در شرایطی که فشار اقتصادی و نگرانی از بازگشت جنگ، جامعه را درگیر کرده، حجاب بار دیگر به محور مناقشه سیاسی تبدیل شده است؛ از تشکیل کارگروه حجاب در دانشگاه تهران تا حمله کیهان به پزشکیان و مطالبه برخورد قاطع از سوی برخی ائمه جمعه. پرسش اینجاست که چرا در چنین وضعیتی، به‌جای کاهش تنش‌های اجتماعی، آتش یک مناقشه قدیمی دوباره شعله‌ور می‌شود؟
رویداد۲۴| تشکیل کارگروه حجاب در دانشگاه تهران، آن هم در روز‌هایی که نگرانی از بازگشت جنگ، فشار معیشتی و بلاتکلیفی اقتصادی بر زندگی مردم سایه انداخته، نشان داد که سیاست‌گذاری درباره پوشش زنان حتی در این وضعیت پربحران نیز محل منازعه سیاسی است. شاهد این مدعا حمله تندی است که روزنامه اصولگرای کیهان در شماره امروز خود به مسعود پزشکیان و وزارت علوم کرده است. در روز‌های گذشته نیز شاهد بودیم که برخی مقام‌های قضایی و مذهبی از تریبون‌های مختلف خواهان برخورد صریح‌تر با آنچه بی‌توجهی به حجاب می‌خوانند، شده‌اند.
کارگروه حجاب چیست و چه کارکردی دارد؟
محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، از تشکیل کارگروهی برای رسیدگی به موضوع پوشش دانشجویان خبر داده است؛ کارگروهی که بنا بر توضیحات او، از حدود پنج تا شش ماه پیش فعالیت خود را آغاز کرده و قرار است پیش از ارجاع موارد به شورای انضباطی، از طریق گفت‌و‌گو با دانشجویان مسائل را حل‌وفصل کند.
در نگاه اول، چنین سازوکاری را می‌توان تلاشی برای فاصله گرفتن از برخورد‌های علنی و پرهزینه و جایگزین کردن گفت‌و‌گو با ارجاع مستقیم به کمیته‌های انضباطی دانست. اما همین خبر یک پرسش مهم را پیش می‌کشد: چرا مسئله پوشش دانشجویان باید در قالب یک کارگروه محرمانه و پیش از هر چیز با دعوت از افراد پیگیری شود؟ آیا قرار است اختلاف بر سر پوشش به مسئله‌ای آموزشی و فرهنگی تبدیل شود یا دانشگاه می‌خواهد با روشی کم‌سروصداتر همان سیاست کنترلی را ادامه دهد؟
پاسخ به این پرسش به جزئیاتی بستگی دارد که هنوز روشن نشده است؛ از جمله اینکه معیار تشخیص تخلف چیست، چه کسانی در کارگروه حضور دارند، دانشجو تا چه اندازه حق دفاع و اعتراض دارد و آیا گفت‌و‌گو واقعاً اختیاری است یا نپذیرفتن دعوت می‌تواند پیامد انضباطی داشته باشد. تا زمانی که این جزئیات اعلام نشود، نمی‌توان صرف استفاده از واژه گفت‌و‌گو را به معنای کنار گذاشتن برخورد دانست.
با این حال، نفس انتخاب این روش نشان می‌دهد که مدیریت دانشگاه دست‌کم در سطح اعلام‌شده، به دنبال پرهیز از ارجاع فوری همه موارد به شورای انضباطی است. این رویکرد با مطالبه جریان‌هایی که برخورد قاطع و بی‌ملاحظه را خواستارند، یکسان نیست و درست در همین فاصله است که موضوع حجاب از یک مسئله دانشگاهی فراتر می‌رود و به نزاعی درباره سیاست فرهنگی دولت تبدیل می‌شود.
دانشگاه یا محل تربیت نیروی همسو؟
روزنامه کیهان در تیتر یک امروز خود با عنوان «آقای پزشکیان! در وزارت علوم چه خبر است؟!» به‌صراحت به دولت و وزارت علوم حمله کرده است. محور این گزارش فقط حجاب نیست؛ کیهان موضوع پوشش دانشجویان را در کنار انتقاد از حضور برخی استادان، روند جذب اعضای هیئت علمی و آنچه چشم‌پوشی از صلاحیت‌های دینی و انقلابی می‌خواند، قرار داده و از دولت خواسته است با آنچه رفتار‌های تهدیدکننده هویت دانشگاه می‌داند، برخورد قاطع‌تری کند.
اهمیت این موضع در آن است که کیهان مناقشه بر سر حجاب را بخشی از بحث بزرگ‌تری درباره ترکیب نیروی انسانی دانشگاه و حدود آزادی عمل وزارت علوم می‌داند. در این نگاه، دانشگاه فقط محل آموزش و پژوهش نیست؛ نهادی است که باید در تربیت مدیران آینده و حفظ ارزش‌های رسمی نظام نیز نقش مشخصی داشته باشد. از همین رو، حضور استادی که دیدگاه‌هایش با معیار‌های سیاسی و اعتقادی مورد قبول این جریان همخوان نیست، در کنار مسئله پوشش دانشجویان قرار می‌گیرد. وقتی همه این مسائل ذیل عنوان کلی تهدید هویت دانشگاه قرار می‌گیرند، خطر آن وجود دارد که اختلاف‌نظر سیاسی یا فرهنگی نیز به مسئله‌ای انضباطی و امنیتی تبدیل شود.
اینکه کیهان چنین موضوعی را مستقیماً با نام پزشکیان مطرح می‌کند، معنای سیاسی مشخصی دارد و نشان می‌دهد که دولت همزمان با اینکه به خاطر شرایط نیمه جنگی تحت فشار بین‌المللی است، به خاطر مشکلات اقتصادی و معیشتی تحت فشار افکار عمومی و جامعه است، به خاطر موضوعات فرهنگی از جمله مسئله پوشش زنان نیز تحت فشار طیف رادیکال قرار دارد.
از دستورالعمل وزارت علوم تا انتقاد رئیس دیوان عالی
لازم به ذکر است که کارگروه دانشگاه تهران به صورت یکباره و در خلأ تشکیل نشده است. چند هفته پیش از آن، سعید کرمی، معاون فرهنگی و سیاسی نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها، از تدوین دستورالعملی درباره حجاب در دانشگاه‌ها خبر داده بود و گفته بود این دستورالعمل از سوی وزارت علوم و وزارت بهداشت ابلاغ خواهد شد. او در آن مقطع تأکید کرده بود که قوانین موجود درباره حجاب مناسب‌اند و باید بار دیگر مورد توجه قرار گیرند. در ادامه این روند، وزارت علوم دستورالعملی با عنوان «آراستگی، اخلاق و منش دانشگاهی» به دانشگاه‌ها ابلاغ کرد. در متن منتشرشده از این دستورالعمل، پوشش متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و شئون دانشگاهی برای زنان و مردان مورد تأکید قرار گرفته است.
حجت‌الاسلام محمدجعفر منتظری، رئیس دیوان عالی کشور نیز در جلسه هیئت عمومی این نهاد در ۱۴ مهر از دستورالعمل وزارت علوم انتقاد کرد و گفت در آن، حجاب و رعایت شئونات اسلامی به‌صراحت بیان نشده است. او این وضعیت را زیبنده جامعه اسلامی ندانست. این اظهارنظر نشان داد که حتی پس از ابلاغ دستورالعمل جدید، اختلاف بر سر میزان صراحت و چگونگی اجرای مقررات پایان نیافته است.
بازگشت حجاب به تریبون‌های رسمی
موضوع حجاب در هفته‌های اخیر تنها در وزارت علوم و دستگاه قضایی مطرح نبوده است. ائمه جمعه نیز در سخنان خود بر ضرورت رعایت حجاب و مسئولیت حاکمیت در ترویج سبک زندگی مورد تأیید نظام تأکید کرده‌اند.
محمدجواد حاج‌علی‌اکبری، خطیب جمعه تهران، «زیست عفیفانه» را از مسئولیت‌های عمومی و وظایف حاکمیت دانسته و از رسانه‌ها، دانشگاهیان، علما و نخبگان خواسته بود که در ترویج سبک زندگی مورد نظر حاکمیت و حمایت از خانواده نقش‌آفرینی کنند.
محمد سعیدی، امام‌جمعه قم، «کشف حجاب» را «حرام شرعی و سیاسی» خوانده و خواستار برخورد قاطع قانونی و امنیتی با زنان بی‌حجاب شده بود. سیداحمد خاتمی، امام‌جمعه موقت تهران نیز با اشاره به حضور زنان با پوشش اختیاری در تجمعات شبانه، تأکیده کرده بود که نظام حامی بی‌حجابی نیست.
اکنون وقت ساختن بحران جدید نیست
پافشاری به ادامه مناقشه حجاب، اما - خاصه در شرایط کنونی که کشور و مردم تحت فشار‌های گسترده و بحران‌های سخت قرار دارند - چندان منطقی به نظر نمی‌رسد و قطعا تبعاتی خواهد داشت. نخستین و مهم‌ترین پیامد این رویکرد نیز لطمه انسجام و وحدت ملی است که قطعا اکنون بیش از همیشه مورد نیاز است. از سوی دیگر افزایش فاصله بین مردم و حاکمیت با اینگونه رویکرد‌ها محتمل خواهد بود. افزایش نارضایتی‌های اجتماعی در شرایطی که صبر مردم پیرو نابسامانی‌های اقتصادی به سر آمده، خطر مواجهه با اعتراضات و تجمعات را می‌افزاید و اینجاست که نباید از تجارب گذشته و اتفاقات تلخی که در دوره‌های پیشین – پاییز ۱۴۰۱ – رخ داد، غافل بود.
منظور این گزارش حمایت از بی‌توجهی به ارزش‌های دینی نیست، حرف از اولویت بندی‌های صحیح است. در شرایطی که جامعه دلایل مختلفی برای نارضایتی دارد و مسئولان با بحران‌های متعددی در حوزه‌های مختلف مواجه هستند، صرف وقت و هزینه برای تشکیل کارگروه‌های مختلف یا دادن تریبون‌های رسمی و حساس به موضوعاتی که وحدت ملی را تهدید می‌کند، به جامعه این سیگنال را می‌دهد که در لایه حاکمیت و قدرت کسی به فکر حل مشکلات آنها نیست.
ادامه این رویه موضوع پوشش زنان را از سطح یک اختلاف ارزشی بین گروه‌های مختلف جامعه برون آورده و به یک مسئله حکمرانی تبدیل می‌کند. هر عقل سلیمی تایید می‌کند که مسئله تراشی در شرایط کنونی به صلاح ملک و ملت نیست. شاهد نیز اظهارات برخی نیرو‌ها و چهره‌های سیاسی از جمله غلامعلی حدادعادل که پیش‌تر گفته بود به خاطر شرایط جنگی کشور نمی‌توان مسئله حجاب را در اولویت قرار داد.
لازم به تاکید است که دانشگاه در این میان موقعیت ویژه‌ای دارد. دانشگاه نه فقط یک مرکز آموزشی، بلکه یکی از مهم‌ترین فضا‌های شکل‌گیری بحث‌های اجتماعی و سیاسی در کشور است لذا تصمیم‌های مدیریتی آن درباره پوشش، انضباط دانشجویی و آزادی فعالیت‌های علمی، اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند فراتر از محدوده دانشگاه بازتاب پیدا کند.