حسین دوماری اگرچه در فیلم‌سازی هنوز به امضای مشخصی نرسیده اما دست‌کم، تم مورد علاقه‌اش را در فیلم‌نامه‌هایی که نوشته و همچنین دو فیلم «جاندار» و «یادگار جنوب» که به صورت مشترک با پدرام پورامیری ساخته، می‌توان ردیابی کرد. علاقه او به داستان‌های جنایی و معمایی این بار در «بی‌دار» نیز نمود پیدا کرده، اما آنچه از دل این علاقه بیرون آمده، روایتی است با پرداختی ناشیانه و مملو از باگ‌های کوچک و بزرگ که دست‌اندازهای متعددی در مسیر همراهی مخاطب با فیلم ایجاد می‌کند.
معضلی مهم در حصار شعار
موضوع تعرض و پیامدهای اجتماعی آن، دوراهی شکایت کردن یا سرپوش گذاشتن بر چنین فاجعه‌ای در کنار انتشار پرونده‌های عجیب و دلخراش در سال‌های اخیر به یکی از دغدغه‌های جدی جامعه تبدیل شده است. اتفاقاً «بی‌دار» هم دنباله همین سرنخ را گرفته و می‌خواهد یک موضوع مهم را مطرح کند. موضوعی که نگفته در نطفه خفه می‌شود و راه به جایی نمی‌برد. فیلم از همان ابتدا موقعیتی ملتهب را دستمایه روایت قرار می‌دهد و داستان با پیدا شدن دختری جوان و تعرض به او کلید می‌خورد. «سما» حاضر به شکایت نیست و خواهر بزرگ‌ترش «آلا» تلاش می‌کند او و پدرشان را به پیگیری ماجرا راضی کند، اما این تلاش‌ها عمدتاً به گفت‌وگویی کلیشه‌ای محدود می‌شود. در واقع دیالوگ از صحنه جلوتر است و نویسنده با قطاری از دیالوگ‌های گل‌درشت و پندآموز و در باب نکوهش پدرانی که در چنین شرایطی حمایتگر نیستند، می‌خواهد کار را درآورد.
معمایی که در گره‌گشایی کم می‌آورد
مشکل «بی‌دار» اما فقط این نیست که به دل نمی‌نشیند. داستان حتی منطق روایی درستی هم ندارد و سیر اتفاقات و روابط علت و معلولی میان آن‌ها با یکدیگر جور درنمی‌آید. با وجود این، یکی از مشکلات اصلی فیلم به سما برمی‌گردد؛ شخصیتی که موقعیت دراماتیکش ظرفیت زیادی برای شکل دادن به یک کاراکتر چندوجهی دارد اما فیلم نمی‌تواند از این ظرفیت استفاده کند. سما پس از تجربه یک اتفاق تلخ، هم باید با آسیب‌های آن کنار بیاید و هم در مواجهه با خانواده و اطرافیانش تصمیم‌هایی بگیرد که می‌تواند مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد. او گاهی به دنبال کشف حقیقت است، گاهی از پیگیری آن عقب می‌کشد و در بزنگاه‌های مهم زندگی‌اش نیز به تصمیم‌هایی تن می‌دهد که با تمام مواضع و انتخاب‌های قبلی‌اش در تضادند، اما این تغییر مواضع نه از دل وضعیت روانی شخصیت بیرون می‌آیند و نه فیلمساز تلاش می‌کند منطق آن‌ها را برای مخاطب روشن کند. در واقع «بی‌دار» در روایت خود سؤالاتی برای مخاطبش می‌تراشد که خودش هم پاسخ درستی برای آن ندارد. اینکه چطور سما در بدترین شرایط روحی یک تصمیم بزرگ برای زندگی‌اش می‌گیرد یا چرا سما برای فهمیدن واقعیت به‌سراغ خواستگار لات و سمج قدیمی‌اش می‌رود و ناگهان یوسف، ناجی او می‌شود در حالی که فیلم نه تنها زمینه‌چینی قابل قبولی برای رابطه این دو نکرده که حتی از ارائه دلایل ورود یوسف به قصه هم عاجز است و یوسف یک شبه بدون هیچ منطق و پیش‌زمینه‌ای، از یک خواستگار پس‌زده‌شده به قهرمان قصه تغییر موقعیت می‌دهد.
وقتی اتفاق‌ها از شخصیت‌ها جلو می‌زنند
سرعت روایت هم یکی دیگر از مشکلات جدی فیلم است. اتفاق‌ها چنان پشت سر هم ردیف می‌شوند که نه شخصیت‌ها فرصت می‌کنند در موقعیت‌های تازه جا بیفتند و نه مخاطب مجال پیدا می‌کند با آنچه بر سرشان آمده همراه شود و هنوز تبعات یک اتفاق خودش را نشان نداده که اتفاق بعدی از راه می‌رسد و همه چیز را به مسیر دیگری می‌کشاند. بماند که فیلم از یک نقطه‌ای به بعد مسئله‌اش می‌شود ذهن مالیخولیایی یک عاشق و موضوع اصلی در بطن این رقابت‌ها گم می‌شود.
از معما تا تعلیق؛ فرصتی که از دست می‌رود
«بی‌دار» از نظر ساختار روایت نیز مسیر جالبی را طی می‌کند، هرچند نمی‌تواند از ظرفیت آن استفاده کند. فیلم در نیمه نخست، مخاطب را هم‌قدم با شخصیت‌ها در مسیر کشف حقیقت قرار می‌دهد اما از نقطه‌ای به بعد، معادله تغییر می‌کند. اطلاعاتی در اختیار تماشاگر قرار می‌گیرد که شخصیت‌ها هنوز از آن بی‌خبرند، حالا دیگر ماجرا بر سر کشف هویت مجرم نیست چون مخاطب حقیقت را می‌داند و منتظر است شخصیت‌ها نیز به آن برسند. به این ترتیب فیلم عملاً از الگوی معمایی فاصله می‌گیرد و وارد قلمرو تعلیق می‌شود. این تغییر می‌توانست به فیلم جان تازه‌ای بدهد اما مسئله اینجاست که در نیمه دوم، موضوع اصلی داستان کم‌کم زیر سایه ماجراهای دیگری قرار می‌گیرد و به این ترتیب، آن مسئله اجتماعی که در ابتدا قرار بود محور داستان باشد، عملاً به حاشیه می‌رود.
شهاب حسینی هم حریف «بی‌دار» نمی‌شود
کاراکترهای اصلی فیلم را سه ضلع شهاب حسینی، محمدرضا فروتن و آناهیتا افشار شکل می‌دهند و به نظر می‌آید باید دوئل‌های دیدنی از بازی فروتن و حسینی بیرون بیاید اما «بی‌دار» در نقش‌هایی که به بازیگرانش سپرده هم دست چندان پری ندارد و حتی شهاب حسینی هم نمی‌تواند «بی‌دار» را نجات دهد. بازی او مدام از شخصیتی سرکش به مردی آرام در نوسان است و گاهی راکورد بازی هم از دستش درمی‌رود. از طرف دیگر، لحن و رفتار کاراکتر او در سکانس‌هایی یادآور محب مشکات در سریال «پوست شیر» است. به‌خصوص در صحنه‌های تعقیب و پیگیری و تلاش برای پیدا کردن عاملان ماجرا که ناخودآگاه مخاطب را به یاد آن سریال می‌اندازد و این شباهت‌های احتمالاً تصادفی موجب می‌شود شخصیت تازه حس و حال چندان مستقلی پیدا نکند. محمدرضا فروتن هم پس از سال‌ها دوری از سینما، با شخصیتی به فیلم بازگشته که از نقش‌های پیشین کارنامه‌اش فاصله چندانی ندارد؛ عاشق‌پیشه‌ای خطرناک و ماجراجو که در نهایت از کلیشه‌های قدیمی فاصله زیادی نمی‌گیرد. آناهیتا افشار اگرچه تلاش خود را برای نزدیک شدن به نقش کرده اما مشکل اصلی باز هم در ساختمان شخصیت‌پردازی‌هاست تا اجرای بازیگر. حضور ناصر هاشمی و بهناز جعفری به عنوان نقش‌های مکمل ظرفیت‌هایی برای پرداخت بیشتر داشتند که البته زیر سایه سه شخصیت اصلی مجالی برای عرض اندام آن‌ها هم باقی نمانده است.
ناکامی در تبدیل یک ایده به درام
در نهایت باید گفت «بی‌دار» از آن دسته فیلم‌هایی است که ایده اولیه‌اش ظرفیت قابل قبولی برای شکل دادن به یک درام اجتماعی و جنایی دارد، اما در مرحله پرداخت، گرفتار شتاب‌زدگی و طرح روایتی بی‌منطق می‌شود. فیلم نه در شخصیت‌پردازی‌ها موفق است، نه در ساختن روابط باورپذیر و نه در پیوند دادن دو مسیر معمایی و تعلیقی خود. در نتیجه حاصل، قصه‌ای پراتفاق است که با وجود تمام تلاشش برای غافلگیر کردن مخاطب، نمی‌تواند او را به اندازه کافی درگیر سرنوشت شخصیت‌هایش کند.