پلت جغد برخلاف ظاهرشان مدفوع نیستند. این توده ها چگونه تشکیل می شوند و چه اطلاعاتی درباره رژیم غذایی جغدها دارند؟
عصر ایران - اگر هنگام قدم زدن در جنگل یا زیر شاخه های یک درخت با توده ای کوچک، بیضی شکل و قهوه ای رنگ رو به رو شوید، احتمالا در نگاه اول تصور می کنید با فضولات یک حیوان مواجه شده اید. اما این توده عجیب ممکن است چیزی کاملا متفاوت باشد: پلت جغد (Owl Pellet)؛ بسته ای فشرده از استخوان، مو و پر که جغد پس از شکار و خوردن طعمه، آن را از طریق دهان خود بیرون می اندازد.
این توده ها یکی از جالب ترین بخش های زیست شناسی پرندگان شکاری هستند. جغدها برخلاف تصور رایج، نمی توانند تمام قسمت های بدن شکار خود را هضم کنند. استخوان ها، موها، پرها و بخش های سخت طعمه در دستگاه گوارش باقی می مانند و بدن پرنده برای دفع این مواد، آنها را به شکل توده هایی فشرده درمی آورد. این توده ها پس از مدتی از طریق منقار جغد خارج می شوند.
اما نکته جالب تر این است که پلت جغد فقط مواد دفعی نیستند؛ آنها مانند یک آرشیو کوچک طبیعی، اطلاعات ارزشمندی درباره رژیم غذایی این پرنده در اختیار دانشمندان قرار می دهند. با بررسی محتویات یک گلوله می توان فهمید جغد چه حیوانی را شکار کرده و حتی در بسیاری از موارد، گونه دقیق طعمه را نیز تشخیص داد.
پلت جغد توده ای بیضی شکل و فشرده است که از مواد غیرقابل هضم شکار تشکیل می شود. اندازه آن بسته به گونه جغد و نوع غذایی که مصرف کرده، متفاوت است و می تواند از اندازه یک بادام تا حدود یک تخم مرغ برسد.
رنگ این توده ها نیز یکسان نیست و از قهوه ای تیره و خاکستری تا سفید مایل به خاکستری تغییر می کند. سطح بیرونی آنها معمولا با لایه ای از مو یا پر پوشیده شده و در برخی نمونه ها، قطعات کوچک استخوان از اطراف آن بیرون زده اند.
اگر یکی از این گلوله ها را در طبیعت پیدا کنید، احتمال دارد جغدی در نزدیکی شما استراحت کرده باشد. جغدها معمولا در محل های مشخصی می نشینند و استراحت می کنند و گلوله های خود را نیز در همان محدوده بیرون می اندازند. به همین دلیل، پیدا کردن چند پلت در یک منطقه کوچک می تواند نشانه ای از وجود محل استراحت یک جغد باشد.
پلت جغد نه مدفوع است و نه استفراغ معمولی. این ماده از طریق فرایندی به نام بازگرداندن غذا از دستگاه گوارش به دهان می رسد و سپس از منقار خارج می شود.
جغدها مانند سایر پرندگان مدفوع هم دارند، اما فضولات واقعی آنها ظاهر کاملا متفاوتی دارد. مدفوع جغد معمولا ترکیبی از مواد تیره و بخش سفید و گچی رنگی به نام اورات است که ممکن است به شکل لکه هایی روان روی زمین یا تنه درخت دیده شود.
در مقابل، پلت توده ای جامد، خشک و نسبتا فشرده است که مو، پر و استخوان در آن وجود دارد. بنابراین اگر زیر درختی هم لکه های سفید و تیره و هم توده های بیضی شکل و پشمالو مشاهده کردید، ممکن است با محل استراحت یک جغد رو به رو شده باشید.
تفاوت دیگری هم میان پلت و استفراغ ناشی از بیماری وجود دارد. تشکیل گلوله بخشی طبیعی از فرایند گوارش جغد است و این پرنده معمولا روزانه یک یا دو پلت دفع می کند. اما استفراغ واقعی واکنشی غیرعادی است که ممکن است در اثر بیماری یا اختلالات گوارشی رخ دهد.
یکی از ویژگی های جالب دستگاه گوارش جغد، وجود دو بخش متفاوت در معده آن است که هرکدام وظیفه مشخصی دارند. این دو بخش شامل پیش معده و سنگدان هستند.
فرایند تشکیل پلت از زمانی آغاز می شود که جغد شکار خود را می بلعد. بسیاری از جغدها طعمه های کوچک مانند موش ها و حشرات را تقریبا به طور کامل می بلعند و به همین دلیل، استخوان ها و سایر قسمت های سخت نیز وارد دستگاه گوارش می شوند.
مراحل تشکیل پلت به این ترتیب است:
ورود طعمه به پیش معده: پس از بلعیدن شکار، غذا از مری عبور می کند و وارد پیش معده می شود. در این قسمت، اسیدها و آنزیم های گوارشی شروع به تجزیه بخش های نرم و قابل هضم طعمه، مانند گوشت و اندام های داخلی، می کنند.
جداسازی مواد غیرقابل هضم: بخش هایی مانند استخوان، مو، پر و سایر مواد سخت به راحتی هضم نمی شوند و به شکل قطعات باقی مانده وارد مرحله بعدی فرایند گوارش می شوند.
فشرده سازی در سنگدان: مواد باقی مانده به سنگدان، یعنی بخش عضلانی معده، منتقل می شوند. انقباضات عضلانی سنگدان این قطعات را به یک توده فشرده تبدیل می کند؛ درست مانند دستگاهی که زباله ها را متراکم می کند.
بازگرداندن گلوله از طریق منقار: حدود 6 تا 10 ساعت پس از خوردن طعمه، پلت تشکیل شده به سمت مری و دهان بازمی گردد و جغد آن را از طریق منقار بیرون می اندازد. مواد غذایی مایع و قابل هضم نیز از مسیر روده عبور کرده و در نهایت به شکل فضولات از بدن خارج می شوند.
این سازوکار به جغد کمک می کند بدون اینکه مجبور باشد مواد سخت و غیرقابل استفاده را در دستگاه گوارش نگه دارد، آنها را به شکلی منظم دفع کند.
یکی از دلایل اصلی تشکیل پلت این است که جغدها معمولا شکار خود را با استخوان و پوست و سایر اجزای بدن می بلعند. برخلاف برخی پرندگان شکاری که طعمه را پیش از خوردن تکه تکه می کنند، جغدها اغلب شکارهای کوچک را تقریبا به طور کامل می بلعند.
از سوی دیگر، آنها مانند تمام پرندگان فاقد دندان هستند و نمی توانند مواد غذایی را با جویدن خرد کنند. در عوض، سنگدان بخشی از وظیفه خرد کردن و فشرده سازی مواد را بر عهده دارد.
البته این تصور که اسید معده جغد به تنهایی قادر به هضم استخوان نیست، کمی ساده سازی شده است. میزان هضم استخوان به گونه پرنده، نوع طعمه و شرایط گوارشی بستگی دارد؛ اما بخش هایی از استخوان، مو و پر معمولا دست نخورده باقی می مانند و در پلت دفع می شوند.
شاید جالب ترین بخش ماجرا زمانی باشد که یک پلت را باز می کنید و محتویات داخل آن را می بینید. این توده کوچک ممکن است حاوی مجموعه ای از استخوان های ریز، جمجمه، فک، دنده، استخوان پا، مو و پر باشد.
مو معمولا بخش عمده پوشش بیرونی گلوله را تشکیل می دهد و ظاهری پشمالو و درهم تنیده به آن می دهد. در میان این موها نیز استخوان های طعمه قرار گرفته اند که گاهی آن قدر سالم هستند که می توان اسکلت جانور شکارشده را تا حد زیادی بازسازی کرد.
با بررسی شکل استخوان ها، به ویژه جمجمه و دندان ها، می توان نوع طعمه را تشخیص داد. به عنوان نمونه:
موش ها: جمجمه آنها معمولا دارای دندان های پیشین بزرگ و مشخص است که برای جویدن مناسب هستند.
حشره خوارها: جمجمه کوچک تر و دندان های نوک تیز و متعدد دارند که به تشخیص آنها کمک می کند.
پرندگان کوچک: ممکن است قطعاتی از استخوان های بال، پا یا پرهای آنها در گلوله دیده شود.
حشرات: بخش هایی از اسکلت خارجی و پوسته سخت آنها نیز ممکن است در گلوله باقی بماند.
به همین دلیل، پژوهشگران با بررسی پلت ها می توانند اطلاعات دقیقی درباره حیوانات موجود در یک زیست بوم و رابطه شکارچی و شکار به دست آورند.
شکل، اندازه، رنگ و ترکیبات پلت ها به گونه جغد و رژیم غذایی آن بستگی دارد. حتی دو جغد از گونه های متفاوت که در یک منطقه زندگی می کنند، ممکن است گلوله هایی با ظاهر متفاوت تولید کنند.
جغد انباری آمریکایی: گلوله های این جغد معمولا متراکم، تیره رنگ و نسبتا صاف هستند. استخوان ها اغلب در لایه مو و مواد فشرده پنهان می شوند.
جغد شاخدار بزرگ: گلوله های این گونه معمولا خاکستری رنگ، شکننده و نسبتا نامنظم هستند و ممکن است استخوان های بزرگی از اطراف آنها بیرون زده باشد.
جغد جیغ کش: گلوله های کوچک و تیره ای تولید می کند که معمولا فشرده هستند و ممکن است بقایای حشرات و پوسته خارجی آنها در ترکیباتشان دیده شود.
اما جغدها تنها پرندگانی نیستند که چنین توده هایی تولید می کنند. پرندگانی مانند شاهین ها، حواصیل ها، مرغ های دریایی و حتی کلاغ ها نیز می توانند مواد غیرقابل هضم غذای خود را به شکل گلوله هایی از دهان خارج کنند. البته ترکیبات این گلوله ها بسته به نوع تغذیه بسیار متفاوت است؛ به عنوان نمونه، گلوله های مرغ های دریایی ممکن است حاوی قطعات صدف و بقایای سخت جانوران دریایی باشند.
پلت ها فقط یک روش طبیعی برای دفع مواد غیرقابل هضم نیستند؛ آنها ابزار ارزشمندی برای مطالعه حیات وحش نیز به شمار می روند.
پژوهشگران با جمع آوری و بررسی این گلوله ها می توانند گونه های مختلف طعمه های جغد را شناسایی کنند، تغییرات جمعیت جوندگان را زیر نظر بگیرند و درباره تنوع زیستی یک منطقه اطلاعات به دست آورند.
به عنوان نمونه، اگر در گلوله های یک منطقه تعداد زیادی استخوان موش های صحرایی یا وُل ها (Voles) پیدا شود، می توان نتیجه گرفت که این جوندگان سهم مهمی در رژیم غذایی جغدهای آن محدوده دارند.
از سوی دیگر، باقی مانده های پلت پس از مدتی توسط موجودات تجزیه کننده خاک شکسته می شوند و مواد تشکیل دهنده آنها دوباره به چرخه طبیعی محیط زیست بازمی گردند.
در واقع، این توده های کوچک و عجیب نشان می دهند که حتی فرایند دفع مواد غیرقابل هضم نیز می تواند بخشی از یک چرخه بزرگ تر در طبیعت باشد.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور