جنگ جهانی دوم با انفجاری از سرعت آغاز شد؛ پدیدهای که آلمانیها آن را «بلیتسکریگ» یا جنگ برقآسا نامیدند. ستونهای زرهی و بمبافکنهای شیرجهرو با چنان شتابی بر قلب اروپا فرود آمدند که ارتشهای بزرگ قاره، پیش از آنکه فرصت سازماندهی مقاومت بیابند، یکی پس از دیگری فرو ریختند.
رویداد۲۴| در بهار و تابستان سالهای آغازین جنگ جهانی دوم، اروپا با پدیدهای مواجه شد که قواعد متعارف جنگ را درهم شکست. ارتش آلمان با بهرهگیری از تمرکز بیسابقه نیروهای زرهی، پشتیبانی نزدیک هوایی و سرعتی سرسامآور در مانورهای میدانی، توانست ساختار دفاعی دولتهای بزرگ قاره را ظرف چند هفته متلاشی کند. آنچه در برابر چشم جهانیان رخ میداد صرفاً پیشروی یک ارتش نبود؛ نوعی دگرگونی بنیادین در منطق جنگ مدرن بود که مرزهای جغرافیا، زمان واکنش و حتی روان جمعی ملتها را به چالش کشید.
به گزارش رویداد۲۴، پرسش سهمگین تاریخ، اما در همین نقطه نهفته است: چگونه ارتشهای فاتح و پرغرور بریتانیا و فرانسه که تا بن دندان مسلح بودند، در کمتر از چند هفته مقابل ماشین جنگی آلمان نازی فروپاشیدند؟ آیا این فروپاشی حیرتانگیز تنها زاییده برتری تسلیحاتی و استراتژیهای نوین نظامی بود، یا ریشه در پوسیدگی درونی، روانرنجوری عمیق جوامع اروپایی و وحشت فلجکننده ناشی از خاطرات خونین جنگ اول داشت؟ برای درک این معمای بزرگ و واکاوی دلایل سقوط دموکراسیهای غربی، باید به ریشههای پدیدهای هولناک بازگردیم که جهان آن را با نام «بلیتسکریگ» یا جنگ برقآسا میشناسد.
سالها پیش از آنکه غریو گوشخراش بمبافکنهای شیرجهروی آلمانی آسمان اروپا را بشکافد، روشنفکران فرانسوی بذر شکست را در روان مردمانشان کاشته بودند. برای خوانندهای که شاید با فضای اروپای میان دو جنگ کمتر آشنا باشد، یادآوری این نکته ضروری است که سایه شوم کشتارگاههای جنگ جهانی اول و میلیونها کشته در خندقهای گلآلود، چنان بر حافظه جمعی این ملت سنگینی میکرد که دفاع از آرمانهای «جمهوری سوم» (نظام سیاسی دموکراتیک حاکم بر فرانسه در آن دوران) دیگر ارزش فدا کردن جان را نداشت. لویی فردینان سلین با قلمی زهرآگین و توصیفاتی مشمئزکننده، نقابی از عفونت و تباهی بر چهره جنگ کشیده بود و دلاوری نظامی را به مسلخی بیمعنا تقلیل میداد. در همین حال، روژه مارتن دوگار، نویسنده نامدار و برنده جایزه نوبل ادبیات، با صراحتی تکاندهنده فریاد میزد که هر چیزی بهتر از جنگ است! هر چیزی… حتی فاشیسم در اسپانیا… حتی فاشیسم در فرانسه: هیچچیز، هیچ محنت و هیچ بندگیای با جنگ قابلِ قیاس نیست: هر چیزی، حتی هیتلر، بهتر از جنگ است!».
این آواهای خسته، پژواک روانرنجوری ملتی بود که زیر بار سنگین خاطرات پیشین کمر خم کرده بود. فرانسه پیش از رویارویی با ماشین جنگی ورماخت (ارتش آلمان نازی)، قافیه را به روان پریشان خویش باخته بود.
با چنین پیشزمینهای، سپیدهدم نخستین روز سپتامبر ۱۹۳۹ آبستن طوفانی شد که چهره جهان را برای همیشه دگرگون کرد و نقطه آغازین جنگ جهانی دوم را رقم زد. آرامش بامدادی در غرب لهستان با صدای پرندگان در هم نشکست؛ غریو کرکننده رعدی فلزی فرا رسید تا پایان عصری را اعلام کند. بیش از یک میلیون و هشتصد هزار سرباز آلمانی، سوار بر موجی از سه هزار تانک و صدها زرهپوش، مرزها را درنوردیدند. در آسمان، بمبافکنهای اشتیوکا با زوزههایی مهیب که بذر وحشت در دل مدافعان میکاشت، شریانهای حیاتی، خطوط ارتباطی و مراکز فرماندهی لهستان را ویران میکردند. این رویداد شگرف فراتر از یک تهاجم نظامی مرسوم بود؛ جهان با وحشت به تماشای زایش عملی «بلیتسکریگ» نشسته بود؛ مفهومی تازه در خشونت انسانی که میخواست با دور زدن بنبستهای فرسایشی گذشته، زمان و مکان را در میدان نبرد تسخیر کند و سیستم عصبی دشمن را پیش از درگیری مستقیم فلج سازد.
غرش در آسمان ورشو
به گزارش رویداد۲۴، ترکیب ویرانگر توپخانه، پیادهنظام، زرهپوش و نیروی هوایی، ماشین کشتاری بینقص خلق کرده بود که مقاومت در برابر آن ناممکن مینمود. با این حال، طنز تلخ تاریخ در سرچشمه این نوآوری نظامی نهفته است: جنگ برقآسای آلمانی بیش از هر چیز وامدار یک ذهن تیزهوش بریتانیایی بود.
سروان باسیل لیدل هارت، افسری که ریههایش در مسلخ جنگ جهانی اول با گازهای شیمیایی ویران شده بود، تئوریسین اصلی این کابوس به شمار میرفت. او در پس سالها روزنامهنگاری و تامل در تاریخ نظامی، دریافته بود که یورش کور و سنگین به خندقهای دشمن، حاصلی جز خودکشی دستهجمعی و فرسایش بیدلیل قوای انسانی ندارد. راهکار او تحت عنوان «رویکرد غیرمستقیم» تدوین شد؛ استراتژی نوینی که بر غافلگیر کردن دشمن، برهم زدن تعادل روانی فرماندهان و سپس بهرهبرداری بیرحمانه از آشفتگی حاصله استوار بود. جوهره ایده او در تمرکز نیروی زرهی و هوایی برای خلق یک ضربه رعدآسا و سپس نفوذ عمیق و مستقل تانکها در عمق خاک دشمن خلاصه میشد.
نوشتههای لیدل هارت موجی عظیم در تفکر نظامی ایجاد کرد؛ با این وجود، ایدههای او در زادگاهش با دیواری از محافظهکاری روبهرو شد. فرماندهان سالخورده بریتانیایی، اسیر در چنبره سنتها، ایده جایگزینی اسب با ماشین را به سخره گرفتند و همچنان به سوارهنظام کلاسیک عشق میورزیدند. در آن سوی مرزها، افسران جوان و تشنه انتقام آلمانی، چون هاینتس گودریان، این اوراق را، چون متون مقدس خواندند. گودریان که خود را مرید بیچونوچرای لیدل هارت میدانست و بعدها به خالق لشکرهای زرهی رعبآور هیتلر بدل شد، ساختار ارتش آلمان را دقیقا بر اساس همین الگوها بنا کرد. نتیجه این شاگردی، ماشین توقفناپذیری بود که ارتش لهستان را در کمتر از پنج هفته به زانو درآورد و تضمینهای سیاسی پرطمطراق لندن و پاریس را به کاغذپارههایی بیارزش بدل ساخت.
شکست غریب جمهوری سوم
سقوط سریع لهستان در برابر این شیوه نوین نبرد تا حدی قابل درک بود؛ فروپاشی فرانسه در بهار سال بعد اما، خرد نظامی تحلیلگران را به چالش کشید. فرانسه، فاتح مغرور نبرد پیشین، روی کاغذ از هر نظر برتری داشت و با اتکا به «خط ماژینو» (سیستم دفاعی عظیم و بتنی در مرز با آلمان) خود را تسخیرناپذیر میپنداشت. تانکهای فرانسوی هم از نظر تعداد و هم از حیث ضخامت زره و قدرت آتش، بر تانکهای سبک آلمانی تفوق چشمگیری داشتند. با تمام این برتریهای مادی، وقتی ماشین جنگی هیتلر در می ۱۹۴۰ با دور زدن خطوط دفاعی فرانسه از میان جنگلهای کوهستانی و به ظاهر نفوذناپذیر آردن بیرون خزید، شیرازه ارتش فرانسه در کمتر از شش هفته از هم گسیخت. مارک بلوخ، مورخ نامدار فرانسوی که خود در این جنگ حضور داشت و بعدها به دست نازیها تیرباران شد، این فروپاشی حیرتانگیز را «شکستی غریب» نامید.
اینجا دیگر بحث بر سر کمبود سلاح یا نقص تاکتیکی در میان نبود؛ روح یک ملت ترک برداشته بود. همان روانرنجوری و انفعالی که سلین و مارتن دوگار پیشگویی کرده بودند، در میدان نبرد تجلی یافت. ژنرال اروین رومل فرمانده افسانهای آلمانها، با شگفتی در یادداشتهای خود از تسلیم داوطلبانه هزاران سرباز فرانسوی با تجهیزات کامل پرده برداشت؛ سربازانی که ظاهرا برای اسارت آمادهتر بودند تا برای مبارزه خونین.
بحران در سطوح عالی فرماندهی نیز بیداد میکرد. ژنرالهای فرانسوی، وحشتزده از شورشهای احتمالی چپگرایان در داخل پاریس و تکرار کابوس کمون (قیام کارگری قرن نوزدهم)، اشغال توسط دشمن خارجی و دستراستی را کمهزینهتر از ادامه نبرد یافتند. آنها گمان میکردند اشغال آلمان موقتی است و به زودی با حفظ شاکله محافظهکارانه جامعه، به خانههای خود بازخواهند گشت؛ توهمی مهلک که با استقرار پایدار نازیها و غارت سیستماتیک کشور، به تلخی در هم شکست و لکه ننگی تاریخی بر پیشانی جمهوری سوم برجای گذاشت.
افسانه دانکرک
به گزارش رویداد۲۴، بریتانیا نیز، در آن سوی آبهای کانال مانش، وضعیتی دچار وضعیتی مشابه شده بود و واقعیتهای میدانی با روایتهای حماسی پس از جنگ فاصله فراوان داشت. واقعه دانکرک در بهار ۱۹۴۰ رخ داد؛ زمانی که صدها هزار سرباز بریتانیایی و فرانسوی در سواحل شمالی فرانسه به محاصره آلمانها درآمدند. این رویداد که در حافظه تاریخی بریتانیا با تخلیه دریایی معجزهآسا به عنوان یک پیروزی غرورآفرین و نماد ایستادگی ملی تثبیت شده، در واقعیت امر، عقبنشینی تحقیرآمیز و پرهرجومرج ارتشی بود که نظم و سازماندهی خود را به طور کامل از دست داده بود. سربازان بریتانیایی بازگشته از جهنم اروپا، خسته، درهمشکسته و آکنده از سوءظن به ستون پنجم خیالی، چنان روان پریشانی داشتند که مقامات عالیرتبه تصمیم گرفتند آنها را برای حفظ روحیه عمومی در بازگشت به وطن قرنطینه کنند.
عملکرد نیروهای امپراتوری در سایر جبههها نیز نشان داد که اراده بریتانیاییها به شدت شکننده است. شکست در برابر چتربازان آلمانی در جزیره کرت و تسلیم خفتبار پادگان عظیم سنگاپور در برابر نیروی خسته و کمتعداد ژاپنی، فرماندهانی، چون ژنرال آلن بروک را به این باور هولناک رساند که امپراتوری در سراشیبی انحطاط افتاده است. افسران بریتانیایی بر خلاف شعارهای آتشین و حماسی وینستون چرچیل، غالبا منطق تسلیم را بر مرگ بیهوده ترجیح میدادند؛ رویکردی که ناظران آسیایی آن را نشانه آشکار از دست رفتن ایمان بریتانیا به رسالت و هژمونی جهانیاش تفسیر کردند.
با تمام این مصائب، بریتانیا بقای خود را صرفا وامدار ارادهای پولادین نبود؛ این مواهب جغرافیا و پیشرفتهای تکنولوژیک بود که جزیره را از فروپاشی رهانید. کانال مانش خندقی طبیعی و غیرقابل عبور در برابر زرهپوشهای هیتلر ایجاد کرد و نیروی دریایی سلطنتی همچنان سیطره بلامنازع خود را بر آبها حفظ نمود. در آسمان نیز، در جریان نبرد تاریخی بریتانیا، نیروی هوایی این کشور با تکیه بر برتری در تولید جنگندههای مدرن، خلبانانی ماهرتر و مهمتر از همه، معجزه شبکه رادار، توانست ماشین جنگی مغرور، اما محاسباتنکرده هرمان گورینگ (فرمانده نیروی هوایی آلمان) را زمینگیر کند و مسیر تاریخ را تغییر دهد.
شمایل دوگانهی حکومتی سفاک
به گزارش رویداد۲۴، تفاوت شگرف سرنوشت غرب و شرق اروپا در دوران سلطه نازیها، پرده از ماهیت دوگانه این امپراتوری شوم برمیدارد. فرانسویها به رغم تحمل تحقیر شکست نظامی و غارت سیستماتیک اقتصادشان، در سلسلهمراتب نژادی نازیها انسانهایی «شایسته حیات» تلقی میشدند. پاریس اشغالشده، به سرعت به تفریحگاهی امن و پر زرقوبرق برای افسران آلمانی بدل شد. کافهها به فعالیت خود ادامه دادند و بسیاری از نخبگان فرهنگی فرانسه نیز راه مدارا، سکوت و حتی همدستی با اشغالگران را پیش گرفتند تا زندگی در سایه رایش سوم برایشان تحملپذیر بماند.
در شرق اروپا تصویر به کلی دگرگون شد و فاشیسم نقاب از چهره کریه خود برداشت. تهاجم برقآسا در لهستان و قلمروهای پهناور شرقی فراتر از یک مانور نظامی برای درهمشکستن ارتش متخاصم جلوه کرد؛ این یورش خشن پیشدرآمدی گریزناپذیر بر پاکسازی نژادی، توحش بیحدوحصر و جستجویی جنونآمیز برای گسترش «فضای حیاتی» ژرمنها بود. در جهانبینی هیتلر، سرزمینهای شرقی باید از ساکنان بومی اسلاو تهی میشدند تا راه برای اسکان نژاد برتر آلمانی هموار گردد. جنگ در این گستره جغرافیایی، خصلتی مطلقا آخرالزمانی داشت و هدف آن محو کامل و بیرحمانه ملتها از پهنه تاریخ بود. رویدادهای جبهه شرق به تلخترین شکل ممکن ثابت کرد که بهای طفره رفتن از ایستادگی در برابر تمامیتخواهی، فراتر از واگذاری موقت سرزمین است؛ این انفعال در نهایت به از دست دادن موجودیت انسانی و نابودی مطلق ختم خواهد شد.
