تهرا - ایرنا - «نشست آوازه» در ترکمنستان، به عرصه‌ای برای پیگیری دیپلماسی چندجانبه ایران در حوزه خزر، قفقاز و آسیای مرکزی تبدیل شد؛ جایی که دیدار مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین، رایزنی های سه جانبه ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان و گفت وگو درباره کریدورهای ترانزیتی، همکاری های اقتصادی و چالش های زیست محیطی خزر، ابعاد مختلف تعاملات منطقه ای تهران را برجسته کرد.
به گزارش روز شنبه گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا، نشست شورای سران کشورهای مستقل مشترک المنافع روز جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ (۹ اکتبر ۲۰۲۶ ) در منطقه گردشگری آوازه در ترکمنستان برگزار شد؛ نشستی که علاوه بر بررسی روند همکاری های این مجموعه در سی و پنجمین سال تاسیس آن، موضوعاتی چون توسعه ارتباطات حمل و نقلی، همکاری های اقتصادی، مقابله با جرایم سایبری و تقویت تعاملات سیاسی و بشردوستانه را در دستور کار داشت. حضور مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، به عنوان مهمان ویژه، این نشست را به فرصتی برای طرح دیدگاه تهران درباره پیوندهای اقتصادی و ترانزیتی میان ایران، آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی تبدیل کرد. وزارت امور خارجه ترکمنستان در گزارش رسمی خود، بر اهمیت امنیت منطقه ای، اعتماد متقابل، توسعه زیرساخت های حمل و نقل و گسترش همکاری های تجاری تاکید کرده است.
نشست سران کشورهای مستقل مشترک المنافع و اجلاس زیست محیطی دریای خزر در آوازه، در کنار رایزنی های منطقه ای، فرصتی برای گفت وگوی مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین درباره گسترش مناسبات تهران و مسکو فراهم کرد. همکاری های اقتصادی، انرژی، حمل و نقل و تجارت، در کنار چالش های زیست محیطی خزر و ضرورت همکاری کشورهای ساحلی برای مقابله با این چالش ها، از محورهای مهم این نشست ها بود؛ موضوعاتی که اهمیت دیپلماسی چندجانبه و تقویت همکاری های منطقه ای در حوزه اوراسیا را برجسته می کند.
حضور ایران؛ تاکید بر اتصال منطقه‌ای به جای رقابت بر سر مسیرها
حضور ایران در این نشست فرصتی برای گسترش همکاری با کشورهای عضو و تقویت جایگاه جغرافیایی کشور در ارتباطات منطقه ای بود. پزشکیان در سخنرانی خود با اشاره به موقعیت ایران در اتصال آسیای مرکزی و اوراسیا به آب های آزاد، بر ضرورت پیوند دادن ظرفیت های منطقه در حوزه تجارت، انرژی، حمل و نقل و سرمایه گذاری تاکید کرد. او همچنین پیشنهاد ایجاد چارچوب همکاری «CIS+1» با مشارکت ایران را مطرح کرد؛ چارچوبی که به گفته رئیس جمهور می تواند زمینه همکاری در حوزه های ترانزیت، انرژی، تجارت، فناوری، محیط زیست، گردشگری و تبادلات علمی و فرهنگی را فراهم کند. ایرنا در گزارش مربوط به سخنان پزشکیان، به نقش بنادر جنوبی ایران، به ویژه چابهار، در اتصال آسیای مرکزی به جنوب آسیا، آفریقا و اروپا اشاره کرده است.
اهمیت پیشنهاد «CIS+1» در آن است که همکاری ایران با کشورهای این مجموعه را از سطح روابط دوجانبه فراتر می برد و امکان گفت وگو درباره مسائل مشترک منطقه ای را در قالبی گسترده تر مطرح می کند. با این حال، این پیشنهاد در مرحله طرح قرار دارد و تحقق آن به استقبال کشورهای عضو، توافق بر سر ساختار و دستور کار و تعیین سازوکارهای اجرایی وابسته است. از این رو، نباید طرح پیشنهاد را به معنای شکل گیری رسمی یک سازوکار جدید یا دستیابی به توافق نهایی تعبیر کرد.
۱۵ سند و محورهای اصلی همکاری؛ تاکید بر حمل و نقل و اقتصاد
وزارت امور خارجه ترکمنستان اعلام کرد که در نشست آوازه، مسائل همکاری سیاسی و دیپلماتیک، اقتصادی و تجاری و فرهنگی و بشردوستانه بررسی شد و تصمیم های مهمی به تصویب رسید. در همین حال، رسانه تخصصی منطقه ای «Central Asia Wire» گزارش داد که در پایان نشست ۱۵ سند امضا شد. بر اساس فهرست منتشرشده در این رسانه، اسناد شامل تصمیم هایی درباره ریاست دوره ای سازمان، نشست های آینده، توسعه اجتماعی و کیفیت زندگی، ارتباطات حمل و نقلی، مقابله با جرایم فناوری اطلاعات و تبادل اطلاعات در حوزه امنیتی بود. این رسانه همچنین گزارش داد که ریاست دوره ای کشورهای مشترک المنافع از ابتدای سال ۲۰۲۷ به ازبکستان واگذار می شود.
یکی از تصمیم های اعلام شده در نشست، نام گذاری سال ۲۰۲۹ به عنوان «سال ارتباطات حمل و نقلی کشورهای مشترک المنافع» بود. به گزارش وزارت امور خارجه ترکمنستان این تصمیم با توجه به موقعیت جغرافیایی کشورهای آسیای مرکزی و نیاز آنها به مسیرهای پایدار برای دسترسی به بازارهای منطقه ای و جهانی اهمیت دارد. توسعه راه آهن، جاده ها، مراکز لجستیکی و هماهنگی رویه های گمرکی می تواند به کاهش هزینه های حمل کالا و تسهیل تجارت کمک کند؛ با این حال، اعلام یک سال موضوعی به تنهایی به معنای اجرای پروژه های زیرساختی نیست و نتایج آن به برنامه های عملی، تامین مالی و همکاری مستمر دولت ها بستگی دارد.
تاکید تهران و مسکو بر تسریع پروژه های مشترک
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، شامگاه پنجشنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵ در ترکمنستان و در حاشیه نشست سران کشورهای مستقل مشترک المنافع و اجلاس زیست محیطی دریای خزر دیدار و درباره گسترش همکاری های دوجانبه گفت وگو کردند. بر اساس گزارش ایرنا، دو طرف با مرور روند روابط تهران و مسکو، بر تقویت همکاری ها در حوزه های انرژی، کشاورزی، حمل و نقل و تجارت و ضرورت تسریع در نهایی سازی و اجرای پروژه های مشترک تاکید کردند.
پوتین همچنین با اشاره به تلاش های دیپلماتیک ایران برای حل و فصل مسالمت آمیز درگیری های منطقه ای، آمادگی روسیه را برای کمک به پیشبرد راه حل سیاسی اعلام کرد. پزشکیان نیز بر تداوم همکاری های دو کشور و ضرورت احترام به حقوق ایران تاکید کرد. این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که در کنار رایزنی های چندجانبه آوازه، نشان دهنده تداوم گفت وگوهای تهران و مسکو درباره همکاری های اقتصادی و تحولات منطقه ای است.
ازبکستان و مرحله بعدی همکاری؛ تاکید بر اجرای توافق ها
گزارش خبرگزاری دولتی ازبکستان از پایان سفر کاری شوکت میرضیایف به ترکمنستان نشان می دهد که تاشکند در نشست آوازه، توسعه همکاری های تجاری و صنعتی، گسترش ارتباطات حمل و نقلی، تقویت امنیت غذایی و انرژی و مقابله با جرایم سایبری را از اولویت های خود معرفی کرده است. میرضیایف همچنین اولویت های ریاست دوره ای ازبکستان بر کشورهای مشترک المنافع در سال ۲۰۲۷ را تشریح کرد. این مواضع در ادامه تاکیدهای او در نشست مشورتی سران آسیای مرکزی و آذربایجان مطرح شد؛ نشستی که یک روز پیش از اجلاس کشورهای مشترک المنافع در آوازا برگزار شده بود.
در نشست مشورتی سران آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان نیز میرضیایف بر لزوم عبور از تبادل معمول کالا و حرکت به سمت زنجیره های مشترک تولید، رفع موانع تجاری و ایجاد سازوکارهای حمایت مالی و فنی از پروژه های مشترک تاکید کرده بود. او همچنین هشدار داد که تعداد اسناد به خودی خود تعیین کننده نیست و آنچه اهمیت بیشتری دارد، اجرای تصمیم های پیشین و دستیابی به نتایج مورد انتظار است. این تاکید، معیاری مهم برای ارزیابی نتایج نشست آوازه نیز به شمار می رود: سنجش پیشرفت همکاری ها باید بر اساس پروژه های عملی، افزایش مبادلات، کاهش موانع ترانزیتی و بهبود هماهنگی اقتصادی انجام شود، نه صرفا شمار اسناد امضا شده.
دیدارهای دوجانبه؛ مکمل دیپلماسی چندجانبه
در حاشیه نشست، پزشکیان با الهام علی اف، رئیس جمهور جمهوری آذربایجان، و سردار بردی محمداف، رئیس جمهور ترکمنستان، دیدار کرد. ایرنا گزارش داد که در دیدار پزشکیان و علی اف، دو طرف بر توسعه روابط همسایگی، استفاده از ظرفیت های موجود، تسریع اجرای توافق های مشترک و تقویت همکاری های اقتصادی، تجاری و ترانزیتی تاکید کردند.
در دیدار رئیس جمهور ایران با همتای ترکمنستانی نیز توسعه روابط سیاسی و اقتصادی، اجرای پروژه های مورد توافق و همکاری کشورهای ساحلی خزر در زمینه حفاظت از محیط زیست مورد بحث قرار گرفت. این دیدارها نشان می دهد که نشست های چندجانبه برای ایران علاوه بر فراهم کردن امکان گفت وگو با مجموعه ای از کشورها، فرصتی برای پیگیری پرونده های دوجانبه و طرح موضوعات مشخص همکاری نیز ایجاد می کند.
دریای خزر؛ پیوند توسعه اقتصادی با همکاری زیست محیطی
هم زمانی نشست سران کشورهای مشترک المنافع با اجلاس زیست محیطی کشورهای ساحلی دریای خزر، بعد دیگری از همکاری های منطقه ای را برجسته کرد. پزشکیان در اجلاس زیست محیطی خزر پیشنهاد تدوین و اجرای برنامه بلندمدت منطقه ای برای مقابله با کاهش سطح آب این پهنه آبی را مطرح کرد و بر ضرورت همکاری همه کشورهای ساحلی تاکید داشت.
رئیس جمهوری اسلامی ایران همچنین از تصمیم برای تشکیل کمیسیون عالی متشکل از معاونان روسای دولت های کشورهای ساحلی استقبال کرد. کاهش سطح آب، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای آب و هوا، آلودگی های نفتی و صنعتی و تخریب زیستگاه های طبیعی از جمله چالش هایی هستند که آثار آنها به مرزهای یک کشور محدود نمی ماند. از این منظر، همکاری زیست محیطی می تواند در کنار حمل و نقل و تجارت، یکی از محورهای عملی پیوند میان کشورهای منطقه باشد.
ایران-روسیه-جمهوری آذربایجان؛ تاکید بر گسترش همکاری‌های سه جانبه و افزایش تعاملات در حوزه خزر
مسعود پزشکیان، ولادیمیر پوتین و الهام علی اف در حاشیه نشست سران کشورهای مستقل مشترک المنافع و اجلاس زیست محیطی دریای خزر در نشستی سه جانبه، راهکارهای توسعه همکاری های مشترک و تقویت مناسبات منطقه ای را بررسی کردند. روسای جمهور سه کشور با اشاره به ظرفیت های موجود، بر گسترش همکاری های اقتصادی و تجاری و بهره گیری از فرصت های مشترک برای ارتقای روابط تاکید کردند.
همکاری های مرتبط با دریای خزر و مسائل منطقه ای نیز از محورهای این نشست بود. این رایزنی سه جانبه در کنار دیدار دوجانبه پزشکیان و پوتین، نشان دهنده اهمیت تعامل همزمان تهران با مسکو و باکو و تقویت همکاری میان کشورهای منطقه خزر است.
جمع بندی
نشست آوازه را می توان بخشی از تلاش کشورهای منطقه برای حفظ گفت وگو و تقویت همکاری در شرایط تغییر مسیرهای تجاری و افزایش اهمیت اتصال اقتصادی ارزیابی کرد. برای ایران، حضور پزشکیان و طرح پیشنهاد «CIS+1» فرصتی برای برجسته کردن ظرفیت های ترانزیتی کشور و توسعه همکاری با آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی فراهم کرد. برای کشورهای عضو نیز تصمیم هایی مانند تعیین سال ۲۰۲۹ به عنوان سال ارتباطات حمل و نقلی، در صورت همراه شدن با برنامه های اجرایی، می تواند زمینه هماهنگی بیشتر در حوزه زیرساخت و تجارت را فراهم کند.
با این حال، سنجش نتیجه نشست به پیگیری های پس از آن وابسته است. روشن شدن سازوکار پیشنهادی ایران، تعیین پروژه های مشترک، رفع موانع تجاری و گمرکی و اجرای توافق های حمل و نقلی و زیست محیطی، معیارهای ملموس تری برای ارزیابی دستاوردهای نشست خواهند بود. همان گونه که در مواضع اعلام شده از سوی مقام های ازبکستان نیز تاکید شده است، موفقیت همکاری های منطقه ای نه با شمار نشست ها و اسناد، بلکه با میزان اجرای تصمیم ها و تاثیر آنها بر زندگی اقتصادی و ارتباطات مردم و بنگاه های منطقه سنجیده می شود.