با ماجرای قدیمی‌ترین شکایت مکتوب مشتری جهان آشنا شوید. داستان نانی و شکایت او از کیفیت بد مس و رفتار بازرگان ایا-ناصر در میان‌رودان ۴ هزار سال پیش.

نزدیک به ۴ هزار سال پیش، مردی در میان‌رودان از کیفیت کالای خریداری‌شده و رفتار فروشنده ناراضی شد و شکایتش را روی لوحی گلی نوشت.

امروزه اگر کالایی بی‌کیفیت بخریم یا فروشنده‌ای به تعهداتش عمل نکند، می‌توانیم تجربه خود را در شبکه‌های اجتماعی یا بخش نظرات فروشگاه اینترنتی بنویسیم. اما نارضایتی مشتریان پدیده تازه‌ای نیست. نزدیک به ۴ هزار سال پیش، مردی در میان‌رودان از معامله‌ای ناموفق به ستوه آمد و شکایتش را روی لوحی گلی ثبت کرد. این نوشته که امروز قدیمی‌ترین شکایت مکتوب مشتری جهان شناخته می‌شود، نشان می‌دهد اختلاف میان خریدار و فروشنده از هزاران سال پیش وجود داشته است. (Guinness World Records)

ماجرای شکایت نانی از بازرگان مس‌فروش

حدود سال ۱۷۵۰ پیش از میلاد، مردی به نام نانی در شهر باستانی اور، در میان‌رودان، با بازرگانی به نام ایا-ناصر (Ea-nāṣir) معامله کرد. موضوع معامله، خرید شمش‌های مس باکیفیت بود؛ فلزی ارزشمند که در عصر برنز برای ساخت ابزار، ظروف و تجهیزات مختلف کاربرد فراوانی داشت.

ایا-ناصر به نانی قول داده بود شمش‌های مس مرغوبی در اختیارش بگذارد؛ اما وقتی نماینده خریدار برای تحویل کالا مراجعه کرد، با محصولی روبه‌رو شد که از نظر نانی کیفیت مطلوبی نداشت. فروشنده نیز به‌جای حل اختلاف، به نماینده او گفته بود اگر کالا را می‌خواهد، آن را بردارد و اگر راضی نیست، برود.

نانی در نامه‌اش فقط به کیفیت نامناسب مس اعتراض نکرد. او از رفتار توهین‌آمیز با نماینده‌اش و پس ندادن پولی که نزد فروشنده گذاشته بود نیز شکایت داشت. به گفته او، چند بار افرادی را برای پس گرفتن پول فرستاده بود؛ اما آن‌ها دست خالی بازگشته بودند.

مشتری ناراضی چه چیزی روی لوح گلی نوشت؟

نانی شکایت خود را در قالب نامه‌ای خطاب به ایا-ناصر نوشت. متن نامه با عبارتی مستقیم آغاز می‌شود: «به ایا-ناصر بگو: نانی چنین پیامی می‌فرستد.»

او در ادامه یادآوری می‌کند که فروشنده هنگام توافق، وعده تحویل مس مرغوب داده بود، اما به این قول عمل نکرد. نانی همچنین از برخورد نامناسب با نماینده‌اش انتقاد می‌کند و می‌پرسد چرا با او چنین تحقیرآمیز رفتار کرده‌اند.

بخش مهمی از نامه به پولی مربوط می‌شود که نانی نزد فروشنده گذاشته بود. او می‌گوید نمایندگانش چند بار برای پس گرفتن این پول مراجعه کرده‌اند، اما هر بار بدون دریافت آن بازگشته‌اند. نانی از فروشنده می‌خواهد تمام پولش را پس بدهد و تأکید می‌کند دیگر هیچ مس بی‌کیفیتی از او قبول نخواهد کرد.

مشتری ناراضی در پایان نامه اعلام می‌کند که از این پس شمش‌ها را شخصا و یکی‌یکی بررسی می‌کند و فقط محصولاتی را می‌پذیرد که کیفیت مورد انتظارش را داشته باشند. به بیان امروزی، نانی نه‌تنها خواستار بازپرداخت پولش بود، بلکه تصمیم گرفته بود در خریدهای بعدی کنترل بیشتری بر کیفیت کالا داشته باشد.

بازرگان متهم به بدقولی فقط یک مشتری ناراضی نداشت

شکایت نانی تنها سند اختلاف میان ایا-ناصر و مشتریانش نبود. باستان‌شناسان هنگام کاوش در خانه‌ای که به این بازرگان نسبت داده می‌شود، لوح‌های دیگری نیز پیدا کردند که از اختلاف‌های تجاری مشابه خبر می‌دادند.

در یکی از این نوشته‌ها، فردی به نام ایمگور-سین از ایا-ناصر می‌خواهد مس باکیفیتی برای شخص دیگری بفرستد و از او می‌خواهد باعث نارضایتی دوباره‌اش نشود. در نامه‌ای دیگر نیز تاجری به نام نار-آم بر تحویل مس مرغوب تأکید می‌کند. نوشته‌های دیگری هم از کم‌فروشی یا تحویل ندادن سفارش‌ها حکایت دارند.

این اسناد نشان می‌دهند که اختلاف بر سر کیفیت کالا و بدقولی فروشنده در آن دوره نیز مسئله‌ای آشنا بوده است. البته از روی این نامه‌ها نمی‌توان درباره تمام معاملات ایا-ناصر حکم قطعی داد؛ اما تعدد شکایت‌ها نشان می‌دهد رابطه تجاری او با برخی مشتریانش چندان بی‌دردسر نبوده است.

لوح شکایت نانی چگونه پیدا شد؟

این لوح گلی در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی شهر اور در دهه ۱۹۲۰ میلادی کشف شد. گروهی به سرپرستی لئونارد وولی، باستان‌شناس بریتانیایی، در این منطقه کاوش می‌کردند و در میان اسناد به‌دست‌آمده از خانه منتسب به ایا-ناصر، نامه نانی را نیز پیدا کردند.

نوشته روی لوح با خط میخی و به زبان اکدی ثبت شده است. این اثر حدود ۱۱٫۶ سانتی‌متر ارتفاع و ۵ سانتی‌متر عرض دارد و نوشته‌های آن در دو طرف لوح دیده می‌شوند. با وجود اندازه کوچک، متن آن جزئیات قابل‌توجهی از یک اختلاف تجاری در حدود ۳۷۰۰ سال پیش را حفظ کرده است.

این لوح پس از کشف به مجموعه موزه بریتانیا راه یافت. بااین‌حال، طبق اطلاعات منتشرشده در سال ۲۰۲۶، اثر برای نمایش به موزه ملی زاید در ابوظبی امانت داده شده و قرار است تا سال ۲۰۲۷ در آنجا به نمایش درآید.

چرا قدیمی‌ترین شکایت مشتری جهان هنوز مشهور است؟

اهمیت نامه نانی فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود. این لوح تصویری ملموس از روابط اقتصادی در میان‌رودان باستان ارائه می‌دهد؛ دورانی که تجارت مس به شبکه‌ای گسترده از دادوستد میان شهرها و مناطق مختلف وابسته بود.

مس برای مردم آن دوره فلزی ضروری به شمار می‌رفت و بازرگانان برای تهیه آن مسیرهای طولانی را طی می‌کردند. شهر اور نیز یکی از مراکز مهم تجاری منطقه بود. نامه نانی نشان می‌دهد که در چنین شبکه‌ای، اعتماد میان خریدار و فروشنده، کیفیت کالا، پرداخت پول و مسئولیت‌پذیری طرفین اهمیت زیادی داشت.

این لوح در سال ۲۰۱۵ میلادی با انتشار در شبکه‌های اجتماعی دوباره مورد توجه قرار گرفت و به یکی از سوژه‌های محبوب میم‌های اینترنتی تبدیل شد. کاربران بازرگان بدقول را به فروشندگان بی‌مسئولیت امروزی تشبیه کردند و نانی را نخستین مشتری‌ای دانستند که برای یک خرید ناموفق، نظر منفی ثبت کرده است.

البته نمی‌دانیم ایا-ناصر در نهایت پول نانی را پس داد یا نه و آیا اختلاف آن‌ها به نتیجه‌ای رسید. آنچه باقی مانده، نامه‌ای است که نشان می‌دهد حتی در حدود چهار هزار سال پیش نیز مشتریان از کیفیت پایین کالا، بدقولی فروشنده و پاسخ‌گو نبودن او شکایت می‌کردند.