه مهاجرین در ایران و بهره‌گیری از کمک‌های مردمی، اقلام مورد نیاز ارسال شد.
زروندی تأکید کرد: همزمان با تشدید شرایط بحرانی، اعزام گروه‌های متعدد صورت گرفت و مقادیر متنابهی از اقلام پشتیبانی شد. همچنین در استان با هماهنگی مسئولان ارشد، «ستاد مردمی پشتیبانی جنگ جهاد سازندگی» شکل گرفت تا منابع خیرین و تشکل‌های مردمی برای پوشش مناطق آسیب‌دیده ساماندهی شود که آخرین اقدام این ستاد نیز معطوف به یاری آسیب‌دیدگان جنوب کشور بود. تفکر جهادی مسیری همیشگی و نجات‌بخش است و تجربه نشان داده که حل مسائل بزرگ و پیچیده نه به‌تنهایی در توان ساختارهای رسمی، بلکه در گروی توان و اقدام حلقه‌های میانی و خود مردم قرار دارد.
از تبلیغ ۵ نفره در نهبندان تا جهاد تبیین و تولید محصول تخصصی
حجت‌الاسلام مهدی رحمانی، یک فعال گروه جهادی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: گروه جهادی ما در اوایل دهه هشتاد با تصمیم جمعی پنج‌نفره آغاز به کار کردیم تا اعزام‌های جهادی و تبلیغی به مناطق محروم کشور را به جریان بیندازیم. در آغاز، مناطقی همچون شهرستان نهبندان در خراسان جنوبی، شهر، روستاها و به‌ویژه مدارس شبانه‌روزی هدف فعالیت بودند و به مرور تمرکز بر تبلیغ دانش‌آموزی و پوشش روستاهای اطراف گسترش یافت.
این فعال گروه جهادی با اشاره به روند توسعه جغرافیایی این اقدامات افزود: از حوالی سال ۱۳۸۶ اعزام‌ها به استان سیستان و بلوچستان با یک گروه ۱۶ نفره رقم خورد و همواره پیش از حرکت، دوره‌های هماهنگی و آموزش‌های لازم برگزار می‌شد؛ چنان‌که در همان سال این گروه به سه بخش تقسیم شد و به سه منطقه مختلف استان رفتند و رویکرد دانش‌آموزی را پیگیری کردند.
وی با بیان تنوع‌بخشی به فضاهای هدف تبلیغی تصریح کرد: از سال ۱۳۸۷ زندان زاهدان نیز به جمع مقاصد تبلیغی گروه افزوده شد. استان سیستان و بلوچستان همواره بیشترین سهم اعزام‌ها را به خود اختصاص داده و اوج و تمرکز این اعزام‌ها در ایام محرم و سپس دیگر مناسبت‌های مذهبی رقم خورده است.
رحمانی سال ۱۳۹۱ را نقطه عطفی در ساختار این تشکل دانست و بیان کرد: در همان سال، ۱۰۳ نفر در قالب ۲۴ خودروی شخصی و با بهره‌گیری از کمک‌های مردمی و خیرین جهت تامین سوخت عازم زاهدان شدند. مبلغان در اردوگاه آموزش و پرورش استقرار یافتند و تمرکز اصلی را بر حضور در مدارس گذاشتند، به‌طوری که نزدیک به ۴۰۰ مدرسه در ساعات صبح تا ظهر تحت پوشش قرار گرفت. پس از آن نیز برنامه‌ها در مراکزی چون کمیته امداد، بهزیستی، مساجد، حسینیه‌ها، زندان‌ها و مراکز نظامی دنبال شد.
این فعال گروه جهادی اضافه کرد: در ادامه مسیر، قالب‌های نوینی شکل گرفت و نیروهای متخصص در حوزه کودک، ترویج کتابخوانی و گروه‌های نمایش و سرود آیینی و مذهبی همراه گروه شدند. همچنین از سال ۱۳۹۲ اعزام به استان هرمزگان با محوریت بندرعباس آغاز شد و مبلغان پس از طی دوره‌های آموزشی بین سیستان و بلوچستان و هرمزگان تقسیم شدند.
وی به شکل‌گیری بخش خواهران نیز اشاره کرد و گفت: در سال‌های بعد بخش خواهران نیز با حضور همسران مبلغان که در اموری نظیر تبلیغ، کار کودک، مشاوره و مباحث خانواده و نوجوانان مهارت داشتند، سازماندهی شد و فعالیت‌های موثری رقم خورد.
رحمانی با اشاره به ورود گروه به عرصه‌های امدادی و بحران‌ها بیان کرد: پس از زلزله آبان‌ماه ۱۳۹۶ در سرپل ذهاب و هفت شهر آسیب‌دیده، اعضای گروه برای خدمات جهادی در مناطق زلزله‌زده مستقر شدند. در آن سال‌ها گاه سه اعزام همزمان در مناسبت‌های محرم، تابستان یا نوروز انجام می‌پذیرفت و حجم اعزام‌ها در برخی نوبت‌ها به ۱۳۵ نفر به‌صورت همزمان به چندین شهر می‌رسید. در کنار این موارد، اعزام‌های موردی و بنا به درخواست به شهرهایی مانند گرگان و یزد، حضور در دانشگاه‌ها، خوابگاه‌های دانشجویی و برگزاری نشست‌های دوستانه و تخصصی توسط کارشناسان مسلط به حوزه ادیان و فرق نیز به مرحله اجرا درآمد.
این فعال گروه جهادی بیان کرد: از حدود سال ۱۳۹۸ بر اساس نیازهای روز، جهت‌گیری آموزش‌های موضوعی و مهارتی به سوی مباحث گفتمان انقلاب و بصیرتی متمایل شد و پس از صدور فرمان جهاد تبیین در سال ۱۴۰۰، دوره‌های تخصصی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت با عناوینی همچون «شمع»، «فانوس» و «شاه‌چراغ» ویژه برادران و خواهران به اجرا درآمد. در این زمینه، همکاری‌های راهبردی و عملیات‌های تبلیغی مشترک با مجموعه‌هایی نظیر موسسه تخصصی خطابه امیر بیان قم و اندیشکده راهبردی سعدا شکل گرفت که طی آن اساتید مشترکی تبادل و آموزش داده شدند.
روایت میدانی یک کنشگر از نجات جنین‌ها و جهاد تبیین
زکیه رحمانی، کنشگر حوزه جوانی جمعیت با اشاره به آغاز فعالیت‌های جهادی خود از حدود سال ۱۴۰۰ اظهار کرد: پس از هشدارهای مکرر رهبر معظم انقلاب درباره بحران جمعیت، دغدغه ورود جدی به این عرصه در من شکل گرفت؛ ابتدا این دغدغه فردی بود، اما با توجه به علاقه‌مندی به مباحث روانشناسی و تربیت اسلامی، دوره‌های تخصصی گذراندم و با شناسایی خلأهای موجود در حوزه خانواده، تصمیم گرفتم به‌صورت متمرکز وارد کارگروه جمعیت شوم.
این فعال حوزه جوانی جمعیت افزود: این حضور منجر به شکل‌گیری مجموعه مردمی و جهادی شد؛ مجموعه‌ای که از بانوان دغدغه‌مند سراسر کشور تشکیل شد و گام نخست خود را با پژوهش و تدوین جزوات علمی آغاز کرد. ما تمام شبهات، سؤالات و دلایل بی‌میلی خانواده‌ها به فرزندآوری را استخراج کرده و پاسخ‌های منطقی و مستند آن‌ها را بر اساس پژوهش‌ها، آیات و روایات و همچنین نظرات صاحب‌نظران شاخص تدوین کردیم تا کنشگران توانمند تربیت شوند.
وی با تأکید بر اهمیت تبلیغ چهره‌به‌چهره گفت: تجربه چند سال فعالیت به ما نشان داده که اثرگذاری گفتگوی رودررو به‌مراتب بیشتر از فعالیت صرف در فضای مجازی است؛ حتی یک هم‌کلامی کوتاه در اتوبوس یا مترو می‌تواند گره ذهنی یک مادر را باز کند. بر همین اساس، آموزش‌های رایگان و جهادی را برای بانوان در مساجد و پایگاه‌های بسیج مشهد آغاز کردیم تا بانوانی که دغدغه دارند اما شیوه کار را نمی‌دانند، توانمند شوند.
رحمانی با اشاره به بحرانی‌بودن نرخ باروری و لزوم فراگیر شدن آگاهی‌بخشی تصریح کرد: در برهه فعلی و همزمان با برگزاری تجمعات شبانه در مشهد، همراه با همسرم که مشاور خانواده هستند، وارد این بستر مردمی شدیم. همسرم در این تجمعات آسیب‌های تک‌فرزندی، اثرات زیستی و جسمی فرزندآوری برای مادران و ابعاد مختلف بحران جمعیت را به‌صورت مستند و علمی تبیین می‌کند و بنده نیز در بخش بانوان به گفت‌وگوی چهره‌به‌چهره می‌پردازم.
جهادگر حوزه جوانی جمعیت به بازخوردهای میدانی و حساسیت بالای مباحث مربوط به سقط جنین اشاره کرد و افزود: در ابتدای حضور در محلات مختلف مشهد، از سیدی و قاسم‌آباد تا چهارراه لشکر و آبکوه، گاهی با مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شدیم، اما وقتی مباحث باز می‌شد و به موضوعاتی چون خطاهای رایج غربالگری، نفوذ دشمن در سیاست‌های جمعیتی و احکام شرعی سقط جنین می‌پرداختیم، فضا کاملاً دگرگون می‌شد. بسیار پیش آمده بانوانی مراجعه کرده و گفته‌اند تصور می‌کردند سقط جنین تا پیش از چهارماهگی منع شرعی ندارد و با همین آگاهی‌بخشی‌های کوتاه در تجمعات، از اقدام به سقط منصرف شده و جنین نجات پیدا کرده است.
وی گفت: هسته مرکزی و اندیشه‌ورز گروه جهادی ما در مشهد که در ستاد ملی جوانان نیز ثبت شده است، بین ۵ تا ۸ نفر عضو رسمی دارد، اما ساختار فعالیت‌ها به‌صورت هرمی و شبکه‌ای گسترش یافته است؛ به گونه‌ای که کنشگران آموزش‌دیده، هر یک محلات خود را فعال کرده‌اند و در حال حاضر حدود ۳۰ سرگروه فعال، مناطق مختلف مشهد از گاز تا کوهسنگی را در مساجد و پایگاه‌ها تحت پوشش برنامه‌های تبیینی و توزیع جزوات قرار داده‌اند.
رحمانی با تأکید بر اینکه حفظ اقتدار کشور بدون سرمایه انسانی ممکن نیست، خاطرنشان کرد: اگر نیروی انسانی مؤمن و پای کار نباشد، پیشرفته‌ترین تجهیزات دفاعی هم کارآمد نخواهند بود؛ از این رو صیانت از جمعیت، زیربنای اصلی امنیت و آینده کشور است و این مسیر جهادی تا رفع کامل دغدغه‌های این حوزه ادامه خواهد داشت.