از آلودگی هوا و صدای ترافیک گرفته تا عفونت‌های ویروسی و سرمای شدید؛ محیط زندگی و برخی مواجهه‌های روزمره می‌توانند بر سلامت عروق مغزی تأثیر بگذارند. بااین‌حال، قدرت شواهد درباره همه این عوامل یکسان نیست و کنترل فشار خون، دیابت و سایر عوامل خطر شناخته‌شده همچنان در اولویت قرار دارد.
وقتی صحبت از پیشگیری از سکته مغزی می‌شود، معمولاً عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت، کلسترول بالا، سیگار کشیدن و بیماری‌های قلبی مورد توجه قرار می‌گیرند. این عوامل از مهم‌ترین زمینه‌های قابل‌اصلاح سکته مغزی هستند؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برخی شرایط محیطی و عادت‌های روزمره نیز ممکن است در افزایش خطر این عارضه نقش داشته باشند.
آلودگی هوا، مواجهه طولانی‌مدت با صدای ترافیک، برخی عفونت‌ها و شرایط آب‌وهوایی از جمله موضوعاتی هستند که در مطالعات علمی بررسی شده‌اند. در مقابل، درباره بعضی موارد مانند مواد شیمیایی پایدار یا مواجهه با ارتفاعات بسیار بالا، هنوز محدودیت‌ها و ابهام‌های پژوهشی قابل‌توجهی وجود دارد.
در ادامه، هفت عامل کمتر شناخته‌شده و آنچه شواهد علمی درباره آن‌ها می‌گویند، بررسی می‌شود.
ابتدا بدانیم سکته مغزی چگونه رخ می‌دهد؟
سکته مغزی زمانی اتفاق می‌افتد که خون‌رسانی به بخشی از مغز مختل شود یا یکی از رگ‌های مغزی دچار پارگی شود. در هر دو حالت، آسیب به بافت مغز ممکن است در مدت کوتاهی آغاز شود و درمان سریع نقش مهمی در کاهش عوارض دارد.
سکته مغزی دو نوع اصلی دارد:
- سکته ایسکمیک: در اثر انسداد رگ و کاهش یا قطع خون‌رسانی به بخشی از مغز رخ می‌دهد.
- سکته هموراژیک یا خونریزی‌دهنده: در اثر پارگی رگ و خونریزی درون مغز یا اطراف آن ایجاد می‌شود.
عوامل خطر ممکن است از مسیرهای متفاوتی بر این دو نوع سکته اثر بگذارند؛ برای مثال، افزایش احتمال تشکیل لخته با خونریزی ناشی از آسیب عروقی یکسان نیست. بنابراین، نمی‌توان همه عوامل محیطی را دارای سازوکار یا میزان خطر مشابه دانست.
۱. آلودگی هوا؛ خطری فراتر از مشکلات تنفسی
آلودگی هوا فقط به دستگاه تنفسی آسیب نمی‌زند. ذرات معلق و برخی آلاینده‌های گازی می‌توانند با التهاب، اختلال در عملکرد داخلی رگ‌ها، افزایش فشار خون و تغییر فرایندهای انعقاد خون ارتباط داشته باشند. این سازوکارها ممکن است احتمال بروز مشکلات قلبی‌عروقی، از جمله سکته مغزی، را افزایش دهند.
یک فراتحلیل منتشرشده در مجله Neurology در سال ۲۰۲۳، با بررسی مطالعات مربوط به مواجهه کوتاه‌مدت با آلودگی هوا، ارتباط میان برخی آلاینده‌ها و سکته ایسکمیک را بررسی کرد. همچنین، یک فراتحلیل دیگر شامل بیش از ۲۳ میلیون شرکت‌کننده، ارتباط میان چند آلاینده هوا و بستری شدن به‌دلیل سکته را گزارش کرده است. البته این ارتباط به این معنا نیست که هر بار قرار گرفتن در معرض هوای آلوده باعث سکته می‌شود. خطر به عواملی مانند شدت و مدت مواجهه، نوع آلاینده و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ در روزهایی که آلودگی هوا بالاست، پیگیری شاخص کیفیت هوا، کاهش فعالیت بدنی سنگین در فضای باز و رعایت توصیه‌های بهداشتی محلی می‌تواند مواجهه با آلاینده‌ها را کاهش دهد. افراد دارای بیماری‌های قلبی یا تنفسی بهتر است توصیه‌های اختصاصی پزشک خود را نیز رعایت کنند.
۲. عفونت‌های تنفسی؛ ارتباط آنفلوانزا با افزایش خطر سکته
عفونت‌های تنفسی، از جمله آنفلوانزا، ممکن است علاوه بر تب و علائم تنفسی، بر سیستم قلبی‌عروقی نیز تأثیر بگذارند. پاسخ التهابی بدن به عفونت، تغییر در عملکرد رگ‌ها و افزایش تمایل به تشکیل لخته از سازوکارهای احتمالی این ارتباط هستند.
یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در مجله Cardiovascular Research، شواهد مربوط به ویروس‌های تنفسی و رویدادهای حاد قلبی‌عروقی را بررسی کرد. در این پژوهش، ابتلا به آنفلوانزا با افزایش خطر سکته در ۲۸ روز پس از عفونت ارتباط داشت. این یافته نشان می‌دهد که دوره پس از عفونت نیز می‌تواند از نظر سلامت عروقی اهمیت داشته باشد. بااین‌حال، این نتیجه به معنای آن نیست که بیشتر مبتلایان به آنفلوانزا دچار سکته می‌شوند. افزایش نسبی خطر با احتمال مطلق ابتلا تفاوت دارد و خطر فردی به سن، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر عوامل بستگی دارد.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ رعایت توصیه‌های پیشگیری از عفونت، دریافت واکسن آنفلوانزا در صورت توصیه و متناسب با شرایط فردی و پیگیری علائم غیرعادی پس از بیماری اهمیت دارد. واکسیناسیون جایگزین کنترل فشار خون یا سایر عوامل خطر سکته نیست، اما می‌تواند بخشی از مراقبت پیشگیرانه باشد.
۳. ارتفاعات بسیار بالا؛ وقتی اکسیژن کمتر در دسترس است
در ارتفاعات بالا، فشار هوا و در نتیجه فشار جزئی اکسیژن کاهش می‌یابد. بدن برای سازگاری با این شرایط واکنش‌هایی نشان می‌دهد که در مواجهه کوتاه‌مدت یا در ارتفاعات بسیار زیاد ممکن است بر سیستم قلبی‌عروقی و گردش خون اثر بگذارند.
بررسی نظام‌مند منتشرشده در BMJ Open در سال ۲۰۲۲، مطالعات مربوط به زندگی در ارتفاعات و خطر سکته ایسکمیک را مرور کرد. نتایج مطالعات یکسان نبودند: برخی افزایش خطر را گزارش کردند و برخی دیگر ارتباطی محافظتی یا نتایجی نامشخص یافتند. نویسندگان تأکید کردند که شواهد موجود محدود است و نمی‌توان درباره همه ارتفاعات یا همه افراد یک نتیجه قطعی ارائه داد. مواجهه ناگهانی با ارتفاعات بسیار بالا، به‌ویژه در افرادی که فرصت سازگاری ندارند، با شرایط زندگی طولانی‌مدت در ارتفاع متفاوت است. بنابراین، نمی‌توان گفت هر سفر کوهستانی خطر سکته را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد یا زندگی در ارتفاعات همیشه خطرناک است.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ در سفر به ارتفاعات بالا باید توصیه‌های ایمنی و سازگاری تدریجی با ارتفاع را رعایت کرد. بروز علائم عصبی ناگهانی در هر ارتفاعی نیازمند ارزیابی اورژانسی است.
۴. صدای مزمن ترافیک؛ استرس محیطی و سلامت عروق
صدای بلند و مداوم ترافیک ممکن است بیش از آنکه صرفاً آزاردهنده باشد، بر سلامت عمومی تأثیر بگذارد. مواجهه طولانی‌مدت با سر و صدا می‌تواند خواب را مختل کند و با افزایش پاسخ‌های استرس‌زا در بدن، بر فشار خون و عملکرد قلبی‌عروقی اثر بگذارد.
یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵، با بررسی مطالعات طولی درباره بیش از ۸٫۴ میلیون نفر، ارتباط میان مواجهه طولانی‌مدت با صدای ترافیک جاده‌ای و افزایش بروز سکته مغزی را گزارش کرد. برآوردها نشان‌دهنده افزایش نسبتاً اندک خطر به‌ازای افزایش ۱۰ دسی‌بل در شاخص مواجهه با صدا بودند؛ البته میزان خطر به روش اندازه‌گیری و کیفیت مطالعات وابسته است. این یافته‌ها به معنای آن نیستند که هر صدای بلند یا هر دوره کوتاه سروصدا باعث سکته می‌شود. موضوع اصلی، مواجهه مزمن در محیط زندگی و ارتباط آن با سلامت عروقی است.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ کاهش ورود صدای محیط به محل خواب، استفاده از راهکارهای عایق صوتی در صورت امکان و بهبود کیفیت خواب می‌تواند مفید باشد. بااین‌حال، شواهد درباره اثر مستقیم این اقدامات بر کاهش سکته هنوز به‌اندازه شواهد مربوط به کنترل فشار خون قوی نیست.
۵. مواد شیمیایی پایدار؛ نگرانی درباره آلاینده‌هایی که مدت‌ها باقی می‌مانند
عفونت‌های تنفسی، از جمله آنفلوانزا، ممکن است علاوه بر تب و علائم تنفسی، بر سیستم قلبی‌عروقی نیز تأثیر بگذارند. پاسخ التهابی بدن به عفونت، تغییر در عملکرد رگ‌ها و افزایش تمایل به تشکیل لخته از سازوکارهای احتمالی این ارتباط هستندبرخی آلاینده‌های شیمیایی در محیط و بدن به‌کندی تجزیه یا دفع می‌شوند. ترکیبات آلی پایدار، از جمله برخی پلی‌کلره‌بای‌فنیل‌ها (PCB ها) و محصولات تجزیه آفت‌کش‌هایی مانند DDT، از جمله مواد مورد بررسی در مطالعات سلامت محیطی هستند.
در یک مطالعه منتشرشده در مجله Environmental Pollution در سال ۲۰۱۸، پژوهشگران ارتباط میان غلظت برخی آلاینده‌های آلی پایدار در خون و خطر سکته را بررسی کردند. در این مطالعه، غلظت بالاتر چند ترکیب با افزایش خطر سکته ارتباط داشت؛ اما تعداد موارد سکته محدود بود و یافته‌ها به‌تنهایی رابطه علت‌ومعلولی را ثابت نمی‌کنند. بنابراین، نمی‌توان گفت همه مواد شیمیایی موسوم به «مواد شیمیایی ماندگار» اثر یکسانی دارند یا هر میزان مواجهه با آن‌ها به سکته منجر می‌شود. نوع ماده، مقدار مواجهه، مدت آن و عوامل دیگر باید در نظر گرفته شوند.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ رعایت دستورالعمل‌های ایمنی مواد شیمیایی، استفاده درست از تجهیزات حفاظت فردی در محیط‌های شغلی و پیروی از توصیه‌های رسمی درباره آب و غذای آلوده، از راهکارهای عمومی کاهش مواجهه هستند. در حال حاضر، برای بیشتر افراد آزمایش روتین آلاینده‌های پایدار به‌عنوان روش استاندارد پیشگیری از سکته توصیه نمی‌شود.
۶. سرمای شدید؛ آیا هوای سرد احتمال سکته را افزایش می‌دهد؟
برخی مطالعات جمعیتی، ارتباط میان کاهش دما و افزایش بروز بعضی رویدادهای قلبی‌عروقی و مغزی را گزارش کرده‌اند. در هوای سرد، رگ‌های خونی ممکن است منقبض شوند و فشار خون افزایش یابد. تغییرات فصلی در فعالیت بدنی، عفونت‌های تنفسی و سایر رفتارهای مرتبط با سلامت نیز ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشند. بااین‌حال، رابطه میان دما و سکته پیچیده است و همه پژوهش‌ها نتایج یکسانی ندارند. همچنین، نمی‌توان افزایش موارد سکته در یک فصل را صرفاً به سرما نسبت داد.
چه کاری می‌توان انجام داد؟ در هوای سرد، گرم نگه داشتن بدن، ادامه فعالیت بدنی متناسب با شرایط و مصرف منظم داروهای تجویزشده اهمیت دارد. افراد مبتلا به فشار خون بالا یا بیماری قلبی بهتر است کنترل فشار خون و پیگیری درمان را در ماه‌های سرد جدی بگیرند.
۷. مارگزیدگی؛ عارضه‌ای نادر اما جدی
مارگزیدگی سمی در مواردی می‌تواند باعث اختلال در انعقاد خون، آسیب عروق، تشکیل لخته یا خونریزی شود. در چنین شرایطی، عوارض مغزی از جمله سکته ایسکمیک یا خونریزی‌دهنده نیز ممکن است رخ دهند.
یک مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در مجله Heliyon، گزارش‌های علمی مربوط به سکته پس از مارگزیدگی سمی را بررسی کرد و مواردی از سکته ایسکمیک و خونریزی‌دهنده را یافت. بااین‌حال، شواهد عمدتاً بر گزارش موارد و مجموعه‌های کوچک بیمارانی استوار بود؛ بنابراین، این عارضه نادر است و میزان خطر آن را نمی‌توان با دقت برای همه افراد تعیین کرد. نکته مهم این است که نمی‌توان سکته پس از مارگزیدگی را به‌طور کلی به داروی پادزهر نسبت داد. خود سم مار می‌تواند بر انعقاد خون و عروق اثر بگذارد و بررسی رابطه میان درمان و عوارض به ارزیابی پزشکی دقیق نیاز دارد.
چه کاری باید انجام داد؟ مارگزیدگی احتمالی یک وضعیت اورژانسی است و باید فوراً کمک پزشکی دریافت شود. نگرانی از عوارض احتمالی سکته نباید باعث تأخیر در درمان یا امتناع از دریافت پادزهر تجویزشده شود.
کدام عوامل خطر سکته مغزی مهم‌تر و قابل‌کنترل‌ترند؟
با وجود اهمیت پژوهش درباره عوامل محیطی، برای پیشگیری فردی از سکته مغزی همچنان باید بر عوامل خطر شناخته‌شده تمرکز کرد. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) فشار خون بالا را از مهم‌ترین عوامل خطر سکته معرفی می‌کند و بر کنترل دیابت، کلسترول بالا، بیماری‌های قلبی، مصرف دخانیات و کم‌تحرکی نیز تأکید دارد. برای کاهش خطر سکته مغزی، اقدامات زیر اهمیت بیشتری در مراقبت روزمره دارند:
- اندازه‌گیری و کنترل منظم فشار خون
- کنترل قند خون و چربی‌های خون طبق توصیه پزشک
- پرهیز از مصرف دخانیات
- فعالیت بدنی منظم و متناسب با وضعیت سلامت
- تغذیه متعادل و محدود کردن مصرف بیش از حد نمک
- پیگیری بیماری‌های قلبی، به‌ویژه اختلالات ریتم قلب
- مصرف داروهای تجویزشده و مراجعه منظم برای ارزیابی عوامل خطر
شناخت عوامل محیطی نیز مفید است، اما نباید باعث شود افراد از کنترل عوامل خطر اصلی غافل شوند یا به‌دلیل مواجهه با یک عامل محیطی، خود را در معرض خطر قطعی تصور کنند.
علائم سکته مغزی را بشناسید؛ هر دقیقه اهمیت دارد
افتادگی ناگهانی یک سمت صورت، ضعف یا بی‌حسی ناگهانی دست یا پا، به‌ویژه در یک سمت بدن، اختلال ناگهانی در گفتار یا درک صحبت، اختلال ناگهانی بینایی، سرگیجه شدید یا از دست دادن تعادل و سردرد ناگهانی و بسیار شدید می‌توانند از علائم هشدار سکته باشند. در صورت مشاهده چنین علائمی، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت؛ حتی اگر علائم پس از چند دقیقه برطرف شوند. منتظر ماندن برای بهبود خودبه‌خودی می‌تواند درمان مؤثر را به تأخیر بیندازد.
جمع‌بندی
آلودگی هوا، صدای مزمن ترافیک، عفونت‌های تنفسی و برخی شرایط محیطی ممکن است در خطر سکته مغزی نقش داشته باشند، اما میزان اطمینان علمی درباره همه آن‌ها یکسان نیست. درباره ارتفاعات بسیار بالا، مواد شیمیایی پایدار و برخی شرایط آب‌وهوایی نیز هنوز به پژوهش‌های بیشتر نیاز است. مهم‌ترین پیام برای پیشگیری روشن است: کاهش مواجهه‌های زیان‌آور در حد امکان مفید است، اما کنترل فشار خون، دیابت، کلسترول، بیماری‌های قلبی و مصرف دخانیات همچنان از پایه‌های اصلی کاهش خطر سکته مغزی به شمار می‌رود.