یک ضربه را دشمن با موشک به تولید دارو میزند، ضربه دیگر را نظام تبلیغاتی با جهت دادن به مصرف دارو. استقلال فقط توان ساختن دارو نیست؛ توان تشخیص این هم هست که چرا و برای چه دارویی میخواهیم.
یادداشت مهمان، کورش علیانی، فعال فرهنگی: در نیمه نخست امسال، ایرانیان ۲۸۴۰۰ میلیارد تومان داروی حاوی تیرزپاتاید خریدهاند؛ مادهای که اسپارتینا یکی از نامهای تجاری آن است. این رقم، ۷٫۱ درصد کل بازار دارویی کشور است. یعنی از هر صد تومان فروش دارو، بیش از هفت تومان به یک ماده مؤثره گروهی از داروها اختصاص یافته است. این عدد در کشوری که دشمن کارخانههای داروسازیش را بمباران کرده، فقط یک خبر اقتصادی نیست.
در حملات آمریکا و اسرائیل، توفیق دارو، تولیدکننده مواد اولیه داروهای بیمارستانی و ضدسرطان، هدف موشک قرار گرفت. به انستیتو پاستور ایران نیز مستقیماً حمله کردند. گزارشها از خسارت به دهها مجموعه دارویی حکایت داشتند. کارخانهای را که تخریب شده باید بازسازی کرد، خط تولیدی را که از کار افتاده باید دوباره راه انداخت و نیاز بیمارانی را که چشم به دارو دارند باید تأمین کرد. در چنین وضعی، مصرف منابع سلامت اهمیت بیشتری دارد.
چاقی خطرناک است. اما آیا هرکس از چاقی بیزار است، خطرهای آن را میشناسد؟ صنعت تبلیغات سالها است تصویری معین از بدن زیبا میسازد و آن را به معیار مقبولیت بدل میکند. در این تصویر، بدن انسان نه موجودی زنده با نیازهای پیچیده، که شیئی برای نمایش و قضاوت است. کسی که چنین تصویری را پذیرفته، ممکن است از چاقی بیزار باشد، بی این که چیزی از سلامت بداند. او نمیخواهد سالمتر زندگی کند؛ میخواهد به تصویری که دیده شبیهتر شود.
از همینجا بازار وارد میشود. ابتدا نارضایتی از بدن تولید میشود، بعد راهحل فروخته میشود. داروی گرانقیمت میتواند جای تغییر عادتهای زندگی را بگیرد. حتی نسخۀ پزشک هم بهتنهایی ثابت نمیکند که خواستۀ بیمار از شناخت پزشکی آغاز شده است. پزشک نیز وقتی زیر فشار بازار زیبایی قرار بگیرد، ممکن است به مجری خواستهای تبدیل شود که تبلیغات ساخته است. کسی که واقعاً دغدغۀ سلامت دارد، برای شبیه شدن به تصویر تبلیغاتی تن به چنین راهحلی نمیدهد.
نکته طبقاتی ماجرا هم چشمگیر است. بسیاری از مردم توان پرداخت بهای چنین داروهایی را ندارند. مشتریان برخوردار، پول بیشتری دارند؛ اما آیا به همان نسبت آموختهتر نیز هستند؟ دهک بالای درآمد الزاماً دهک بالای آگاهی نیست. گاهی ثروت فقط این امکان را فراهم میکند که فرد، گرانترین شکل پیروی از تبلیغات را انتخاب کند.
رقم ۲۸ هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان پرسشی بزرگ پیش میکشد؛ چه سهمی از این بازار پاسخ به نیاز واقعی است و چه سهمی پاسخ به نیازی که با تبلیغات ساختهاند؟ آیا میتوان بدون شناخت سرچشمۀ تقاضا، دربارۀ اولویتهای سلامت تصمیم گرفت؟
ممکن است کسی بگوید خریدار از جیب خودش پول داده است. اما بازار دارو حساب شخصی جدا از اقتصاد ملی ندارد. تولید، واردات مواد اولیه، توزیع، نیروی تخصصی، و سرمایهگذاری هرکدام ظرفیتی محدود دارند. وقتی تقاضایی غیرضروری بزرگ میشود، جهت حرکت بخشی از این ظرفیتها را نیز تغییر میدهد. این دیگر فقط سلیقۀ خصوصی نیست.
یک ضربه را دشمن با موشک به ظرفیت تولید دارو میزند. ضربه دیگر را نظام تبلیغاتی مسلط با جهت دادن به مصرف وارد کرده است. استقلال فقط توان ساختن دارو نیست؛ توان تشخیص این هم هست که چرا و برای چه دارویی میخواهیم.
