الیگودرز- سیلاب در مناطق عشایری الیگودرز، با تخریب خانه‌ها و تلف شدن دام‌ها، راه‌های ارتباطی و مسیر کوچ را مسدود کرد و شماری از خانوارها را در انتظار امدادرسانی و جبران خسارت گذاشت.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: در پهنه کوهستانی الیگودرز، زندگی با کوچ معنا پیدا می‌کند؛ با جابه‌جایی میان قشلاق و ییلاق، با گله‌هایی که سرمایه یک خانوار عشایری‌اند و با خانه‌هایی که هرچند ساده و دور از امکانات شهری‌اند، تمام دارایی و پناه یک خانواده را در خود جای داده‌اند. اینجا راه فقط مسیری برای رفت‌وآمد نیست؛ راه، حلقه اتصال عشایر به شهر، بازار، خدمات درمانی و امدادی و حتی امکان ادامه زندگی روزمره است.
جایی که آب، راه زندگی را بست
اما وقتی باران‌های شدید به سیلاب تبدیل می‌شوند، همین مسیرهای کوهستانی و پل‌هایی که ارتباط میان آبادی‌ها را برقرار می‌کنند، به نخستین نقاط آسیب‌پذیر تبدیل می‌شوند. در بخش ذلقی و دیگر مناطق عشایری الیگودرز، سیلاب اخیر با تخریب بخشی از زیرساخت‌ها و قطع راه‌های ارتباطی، شرایطی دشوار برای شماری از خانوارها رقم زده است؛ شرایطی که در آن، دسترسی به برخی روستاها دشوار یا ناممکن شده و امدادرسانی به مناطق گرفتار نیز با محدودیت روبه‌روست.
روایت یکی از عشایر بخش ذلقی از آنچه بر زندگی مردم این منطقه گذشته، تصویری روشن از ابعاد خسارت‌ها ارائه می‌دهد. او در گفت‌وگو با خبرنگار مهر از تخریب چند واحد مسکونی در جریان سیلاب خبر می‌دهد و می‌گوید سه تا چهار خانه در این منطقه بر اثر شدت جریان آب ویران شده‌اند. به گفته او، سیلاب تنها به خانه‌ها آسیب نزده، بلکه دام‌های عشایر را نیز با خود برده است؛ دام‌هایی که برای خانوارهای کوچ‌رو، صرفاً تعدادی گوسفند نیستند، بلکه حاصل سال‌ها تلاش و اصلی‌ترین پشتوانه اقتصادی زندگی به شمار می‌روند.
این عشایر با توصیف شرایط پیش‌آمده، از خسارت سنگین به زندگی مردم منطقه سخن می‌گوید؛ خسارتی که به باور او، بخش مهمی از دارایی و حاصل کار خانوارهای عشایری را از میان برده است. هرچند هنوز آمار دقیقی از تعداد دام‌های تلف‌شده یا مفقودشده و میزان خسارت واردشده به واحدهای مسکونی منتشر نشده، همین روایت‌های میدانی نشان می‌دهد که پیامدهای سیلاب را نمی‌توان تنها در تخریب راه‌ها و پل‌ها خلاصه کرد.
خانه‌هایی که ویران شدند و گله‌هایی که از دست رفتند
در زندگی عشایری، خانه و دام دو بخش جدایی‌ناپذیر از یک منظومه معیشتی هستند. خانه محل استقرار خانواده و نگهداری بخشی از امکانات زندگی است و دام نیز سرمایه‌ای است که درآمد، امنیت اقتصادی و امکان تداوم فعالیت خانوار به آن وابسته است. از دست رفتن هر یک از این دو، می‌تواند خانواده را با دشواری‌های جدی روبه‌رو کند؛ حال اگر یک حادثه طبیعی هم‌زمان به هر دو آسیب بزند، ابعاد بحران گسترده‌تر خواهد شد.
آنچه از اظهارات یکی از عشایر بخش ذلقی برمی‌آید، این است که در جریان سیلاب، تعدادی از خانه‌ها تخریب شده و بخشی از دام‌های عشایر نیز گرفتار جریان آب شده‌اند. در چنین شرایطی، خانوار آسیب‌دیده نه‌تنها باید برای تأمین سرپناه و نیازهای اولیه خود چاره‌اندیشی کند، بلکه ممکن است مهم‌ترین منبع درآمد و سرمایه‌اش را نیز از دست داده باشد.
پل‌های ویران؛ روستاهایی پشت دیوار سیلاب
در کنار خسارت‌های مستقیم به خانه‌ها و دام‌ها، تخریب زیرساخت‌های ارتباطی به یکی از جدی‌ترین پیامدهای سیلاب در الیگودرز تبدیل شده است. در مناطق کوهستانی و پراکنده این شهرستان، پل‌ها و راه‌های ارتباطی نقشی اساسی در اتصال روستاها به یکدیگر و دسترسی مردم به خدمات عمومی دارند. تخریب یک پل در چنین مناطقی ممکن است ارتباط چندین آبادی را به‌طور هم‌زمان قطع کند و دسترسی نیروهای امدادی و خدمات‌رسان را نیز با مانع روبه‌رو سازد.
حمیدرضا گودرزی، نماینده مردم الیگودرز در مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت بخش ذلقی، از گرفتار شدن شماری از عشایر در آن سوی مسیرهای سیلابی خبر می‌دهد. به گفته او، شدت جریان آب موجب تخریب پلی در مسیر ارتباطی این منطقه شده و با از بین رفتن این سازه، امکان عبور و دسترسی به تعدادی از روستاهای بالادست از بین رفته است.
گودرزی با اشاره به قرار گرفتن حدود هشت تا ۹ روستا در بالادست این مسیر، توضیح می‌دهد که تخریب پل عملاً ارتباط این آبادی‌ها را با مناطق پایین‌دست قطع کرده است. در چنین وضعیتی، ساکنان روستاها و خانوارهای عشایری برای رفت‌وآمد و دریافت خدمات با محدودیت روبه‌رو هستند و دسترسی به آنها نیز به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
نماینده مردم الیگودرز در مجلس همچنین با تشریح گستره خسارت‌های ناشی از بارندگی‌های شدید، از قطع راه دسترسی و ارتباط حدود ۶۰ روستا در بخش‌های ذلقی و زز و ماهرو خبر می‌دهد. این آمار نشان می‌دهد که ابعاد اختلال در شبکه ارتباطی شهرستان، فراتر از یک مسیر یا چند آبادی بوده و بخش قابل توجهی از مناطق روستایی و عشایری را تحت تأثیر قرار داده است.
اختلال در آب، برق، گاز و ارتباطات
پیامدهای سیلاب در مناطق آسیب‌دیده تنها به تخریب پل‌ها و انسداد جاده‌ها محدود نمانده است. گودرزی از اختلال در زیرساخت‌های خدماتی روستاهای گرفتار نیز خبر می‌دهد و می‌گوید آب، برق، گاز و ارتباطات مخابراتی در این مناطق قطع شده است.
قطع هم‌زمان این خدمات، شرایط زندگی خانوارهایی را که در مناطق محاصره‌شده قرار گرفته‌اند، دشوارتر می‌کند. در شرایط عادی نیز دسترسی به امکانات و خدمات در برخی مناطق کوهستانی با محدودیت‌هایی همراه است؛ اما هنگام وقوع سیلاب، همین محدودیت‌ها تشدید می‌شود و نیاز مردم به خدمات امدادی و پشتیبانی افزایش پیدا می‌کند.
در چنین وضعیتی، تأمین آب آشامیدنی سالم، دسترسی به مواد غذایی، امکان برقراری ارتباط با بیرون از منطقه و برخورداری از روشنایی و امکانات اولیه، به نیازهای فوری خانوارها تبدیل می‌شود. اگر این نیازها با انسداد مسیرها همراه شوند، تأخیر در امدادرسانی می‌تواند فشار بیشتری بر مردم وارد کند.
قطع ارتباط مخابراتی نیز مسئله‌ای فراتر از دشواری تماس‌های روزمره است. در زمان بحران، ارتباط تلفنی و مخابراتی یکی از ابزارهای اصلی برای اعلام وضعیت، درخواست کمک و هماهنگی میان ساکنان و نیروهای امدادی محسوب می‌شود. از این رو، اختلال در این بخش می‌تواند شناسایی نیازهای واقعی مناطق آسیب‌دیده و رساندن کمک به خانوارها را دشوارتر کند.
نماینده مردم الیگودرز با اشاره به تخریب برخی پل‌ها و آسیب‌دیدگی واحدهای مسکونی، تأکید می‌کند که تعدادی از خانه‌ها در جریان سیلاب تخریب شده‌اند و برخی دیگر نیز در معرض تخریب قرار دارند. به اعتقاد او، لازم است گروه‌های ارزیاب هرچه سریع‌تر در مناطق آسیب‌دیده حضور پیدا کنند و با بررسی وضعیت ساختمان‌ها و شرایط زندگی مردم، میزان خسارت‌ها را مشخص کنند.
۲۳۰ خانوار عشایری در مسیر خسارت
در کنار روایت‌های میدانی و گزارش‌های مربوط به تخریب زیرساخت‌ها، وضعیت خانوارهای عشایری مستقر در مناطق آسیب‌دیده نیز نیازمند توجه ویژه است. نعمت‌الله قائدرحمتی، مدیرکل امور عشایری لرستان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به هشدارها و اطلاع‌رسانی‌های انجام‌شده درباره شرایط جوی و پیش‌بینی‌های مرتبط با پدیده «ال‌نینو»، می‌گوید در ماه‌های گذشته نسبت به احتمال بروز شرایط نامساعد جوی به جامعه عشایری استان اطلاع‌رسانی شده بود.
به گفته او، در پی این هشدارها، بخش بزرگی از عشایر لرستان کوچ خود را انجام دادند و از مناطق در معرض خطر خارج شدند. با این حال، همه خانوارها در زمان وقوع سیلاب جابه‌جا نشده بودند و شماری از عشایر همچنان در محل استقرار پیشین خود حضور داشتند.
قائدرحمتی با اشاره به جمعیت عشایری شهرستان الیگودرز توضیح می‌دهد که این شهرستان حدود پنج هزار خانوار عشایری دارد و از این تعداد، نزدیک به ۲۳۰ خانوار در منطقه مورد اشاره و در قشلاق جنوب الیگودرز مستقر بودند. این خانوارها تا زمان وقوع سیلاب کوچ نکرده بودند و همین مسئله موجب شد در جریان بارندگی‌ها و سیلاب اخیر با خسارت‌هایی مواجه شوند.
این توضیحات نشان می‌دهد که با وجود انجام کوچ بخش زیادی از جامعه عشایری استان، تعدادی از خانوارها همچنان در مناطق در معرض خطر حضور داشتند. البته برای بررسی دقیق وضعیت این خانوارها، باید مشخص شود چه تعداد از آنها به‌طور مستقیم دچار خسارت شده‌اند، چه میزان از دارایی و دام خود را از دست داده‌اند و کدام‌یک از نظر دسترسی به خدمات و امکانات اولیه در شرایط اضطراری قرار دارند.
مدیرکل امور عشایری لرستان از پیگیری برای بازگشایی راه‌ها و تسریع در تردد عشایر خبر می‌دهد و تأکید می‌کند که ترمیم و بازسازی پل‌هایی که در مسیر رفت‌وآمد این جامعه قرار داشته و بر اثر سیلاب تخریب شده‌اند نیز در دستور کار قرار دارد. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که مسیرهای ارتباطی برای عشایر، بخشی از زیرساخت ضروری کوچ و فعالیت اقتصادی محسوب می‌شوند و اختلال در آنها می‌تواند روند جابه‌جایی و دسترسی به محل‌های استقرار را مختل کند.
امدادرسانی هوایی؛ راهی برای رسیدن به روستاهای محاصره‌شده
با توجه به دشواری دسترسی زمینی به برخی مناطق، عملیات امدادرسانی هوایی به‌عنوان یکی از راهکارهای دسترسی به خانوارهای گرفتار در سیلاب در دستور کار قرار گرفته است. علی‌اصغر صفری‌راد، سرپرست مدیریت بحران استانداری لرستان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به حضور خود در بخش ذلقی شهرستان الیگودرز، از انجام عملیات امدادرسانی هوایی به مناطق آسیب‌دیده خبر می‌دهد.
به گفته او، با پیگیری استاندار لرستان و رئیس سازمان مدیریت بحران کشور و همچنین رئیس جمعیت هلال‌احمر کشور، از ظرفیت بالگرد امدادی برای دسترسی به مناطق گرفتار در سیلاب استفاده شده است. در جریان این عملیات، چندین سورتی پرواز انجام گرفته و تعدادی از افراد گرفتار و درراه‌مانده در مسیرهای ارتباطی بخش زز و ماهرو به شهر خرم‌آباد منتقل شده‌اند تا در نقاط امن اسکان داده شوند.
این اقدام، به‌ویژه در شرایطی که برخی مسیرهای زمینی مسدود شده‌اند، امکان دسترسی سریع‌تر به افراد گرفتار و انتقال آنها به مناطق امن را فراهم می‌کند. با این حال، عملیات هوایی نیز به شرایط جوی، امکان پرواز، ظرفیت حمل و محل فرود یا تحویل اقلام امدادی وابسته است و نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین بازگشایی مسیرهای زمینی و ترمیم زیرساخت‌ها شود.
سرپرست مدیریت بحران استانداری لرستان همچنین از انتقال اقلام ضروری و امدادی شامل مواد غذایی و چادر به چهار روستای آسیب‌دیده و محاصره‌شده در سیلاب خبر می‌دهد. این اقلام میان خانوارهای نیازمند توزیع شده تا بخشی از نیازهای اولیه آنان در شرایط انسداد راه‌ها تأمین شود.
صفری‌راد با اشاره به ادامه برنامه امدادرسانی اعلام کرده است که انتقال و توزیع اقلام مورد نیاز میان چهار روستای دیگر این بخش نیز در حال انجام است. بر این اساس، عملیات امدادی تنها به پروازهای انجام‌شده محدود نیست و برنامه‌ریزی برای پوشش مناطق دیگر نیز ادامه دارد.
توزیع مواد غذایی و چادر، در شرایطی که دسترسی زمینی به روستاها دشوار شده، اقدامی ضروری برای حمایت فوری از خانوارهاست؛ اما تداوم این حمایت‌ها باید متناسب با مدت زمان انسداد مسیرها و نیازهای هر منطقه برنامه‌ریزی شود. خانوارهایی که خانه‌هایشان تخریب شده یا در معرض خطر قرار دارد، علاوه بر دریافت اقلام اولیه، به بررسی وضعیت اسکان و تأمین سرپناه امن نیاز دارند.
از امداد فوری تا ارزیابی و جبران خسارت
یکی از نکات مهم در مدیریت بحران پس از وقوع سیلاب، تفکیک مرحله امدادرسانی فوری از مرحله ارزیابی و جبران خسارت است. در مرحله نخست، اولویت با نجات افراد گرفتار، انتقال آنها به مناطق امن، تأمین مواد غذایی و امکانات ضروری و بازگرداندن دسترسی به مناطق محاصره‌شده است. اما پس از کنترل شرایط اضطراری، باید بررسی دقیق خسارت‌ها و برنامه‌ریزی برای بازسازی آغاز شود.
گودرزی، نماینده مردم الیگودرز در مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر ضرورت حضور هرچه سریع‌تر گروه‌های ارزیاب در مناطق آسیب‌دیده، خواستار بررسی وضعیت خانه‌های تخریب‌شده و واحدهایی شده است که در معرض تخریب قرار دارند. به گفته او، در صورت نیاز باید برای اسکان موقت خانوارهای آسیب‌دیده اقدام شود و میزان خسارت‌ها نیز در کوتاه‌ترین زمان ممکن مشخص شود تا زمینه پرداخت کمک‌های جبرانی فراهم شود.
این مطالبه از آن جهت اهمیت دارد که در مناطق عشایری، خسارت‌ها شکل‌های مختلفی دارند و نمی‌توان همه آنها را با یک شیوه ارزیابی کرد. تخریب یک خانه، از بین رفتن دام، آسیب به تجهیزات و امکانات زندگی و قطع مسیرهای ارتباطی، هرکدام نیازمند بررسی جداگانه هستند. در مورد دام نیز لازم است تعداد دام‌های تلف‌شده یا مفقودشده، وضعیت دام‌های باقی‌مانده و میزان آسیب به سرمایه معیشتی خانوارها مشخص شود.
از عبور سیلاب تا بازگشت آرامش
آنچه در بخش ذلقی و دیگر مناطق آسیب‌دیده الیگودرز رخ داده، بار دیگر نشان داد که در مناطق کوهستانی، خسارت یک حادثه طبیعی تنها به نقطه وقوع آن محدود نمی‌ماند؛ تخریب یک پل می‌تواند ارتباط چندین روستا را قطع کند، انسداد یک مسیر می‌تواند امدادرسانی به خانوارها را دشوار سازد و از بین رفتن دام و خانه می‌تواند معیشت یک خانواده را برای مدتی طولانی تحت تأثیر قرار دهد.
اکنون در کنار عملیات امدادرسانی هوایی و انتقال اقلام ضروری به روستاهای محاصره‌شده، نگاه مردم منطقه به بازگشایی راه‌ها، ترمیم پل‌ها، بازگشت خدمات عمومی و تعیین تکلیف خسارت‌های واردشده دوخته شده است. اظهارات نماینده مردم الیگودرز و مدیرکل امور عشایری لرستان نیز بر ضرورت تسریع در این اقدامات تأکید دارد؛ در حالی که مدیریت بحران استانداری از ادامه عملیات هوایی و برنامه‌ریزی برای پوشش روستاهای دیگر خبر می‌دهد.
برای عشایری که سیلاب بخشی از خانه و سرمایه‌شان را با خود برده و راه دسترسی‌شان را نیز مسدود کرده است، پایان بحران زمانی معنا پیدا می‌کند که نه‌تنها آب فروکش کند، بلکه مسیر زندگی دوباره باز شود؛ خانه‌ها به وضعیت امن برسند، خسارت دام و معیشت جبران شود، پل‌ها و راه‌ها امکان رفت‌وآمد مطمئن را فراهم کنند و خدمات عمومی به روستاهای دورافتاده بازگردد. در الیگودرز، حالا آزمون اصلی پس از عبور سیلاب آغاز شده است: تبدیل امدادرسانی اضطراری به حمایت پایدار و بازگرداندن زندگی به خانوارهایی که در برابر سیلاب، هم خانه و هم راه ارتباطی خود را از دست داده‌اند.