اشتباه پوانکاره در حل مسئله سهجسم او را به کشف حرکتهای آشوبناک رساند؛ پدیدهای که پیشبینی آینده را حتی با قوانین دقیق نیوتن دشوار میکند.
۳۰ نوامبر ۱۸۸۹، تلگرافی از فرانسه بهدست «گوستا میتاگلفلر» (Gösta Mittag-Leffler)، ریاضیدان سوئدی و سردبیر مجله معتبر «اکتا ماتماتیکا» (Acta Mathematica)، رسید که خبر خوشی در آن نبود. فرستنده، «آنری پوانکاره» (Henri Poincaré)، یکی از درخشانترین ریاضیدانان زمان خود بود؛ مردی که چند ماه پیش، با پژوهشش درباره حرکت اجرام آسمانی، جایزه معتبر اسکار دوم را بهدست آورده بود.
پوانکاره با مقاله «درباره مسئله سه جسم و معادلات دینامیک» جایزه را از آن خود کرد و حتی نسخههای اولیه اثرش به چاپ رسید. اما چند ماه بعد، خودش خواست چاپ را متوقف کنند، زیرا در یکی از استدلالهای اصلی اشتباه کرده بود. ماجرا میتوانست به شکستی تلخ ختم شود، ولی تلاش برای اصلاح این خطا، پوانکاره را با پدیدهای روبهرو کرد که انتظارش را نداشت: حرکتهایی چنان پیچیده که حتی با دانستن قوانین دقیق نیوتن، پیشبینی آینده آنها دشوار میشد. چطور ممکن است طبیعت از قوانینی مشخص پیروی کند، اما نتوانیم رفتار آیندهاش را پیشبینی کنیم؟
آیا جهان واقعاً مانند یک ساعت دقیق کار میکند؟
نیوتن در قرن هفدهم با کشف قانون گرانش، نگاه انسان به جهان را دگرگون کرد. او نشان داد همان نیرویی که اجسام را بهسمت زمین میکشاند، ماه را در مدار زمین و سیارهها را در گردش به دور خورشید نگه میدارد. برای نخستینبار میشد حرکت اجرام آسمانی را با معادلات ریاضی توضیح داد و حتی موقعیت آینده آنها را محاسبه کرد. این دستاورد چنان شگفتانگیز بود که دانشمندان به تصویری تازه از جهان رسیدند، جهانی که مانند ساعتی بسیار بزرگ، براساس قوانینی دقیق و تغییرناپذیر کار میکرد.
اما حرکت اجرام آسمانی به آن سادگی که در نگاه نخست بهنظر میرسد، نیست. ماه فقط تحتتأثیر گرانش زمین قرار ندارد، خورشید نیز بر حرکت آن اثر میگذارد و سیارهها هم با نیروی گرانش خود، مسیر یکدیگر را تغییر میدهند. محاسبه همزمان این اثرها کار آسانی نیست، اما دانشمندان آن دوران باور داشتند که اگر بتوان تمام نیروها و شرایط اولیه را با دقت کافی محاسبه کرد، پیشبینی آینده نیز امکانپذیر خواهد بود. «پیر سیمون لاپلاس» (Pierre-Simon Laplace)، ریاضیدان فرانسوی، این ایده را یک قدم جلوتر برد. او در اوایل قرن نوزدهم تصور کرد اگر هوشی بتواند در یک لحظه، موقعیت و حرکت تمام ذرات جهان و نیروهای حاکم بر آنها را با دقت کامل بشناسد و توان محاسبه نامحدودی داشته باشد، گذشته و آینده برایش به یک اندازه روشن خواهد بود. این تصور بعدها به شیطان لاپلاس شهرت یافت.
اما این تصور که با شناخت قوانین طبیعت میتوان آینده را پیشبینی کرد، یک پرسش اساسی را بیپاسخ میگذاشت: آیا دانستن معادلات حرکت برای محاسبه دقیق مسیر اجرام کافی است؟ پوانکاره هنگام بررسی مسئله سه جسم با پدیدهای روبهرو شد که پاسخ به این پرسش را پیچیدهتر میکرد. او فهمید در بعضی سامانهها، تفاوتی بسیار کوچک در موقعیت یا سرعت اولیه اجرام میتواند بهمرور چنان بزرگ شود که پیشبینی حرکت آنها را در آینده دور عملاً از دسترس خارج کند. جالب اینجاست که هیچ قانونی نقض نمیشود و همهچیز همچنان از معادلات نیوتن پیروی میکند. پس چطور ممکن است حرکت اجرام تابع قوانینی دقیق باشد، اما پیشبینی سرنوشت آنها تا این اندازه دشوار شود؟
معمای سه جسم؛ مسئلهای ساده که بزرگترین ریاضیدانان را به زانو درآورد
حرکت دو جسم در فضا، تا زمانی که فقط نیروی گرانش میان آنها را در نظر بگیریم، مسئله چندان پیچیدهای نیست. با استفاده از قوانین نیوتن و دانستن موقعیت و سرعت اولیه هر جسم، میتوان مسیر حرکتشان را محاسبه کرد. این مسیر، بسته به شرایط اولیه، ممکن است بیضی، سهمی یا هذلولی باشد.
اما کافی است جسم سومی وارد این مجموعه شود تا محاسبات بهمراتب دشوارتر شوند. حالا هر سه جسم یکدیگر را جذب میکنند و تغییر موقعیت هرکدام، نیروی وارد بر دو جسم دیگر را تغییر میدهد. درنتیجه، مسیر حرکت آنها پیوسته تحتتأثیر یکدیگر قرار میگیرد و دیگر نمیتوان هر دو جسم را جدا از سومی بررسی کرد.
یکی از آشناترین نمونههای این مسئله، حرکت زمین، ماه و خورشید است. اگر فقط زمین و ماه را در نظر بگیریم، محاسبه مدار ماه نسبتاً ساده خواهد بود. اما گرانش خورشید نیز بر حرکت ماه اثر میگذارد و باعث میشود مدار آن بهجای یک بیضی ثابت، بهمرور تغییر شکل و جهت دهد. این مسئله حتی برای نیوتن هم دردسرساز شده بود. پس از او، ریاضیدانانی مانند اویلر، لاگرانژ و لاپلاس سالها برای درک بهتر حرکت سه جسم تلاش کردند. آنها توانستند راهحلهایی برای برخی حالتهای خاص پیدا کنند و روشهای محاسباتی تازهای توسعه دهند، اما دستیابی به راهحلی کلی، مانند آنچه برای حرکت دو جسم وجود داشت، همچنان دور از دسترس بود.
البته این به معنای غیرممکن بودن محاسبه حرکت سه جسم نیست. در برخی آرایشهای خاص، حرکت آنها کاملاً منظم و قابل محاسبه است. امروزه نیز کامپیوترها میتوانند با حل عددی معادلات نیوتن، مسیر سه جسم را با دقت بسیار خوبی در بازههای زمانی مشخص پیشبینی کنند.
مسئله اصلی زمانی خود را نشان میدهد که بخواهیم حرکت آنها را در آیندهای بسیار دور بررسی کنیم. آیا سه جسمی که امروز در مدارهایی منظم حرکت میکنند، هزاران یا میلیونها سال بعد نیز همین وضعیت را حفظ خواهند کرد؟ یا ممکن است برهمکنشهای گرانشی، سرانجام یکی از آنها را از مدارش خارج کند؟
در قرن نوزدهم، زمانی که هنوز خبری از کامپیوترهای امروزی نبود، پاسخ به این پرسشها تنها با محاسبه موقعیت اجرام در چند مقطع زمانی بهدست نمیآمد. ریاضیدانان باید راهی پیدا میکردند تا رفتار کلی مدارها و تغییرات احتمالی آنها را در گذر زمان بشناسند. همین مسئله حل نشده، موضوع یکی از مهمترین مسابقات ریاضی آن دوران شد؛ مسابقهای که پوانکاره را به دریافت جایزهای معتبر رساند، اما چند ماه بعد او را با اشتباهی روبهرو کرد که نتیجه پژوهشش را زیر سؤال برد.
جایزهای که به یک کابوس ریاضی تبدیل شد
در سال ۱۸۸۵، مسابقهای بینالمللی در ریاضیات اعلام شد که قرار بود جایزه آن به مناسبت شصتمین سالگرد تولد اسکار دوم، پادشاه سوئد و نروژ، اهدا شود. پیشنهاد برگزاری این رقابت از گوستا میتاگلفلر، ریاضیدان سوئدی و بنیانگذار مجله اکتا ماتماتیکا، بود. هیئت داوری چهار مسئله را برای مسابقه انتخاب کرده بود که نخستین و مهمترین آنها به حرکت اجرام آسمانی تحت قانون گرانش نیوتن مربوط میشد.
شرکتکنندگان باید راهی پیدا میکردند تا حرکت تعداد دلخواهی از اجرام را با استفاده از سریهای ریاضی همگرا در بازههای زمانی دلخواه توصیف کنند. جایزه، یک مدال طلا و ۲۵۰۰ کرون سوئد بود، اما برای ریاضیدانان فرصتی فراهم شده بود تا به مسئلهای پاسخ دهند که نزدیک به دو قرن ذهن بزرگترین دانشمندان را مشغول کرده بود.
پوانکاره در مه ۱۸۸۸ مقاله خود را به مسابقه فرستاد. او برخلاف بسیاری از پیشینیانش، بهجای تلاش برای یافتن فرمولی که موقعیت دقیق اجرام را در هر لحظه مشخص کند، تصمیم گرفت رفتار کلی حرکت آنها را بررسی کند. برای این کار، سراغ نوع سادهشدهای از مسئله سه جسم رفت که در آن جرم جسم سوم آنقدر کوچک فرض میشد که تأثیر قابلتوجهی بر حرکت دو جسم اصلی نداشت. با این فرض، مسئله همچنان پیچیده بود، اما پوانکاره میتوانست ویژگیهای مسیرهای حرکت و تغییرات آنها را با روشهایی تازه بررسی کند.
نتیجه کار توجه داوران را جلب کرد. پوانکاره نتوانسته بود پاسخ کاملی برای مسئله اصلی مسابقه پیدا کند، اما روشهایی ارائه داده بود که پیش از آن سابقه نداشتند. «کارل وایرشتراس» (Karl Weierstrass)، ریاضیدان برجسته آلمانی و یکی از داوران، اهمیت پژوهش او را چنان زیاد میدانست که آن را آغازگر دورهای تازه در مطالعه حرکت اجرام آسمانی توصیف کرد. در ژانویه ۱۸۸۹، پوانکاره برنده مسابقه اعلام شد و قرار بود مقالهاش پس از چند اصلاح و توضیح تکمیلی، در مجله اکتا ماتماتیکا منتشر شود.
اما درست زمانی که مقاله برای چاپ آماده میشد، مشکلی پیش آمد. «ادوارد فراگمن» (Edvard Phragmén)، ریاضیدان جوان سوئدی که در بررسی و آمادهسازی مقاله نقش داشت، متوجه شد برخی استدلالهای پوانکاره به توضیح بیشتری نیاز دارند. او درباره همگرایی سریهای ریاضی و درستی بعضی نتیجهگیریها پرسشهایی مطرح کرد. پوانکاره ابتدا میخواست با نوشتن توضیحات تکمیلی به آنها پاسخ دهد، اما هر پاسخ، پرسش تازهای به دنبال داشت. این مکاتبات در تابستان و پاییز ۱۸۸۹ ادامه یافت تا اینکه پوانکاره هنگام بازبینی محاسباتش متوجه شد یکی از فرضهای اساسی او درباره مسیرهای حرکت درست نبوده است.
روز ۳۰ نوامبر ۱۸۸۹، زمانی که چاپ مقاله آغاز شده و حتی تعدادی از نسخههای آن فرستاده شده بود، پوانکاره در تلگرافی خبر اشتباه خود را به میتاگلفلر رساند. مقاله برنده، حالا خطایی داشت که نمیشد با چند اصلاح جزئی برطرفش کرد. میتاگلفلر نیز با موقعیتی دشوار روبهرو شده بود: چگونه میتوانست انتشار مقاله برنده را متوقف کند، بیآنکه اعتبار مسابقه و داوران زیر سؤال برود؟
دو مسیری که قرار نبود به هم برسند؛ پوانکاره کجا اشتباه کرده بود؟
برای درک اشتباه پوانکاره، باید برای لحظهای نگاهمان را از آسمان برداریم. فرض کنید بهجای دنبالکردن حرکت یک جرم در فضا، بخواهیم تمام حالتهای ممکن حرکت آن را روی نقشهای ثبت کنیم. هر نقطه از این نقشه، هم موقعیت جرم و هم سرعت آن را نشان میدهد. ریاضیدانان به این نقشه انتزاعی فضای فاز میگویند. با گذشت زمان، وضعیت جرم روی این نقشه مسیری رسم میکند. پس میتوان بهجای بررسی یک مدار، رابطه میان مسیرهای مختلف را مطالعه کرد.
برای درک بهتر، آونگی را تصور کنید که در بالاترین نقطه، بهصورت وارونه ایستاده است؛ وضعیتی ناپایدار که کوچکترین اختلالی میتواند آن را به هم بزند. بعضی مسیرهای خاص با گذشت زمان به این وضعیت نزدیک میشوند، درحالیکه مسیرهای دیگری اگر زمان را به عقب برگردانیم، به همان نقطه نزدیک خواهند شد. ریاضیدانان مجموعه اول را منیفلد پایدار و مجموعه دوم را منیفلد ناپایدار مینامند (منیفلد در ریاضی به ساختار یا سطح هندسی همواری گفته میشود که این مسیرها روی آن شکل میگیرند).
پوانکاره هنگام بررسی مسئله سه جسم، بهویژه در حالت محدودشده آن، با مسیرهای پایدار و ناپایداری روبهرو شد که در اطراف حرکتهای تکرارشونده، شکل میگرفتند. او ابتدا تصور میکرد این مسیرها به شکلی منظم به یکدیگر میرسند و مرزی بسته میسازند؛ مرزی که مانع عبور حرکتها از ناحیهای به ناحیه دیگر میشود.
این فرض به پوانکاره کمک میکرد تا بفهمد آیا حرکت اجرام در طول زمان پایدار باقی میماند یا نه. اما بررسیهای بعدی نشان دادند این مسیرها همیشه آنطور که او تصور میکرد رفتار نمیکنند. آیا ممکن بود مرزی که پوانکاره بر پایه آن استدلال کرده بود، اصلاً وجود نداشته باشد؟
پرسشهای فراگمن باعث شدند پوانکاره بار دیگر محاسباتش را بررسی کند. او در جریان این بررسیها متوجه شد یکی از فرضهای اصلیاش اشتباه بوده است. برخلاف تصور اولیه او، مسیرهای پایدار و ناپایدار همیشه به شکلی منظم به یکدیگر نمیپیوستند، بلکه ممکن بود در نقاطی یکدیگر را قطع کنند. این یعنی حرکت اجرام میتوانست بسیار پیچیدهتر از چیزی باشد که پوانکاره تصور میکرد.
البته این به معنای آن نبود که دو جسم با موقعیت و سرعت کاملاً یکسان میتوانند مسیرهای متفاوتی را طی کنند. قوانین نیوتن همچنان برقرار بودند و هر وضعیت اولیه، مسیر مشخصی را تعیین میکرد. کشف پوانکاره این بود که دو مجموعه از مسیرهای پایدار و ناپایدار میتوانند در نقاطی به یکدیگر برسند و در آن نقاط، مسیر مشترکی داشته باشند. همین کشف، آغاز راهی شد که بعدها به شناخت یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای طبیعت انجامید: رفتارهای پیچیدهای که با وجود پیروی از قوانین دقیق، پیشبینی آینده آنها بسیار دشوار است.
وقتی یک اشتباه، شبکهای بیپایان از مسیرهای غیرمنتظره را آشکار کرد
اگر این دو مجموعه یکدیگر را قطع کنند، چه اتفاقی میافتد؟ پاسخ پوانکاره را شگفتزده کرد. او فهمید که ماجرا به یک نقطه تقاطع محدود نمیشود. با دنبالکردن حرکت در گذشته و آینده، تقاطعهای تازهای ظاهر میشوند و مسیرها بارها خم میشوند، بازمیگردند و از کنار یکدیگر عبور میکنند. انگار رشتههایی را پیوسته بکشیم و خم کنیم تا شبکهای درهمپیچیده شکل بگیرد. البته این فقط یک تشبیه است، آنچه پوانکاره فهمیده بود، از معادلات دقیق حرکت بهدست میآمد.
مسیری که او بررسی میکرد، امروزه مسیر هوموکلینیک نام دارد. تصور کنید جسمی در گذشتهای بسیار دور، در نزدیکی مداری ناپایدار حرکت و پس از فاصله گرفتن از آن، مسیری پیچیده را طی میکند، اما در آیندهای بسیار دور دوباره به همان مدار نزدیک میشود. نکته اینجاست که جسم لزوماً به نقطه آغاز برنمیگردد و مسیر قبلی خود را دقیقاً تکرار نمیکند؛ بلکه هرچه زمان بیشتری بگذرد، فاصلهاش از آن مدار کمتر و کمتر میشود و از نظر ریاضی به صفر میل میکند.
اما کشف مهمتر این بود که تقاطع عرضی مجموعههای پایدار و ناپایدار به یک تقاطع ختم نمیشود، بلکه تقاطعهای بیشمار دیگری به دنبال دارد. این ساختار پیچیده که امروز درهمتنیدگی هوموکلینیک نامیده میشود، چنان پوانکاره را حیرتزده کرد که بعدها نوشت حتی برای ترسیم آن تلاش نمیکند. ریاضیدانی که میخواست نظم حرکت اجرام آسمانی را بشناسد، حالا با هندسهای روبهرو شده بود که پیچیدگی آن ظاهراً پایانی نداشت.
جالبتر اینکه برای پیدایش چنین رفتاری، هیچ نیروی ناشناخته یا قانون تازهای لازم نبود. همهچیز همچنان از قوانین گرانش نیوتن پیروی میکرد. البته پوانکاره ثابت نکرده بود که تمام مدارهای سیارهای رفتار آشوبناک دارند یا منظومه شمسی روزی فرومیپاشد. او نشان داده بود که نتیجهگیری پیشینش درباره پایداری مسیرها درست نیست و حرکت اجرام میتواند بسیار پیچیدهتر از تصور آن دوران باشد. سالها بعد، ریاضیدانان، ارتباط این ساختار را با آنچه امروز آشوب مینامیم، روشنتر کردند.
اما پوانکاره پیش از هر چیز باید اشتباه مقالهاش را اصلاح میکرد. میتاگلفلر تلاش کرد نسخههای چاپشده را جمعآوری کند. از چاپ اول، امروزه تنها دو نسخه شناختهشده در آرشیو مؤسسه او باقی مانده است. هزینه توقف و باطلکردن چاپ از ۳۵۰۰ کرون گذشت، یعنی بیش از مبلغ خود جایزه. پوانکاره پرداخت هزینه را پذیرفت و در تعطیلات پایان سال، مقاله را بازنویسی کرد. نسخه اصلاحشده در ۵ ژانویه ۱۸۹۰ به دست میتاگلفلر رسید و سرانجام در دسامبر همان سال منتشر شد. این بار، بهجای تصویری ساده از پایداری مدارها، ساختاری پیچیده از حرکتهای ممکن در مقاله جا گرفته بود.
چگونه ممکن است همهچیز قانون داشته باشد، اما آینده را نتوان پیشبینی کرد؟
تناقض ماجرا همینجاست. اگر قوانین نیوتن حرکت هر جسم را براساس وضعیت اولیهاش تعیین میکنند، چرا نمیتوان همیشه آینده آن را پیشبینی کرد؟ دو جسم را تصور کنید که موقعیت و سرعت اولیه آنها تفاوت بسیار ناچیزی دارد. در بعضی سامانهها، این تفاوت با گذشت زمان کوچک باقی میماند، اما در سامانههای آشوبناک ممکن است بهتدریج چنان بزرگ شود که دو جسم مسیرهایی کاملاً متفاوت را طی کنند. تفاوتی که در آغاز تقریباً دیده نمیشد، حالا میتواند سرنوشت حرکت آنها را تغییر دهد.
دانشمندان این پدیده را وابستگی حساس به شرایط اولیه مینامند. نکته عجیب آن است که هیچ عامل تصادفی در کار نیست و قوانین فیزیک نیز تغییر نکردهاند. اگر شرایط اولیه دقیقاً یکسان باشد، نتیجه نیز یکسان خواهد بود. مشکل از جایی آغاز میشود که در دنیای واقعی نمیتوان موقعیت و سرعت اجسام را با دقت بینهایت اندازه گرفت. حتی کوچکترین خطای اندازهگیری ممکن است در یک سامانه آشوبناک بهمرور بزرگ شود و پیشبینی آینده دور را عملاً غیرممکن کند.
البته این به معنای آشوبناک بودن تمام حرکتهای سهجسمی نیست. بعضی از آنها کاملاً منظم هستند و حتی در سامانههای آشوبناک نیز میتوان حرکت اجسام را برای بازههای زمانی مشخص با دقت خوبی پیشبینی کرد. گاهی هم اگر نتوان مسیر دقیق آینده را تعیین کرد، همچنان میتوان درباره رفتار کلی یا آماری سامانه اطلاعات ارزشمندی بهدست آورد.
از مدار سیارهها تا بال پروانه؛ کشفی که دههها بعد جهان علم را تکان داد
سالها گذشت تا اهمیت کشف عجیب پوانکاره روشن شود. در قرن بیستم، ریاضیدانان نشان دادند که چگونه در دل قوانینی ساده و تکرارشونده، رفتارهایی پیچیده و پیشبینیناپذیر شکل میگیرد. چیزی که پوانکاره در مسئله سه جسم دیده بود، دیگر یک استثنای عجیب نبود، دریچهای بود به دنیایی که بعدها آن را نظریه آشوب نامیدند.
در سال ۱۹۶۳، «ادوارد لورنتس»، هواشناس آمریکایی، نشان داد که حتی تغییرات بسیار کوچک در شرایط اولیه یک سیستم میتوانند در طول زمان به نتایجی کاملاً متفاوت منجر شوند. این یافته بعدها با عنوان اثر پروانهای شناخته شد، مفهومی که توضیح میدهد چرا در برخی سیستمهای پیچیده، یک تفاوت جزئی در نقطه شروع میتواند پیشبینی اتفاقات آینده را بسیار دشوار کند.
این موضوع در بررسی حرکت سیارههای منظومه شمسی نیز مورد توجه قرار گرفت. در سال ۲۰۰۹، پژوهشگران با انجام شبیهسازیهای متعدد نشان دادند که در حدود یک درصد از حالتهای بررسیشده، مدار عطارد ممکن است طی پنج میلیارد سال آینده بهاندازهای تغییر کند که احتمال برخورد آن با زهره یا خورشید وجود داشته باشد. البته این نتیجه به معنای وقوع قطعی چنین اتفاقی نیست، بلکه نشان میدهد پیشبینی رفتار منظومه شمسی در بازههای زمانی بسیار طولانی با محدودیتهایی همراه است.
نکته مهم در داستان پوانکاره، نحوه برخورد او با اشتباه محاسباتیاش بود. او بهجای کنار گذاشتن مسئله، دوباره آن را بررسی کرد و در همین مسیر به نتایجی رسید که بعدها نقش مهمی در شکلگیری نظریه آشوب داشتند. این ماجرا نشان میدهد که پیشرفت علم همیشه نتیجه رسیدن به پاسخ درست در اولین تلاش نیست. گاهی بررسی دقیق یک اشتباه میتواند به کشفی مهمتر از پاسخ اولیه منجر شود.
