اردبیل- دانشنامه تاریخی استان اردبیل، حاصل سال‌ها تلاش علمی و پژوهشی جمعی از استادان، محققان و پژوهشگران این استان، در چهار جلد منتشر شده و روایتی مستند از هزاران سال تاریخ، فرهنگ و هویت این سرزمین را پیش روی علاقه‌مندان قرار داده است؛ اثری که با وجود پایان مراحل تدوین و انتشار، همچنان در انتظار رونمایی شایسته و معرفی گسترده به جامعه و علاقه‌مندان تاریخ و فرهنگ اردبیل است.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - خدیجه سلمانی سولا: استان اردبیل در دوران مختلف تاریخی، یکی از کانون‌های مهم سیاسی، فرهنگی و تمدنی ایران و اسلام بوده؛ به طوری که اردبیل در دوره‌های پیش از اسلام در بین شهرهای آذربایجان ممتاز بوده و از ظهور مغولان نیز بزرگترین و مهم‌ترین شهر و مرکز ایالت و قرارگاه لشکریان آذربایجان بوده است. وجود آثار فرهنگی، هنری و تمدنی متعدد و متنوع در اردبیل از دوران پیش از تاریخ تا دوره‌های تاریخی به صورت تپه‌های باستانی و دژهای نظامی و همچنین وجود آثار مختلف اسلامی، نشانگر بخشی از پیشینه‌های غنی این استان است.
استانی که امروزه با ۱۲ شهرستان و به نام یکی از شهرهای کهن و با مساحتی حدود ۱۷ هزار و ۹۵۳ کیلومتر مربه به اردبیل شهرت یافته، یکی از کانون‌های مهم فرهنگ و تمدن ایران و اسلام به شمار می‌رود. با هدف روشن ساختن بیش از پیش کارنامه تاریخی این استان، مجموعه دانشنامه تاریخی استان اردبیل با گردآوری داده‌های مستند و رَوشمند، در بخش‌های مختلف یعنی بخش اول (اردبیل مرکز استان)، بخش دوم (مغان یعنی شامل شهرستان‌های پارس آباد، بیله‌سوار، گرمی، انگوت و اصلاندوز و مشگین‌شهر)، بخش سوم (خلخال و کوثر یا گیوی) و بخش چهارم (نیر، نمین، سرعین) تالیف و توسط انتشارات محقق اردبیلی به چاپ رسیده است. هر یک از این بخش‌ها دارای مقاله‌های کلیدی و موضوعات متنوع همراه با سند و تصاویر مرتبط است که گوشه‌ای از عظمت تاریخی و نمادهای هویتی استان اردبیل را بازخوانی می‌کنند.
نظارت علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل را سیدمهدی جوادی برعهده داشته است. او مولف چند کتاب از جمله، «کتاب‌شناسی توصیفی استان اردبیل(۱)»، «دیوان لغات‌الترک محمود کاشغری و اصطلاحات دیوانی در آن»، «شهرهای تاریخی ورثان (اولتان)»، «برزند و باجروان در ناحیه مغان» و «پژوهشی نو در تاریخ و جغرافیای تاریخی مغان، خاستگاه مبارز خلیفه‌لو» است. وی مترجم «جهان‌نما کاتب چلبی (بخش های ۱،۲)» و راهنمایی و مشاوره بیش از ۳۰ عنوان پایان‌نامه دکتری و کارشناسی ارشد است و از او بیش از ۲۰ عنوان مقاله در مجلات علمی و دانشگاه‌های مختلف کشور چاپ شده است.
ناظر علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران، تهیه این دانشنامه را حاصل تلاش اعضای شورای علمی دانست و گفت: دانشنامه تاریخی استان با پیشنهاد و زیر نظر نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه اردبیل که دارای مدرک دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی هستند، از سال ۱۳۹۸ در قالب طرح‌های پژوهشی آغاز شد و سپس با تلاش جمعی از اساتید دانشگاه‌ها، مولفان و پژوهشگران استانی در چهار جلد برای ۱۰ شهرستان اردبیل تهیه و چاپ شد.
دانشنامه تاریخی اردبیل موشکافانه بحث و بررسی شده است
مهدی جوادی ادامه داد: بخش نخست آن با عنوان اردبیل مرکز استان، سال ۱۴۰۰ با مشارکت ۲۲ تن از اعضای شورای علمی و با ۳۶ مدخل و در ۴۶۳ صفحه چاپ شد و در جلسه شورای فرهنگ عمومی استان و با حضور غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی رونمایی و از بنده به عنوان ناظر علمی این مجموعه، تقدیر به عمل آمد.
به گفته این محقق و پژوهشگر، در این بخش، غیر از نام و نامگذاری و جغرافیای تاریخی، مباحث دیگری به شکل موشکافانه و کارشناسانه‌تری بحث و بررسی شده است؛ از جمله اردبیل در دوره پیش از تاریخ؛ دوره پیش از اسلام- بر اساس منابع نوشتاری؛ دوره پیش از اسلام- بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی؛ قلعه‌های پیش از تاریخ و دوره تاریخی؛ قرون اول و دوم اسلامی؛ قیام خرم‌دینان؛ قرون سوم و چهارم اسلامی؛ دوره سلاجقه و اتابکان آذربایجان؛ دوره خوارزمشاهیان و مغولان؛ دوره ایلخانیان؛ دوره حکمرانی آل چوپان؛ دوره حکمرانی آل جلایر؛ دوره تیموریان؛ دوره قرا قویونلوها؛ دوره آق قویونلوها؛ صفویان- نیاکان شیخ صفی‌الدین اردبیلی؛ صفویان- دوره طریقت و تصوف؛ صفویان- دوره نهضت؛ صفویان- دوره پادشاهی؛ از سقوط صفویه تا دوره حکومت افشاریه؛ دوره زندیه –دوره خان‌نشینی؛ دوره قاجاریه؛ دوره نخست جنگ‌های ایران و روس؛ دوره دوم جنگ‌های ایران و روس تا انقلاب مشروطه؛ انقلاب مشروطیت؛ جنگ جهانی اول؛ دوره حکومت پهلوی- سلطنت پهلوی اول- جنگ جهانی دوم؛ دوره حکومت پهلوی- سلطنت پهلوی دوم؛ دوره نهضت ملی صنعت نفت؛ از آغاز نهضت تا پیروزی انقلاب اسلامی؛ آموزش وپرورش، علما و دانشمندان، عرفا و شعرا؛ ادیان، مذاهب، فرق و نحل؛ و بالاخره اردبیل در دائرةالمعارف‌ها و دانشنامه‌های غیر ایرانی تبیین شده است.
در بخشی از دانشنامه بخش اردبیل نوشته شده است: اردبیل در سده چهارم هجری اردبیل از بزرگترین و مهم‌ترین شهرها و نیز مرکز ایالت همچنین قرارگاه لشگریان آذربایجان بوده است.از سوی دیگر اردبیل در بیشتر دوران تاریخی به سبب واقع شدن در مرز ایران و ماوراء قفقاز و روسیه، همواره در معرض تهاجم کوه‌نشینان قفقاز و اقوام دشت‌های روسیه قرار داشته و علاوه بر تهاجم خزران در سال‌های ۱۰۷ و ۱۱۲ هجری قمری، به این شهر و قیام بابک در نواحی اردبیل کنونی، حملات ملک طغرل و سلطان مسعود ابن محمد ملکشاه سلجوقی، تهاجم سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه در سال ۶۰۳ ه.ق و نیز گرجیان در سال ۶۰۵ ه.ق و بالاخره حمله‌های پی در پی مغولان از سال ۶۱۷ ه.ق منجر به صدمات زیادی به این شهر و نواحی اطراف آن شد.
با این حال در دوره ایلخانی اردبیل به مرکز بزرگ تجاری و هنری تبدیل شد و با فعالیت‌های گسترده عرفانی و اجتماعی شیخ صفی‌الدین اردبیلی و نوادگان او، این شهر به یکی از مناطق تاثیرگذار سیاسی و اجتماعی در سطح آذربایجان و کشور تبدیل شد.
دانشنامه مغان و مشگین شهر ۲۷ مدخل دارد
ناظر علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل اضافه کرد: در سال ۱۴۰۴ نیز بخش‌های «مغان» و «مشگین‌شهر» متشکل از ۲۷ مدخل و دو فصل اختصاصی شهرستان‌های مذکور در ۵۷۹ صفحه و در یک جلد با مشارکت ۳۰ نفر از اعضای شورای علمی منتشر شد.
به گفته جوادی این دانشنامه از دو بخش تشکیل شده است، بخش اول را مدخل‌هایی از جمله؛ معرفی مغان که مربوط به شهرستان‌های گرمی، پارس آباد، بیله سوار و اطراف آن، مغان از لحاظ جغرافیایی و سیاسی، مغان از زمان ورود اسلام، از زمان حمله مغولان تا دوره قارجاریه و پهلوی، طایفه‌ها و سادات مغان، آموزش و پرورش، اوضاع اقتصادی مغان، صنعت گردگشری و جاذبه‌های طبیعی و بوم‌گردی را شامل می‌شود. در فصل دوم دانشنامه با عنوان بخش مشگین شهر نیز وجه تسیمه و جغرافیایی این منطقه از پیش از اسلام تا دوره اسلامی و صفویان، قاجار و پهلوی، کوه سبلان و وجه تسمیه آن، معرفی محوطه قره بولاق، تاریخ اجتماعی و آداب و رسوم و جاذبه‌های طبیعی مشگین شهر را مورد بحث و تبیین قرار گرفته است.
این محقق اختصاص مدخل‌های ویژه همچون؛ جغرافیای تاریخی شهرها و نواحی، ترجمه پیشگفتار به سه زبان عربی، انگلیسی و ترکی آذربایجانی، اهل سنت، اکراد، محوطه‌های مکشوفه جدید تاریخی، فسیل مهره‌داران، مغان در دایره‌المعارف‌های خارجی، ایل شاهسون، قلعه‌های پیش از تاریخ استان، سادات خلیفه‌لو مغان، زمینه‌های گردشگری و بوم‌گردی را از متیازات خاص این مجموعه بیان کرد..
بخش سوم دانشنامه با ۱۳ مدخل مختص شهرهای خلخال و کوثر
جوادی جلد سوم یعنی بخش خلخال و کوثر این دانشنامه را چنین تبیین کرد: این جلد با ۱۳ مدخل و در ۲۹۳ صفحه در یک جلد با مشارکت ۲۱ تن از اعضای شورای علمی چاپ و انتشار یافت که معرفی اجمالی خلخال و کوثر- گیوی، تبیین جغرافیای سیاسی، انسانی و اقتصادی، خلخال از پیش از اسلام تا اواخر دوره افشاریه، تاریخ سیاسی خلخال و کوثر و گیوی در دوره قارجاریه و پهلوی، معرفی مذهب مختلف این خطه، تاریخ اجتماعی، اعیاد، جشن‌ها، مناسبت‌ها و خرده فرهنگ‌های منطقه، پیشینه گردشگری و جاذبه‌های تاریخی و مذهبی، گیاهان دارویی مهم و ویژگی‌ها و شیوه‌های درمانی آنها در گذشته و حال، خلخال و کوثر و گیوی دروازه ورود به شاهراه قفقاز از مدخل‌های این دانشنامه است.
وی بیان کرد: تنها بخش باقی مانده از این مجموعه نیز سال‌جاری در قالب شهرستان‌های سرعین، نمین و نیر با ۲۳ مدخل و سه فصل اختصاصی شهرستان‌های یاد شده در ۴۰۰ صفحه با مشارکت ۲۶ تن از اعضای شورای علمی چاپ و منتشر شد.
این پژوهشگر ادامه داد: مدخل‌های بخش چهارم دانشنامه شامل شهرستان سرعین، نام و نامگذاری و جغرافیای تاریخی آن، سرعین و نیز بررسی‌های باستان‌شناختی و تاریخی پیرامون محوطه‌های دهکده صخره‌ای کنزق، ویند کلخوران، دژ یا پناهگاه نظامی گلستان و دهکده صخره‌ای اباذر، غذاهای معروف محلی شهرستان‌های سرعین، نمین و نیز و دیگر نواحی استان اردبیل، آب‌های گرم سرعین، فصل دوم نیز شامل؛ کلیات معرفی نامگذاری و جغرافیای طبیعی نمین، نمین در دوره قاجار و پهلوی، خوانین نمین و تالش و موضع سیاسی آنان در برخورد با دولت‌های ایران و روسیه، علما عرفا و شعرای نمین، تاریخ آموزش و پرورش نمین، مذهب سنی شافعی، تصوف و طریقت‌های نقشبندیه و صفویه در نمین، زمینه‌های تاریخی، روابط سیاسی، فرهنگی، دینی و اقتصادی نمین با کشور چین، گردشگری نمین، سفال‌گری در عصر صفوی و تاثیر خاک این ناحیه بر شکل‌گیری فناوری سفال‌گری منطقه‌ای است.
فصل سوم این بخش اختصاص به معرفی شهرستان نیر دارد که جغرافیای طبیعی و تاریخ سیاسی- دوران تاریخی پیش از اسلام تا قرون نخستین اسلامی نیر- نیر از دوره صفویه تا اواخر دوره قاجاریه، علما، دانشمندان، شعرا و مشاهیر نیر، جغرافیای سیاسی، طبیعی، انسانی و اقتصادی نیر و گردشگری این شهرستان مدخل‌های این فصل از دانشنامه را تشکیل داده است.
ناظر علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل در پاسخ به این سوال که تاثیر این دانشنامه را بر شناخت بهتر استان، ایجاد روایت‌های معتبر و علمی از استان و همچنین ارتقای فرهنگ عمومی چگونه ارزیابی می‌کنید؟ گفت: با پیشرفت‌های علمی و صنعتی امروزه دیگر تردیدی باقی نمانده است که مطالعه کارنامه پیشینیان و چگونگی رخدادهای تاریخی در گذشته از منابع و مآخذ مرجع و مورد اعتماد، ضروری و قابل عبرت‌گیری است و انسان در جست‌وجوی وقایع گذشته هرچه بر منابع آنها دقت لازم را داشته باشد از انحرافات و سردرگمی‌های تاریخی مصون خواهد ماند.
بی‌گمان دانشنامه‌ها یا دائره‌المعارف‌ها که در گذشته به عناوین مختلف دیگر همچون دیوان، فرهنگ و... هم دیده می‌شود، از دیرباز از منابع مرجع و مورد اعتماد آگاهان جوامع بوده و امروزه بیش از پیش مورد توجه دانشمندان و مراکز علمی در جهان است به طوری که ما اکنون شاهد ویرایش، ترجمه، تجدید چاپ و ذیل‌های مختلف از دائره‌المعارف معروف انگلیسی اسلام در جهان هستیم.
استناد مطالب به منابع تخصصی و اولویت‌دار مرجع ویژگی مهم دانشنامه اردبیل
وی در خصوص وِیژگی‌های دانشنامه تاریخی استان اردبیل اظهار کرد: از ویژگی‌های این دانشنامه از جمله نگارش آن بر پایه مقالات و مدخل‌ها، اختصاص تدوین مدخل‌ها به متخصصین علمی و دارای تخصص لازم در موضوع مقاله و به تبع آن استناد مطالب به منابع تخصصی و اولویت‌دار مرجع است. همچنین ذکر فهرست و شناسه مآخذ در پایان هر مقاله، نظارت‌های علمی مختلف بر تدوین مقالات، انعکاس یافته‌های علمی و پژوهشی جدید و بکر تاریخی و باستان‌شناسی در قالب مدخل‌ها و... جایی برای تردید در اعتبار علمی و پژوهشی دانشنامه حاضر باقی نمی‌گذارد.
این مولف و پژوهشگر ادامه داد: علاقه‌مندان شناخت تاریخ واقعی استان می‌توانند با مراجعه به این مجموعه، ضمن شناخت اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی استان به معنی عام از گذشته‌های دور نیز آگاهی یابند. این دانشنامه علاقه‌مندان را با روایت‌های قابل اعتماد از تاریخ گذشته این استان بهره‌مند می‌سازد و بی‌گمان در صورت تکیه بر چنین منابع علمی در ارتقای فرهنگ عمومی در استان در کوتاه‌مدت می‌توان آثار ارتقای مراتب فرهنگی استان را در مقایسه با استانی دیگر به روشنی دید.
پیشگفتار دانشنامه تاریخی استان اردبیل چند زبانه است
ناظر علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل از چند زبانه بودن پیشگفتار این مجموعه خبر داد و گفت: گذشته از تصاویر اختصاصی پیوستی مربوطه جهت معرفی استان اردبیل از یک سو و همچنین شناساندن این مجموعه به مهمانان خارجی، پیشگفتار این دانشنامه به سه زبان انگلیسی، عربی و ترکی آذربایجانی ترجمه و پیوست هر چهار مجلد شده است.
اما؛ هادی عالم‌زاده دکتری فرهنگ و تمدن اسلامی از دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، استاد پایه ۲۶ دانشگاه تهران و استاد واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ارزیابی علمی و تخصصی مجموعه را برعهده داشته است.
هادی عالم‌زاده درباره پرداخت شایسته به تاریخ اردبیل در مقدمه این دانشنامه نوشته است: خواننده با نگاهی گذرا بر مندرجات این دانشنامه در می‌یابد که اردبیل از پیش از اسلام تا یورش مغولان و سلطه و فرمانروایی ایل‌خاندان بر ایران (۶۵۴-٧٣٦ ق.) پیوسته مرکز «ایالت آذربایجان» بوده و نواحی متعلق به آن، به سبب مجاورت با قفقاز و آناتولی و عراق در دوره‌های مختلف تاریخ، جایگاه راهبردی سیاسی، نظامی و اقتصادی مهمی داشته؛ شاهد این مدّعا سر بر آوردن مدعیان حکومت و برپایی دولت‌های مستقل / استیلایی یا تابع دستگاه خلافت / استکفایی، چون خرم دینان، آل مسافر، آل ساج، آل بویه، ایلخانان و صفویان است. در این میان ایلخانان با شناخت درست از این جایگاه راهبردی و با هدف براندازی ممالیک و سلطه بر متصرفات آنان در شام و مصر، در آذربایجان مستقر گشتند و از این ایالت بر دیگر متصرفات خود در شرق و غرب و جنوب ایران فرمان راندند. سهم اردبیل خاصه در برآمدن دولت شیعی مذهب صفوی نمایان‌تر است. با حاکمیت صفویان بر ایران اهمیت علمی و دینی اردبیل که از سده‌های نخستین خاستگاه دانشمندان بسیاری در علوم، به ویژه علوم اسلامی بوده، افزایش یافت. خواننده در این دانشنامه با چهره‌هایی چون حسین بن عَمرو اردبیلی (د. ٣٨١ ق.) و فرزند و نوادگانش، واقد اردبیلی، ... و خدمات و آثارشان آشنا خواهند شد.
دانشنامه تاریخی اردبیل در انتظار توجه و رونمایی
با وجود تلاش‌های چند ساله شورای علمی دانشنامه تاریخی استان اردبیل، غیر از بخش اول آن هیچ بخشی حتی بصورت یکجا رونمایی نشده است و در کل به غیر از اعضا، کسی از پایان کار این تیم زحمتکش خبر ندارد.
مهدی جوادی در پاسخ به اینکه چند جلد از این دانشنامه چاپ شده است؟ بیان کرد: بنا به کمبود بودجه‌ای که وجود داشت، از همان ابتدا اعضای علمی این دانشنامه با اندک مبلغی با عنوان حق‌الزحمه کار کردند، همچنین به دلیل عدم حمایت دستگاه‌های ذیربط تنها حمایت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اردبیل از هر جلد تنها ۲۰ یا ۳۰ جلد به چاپ رسید. در صورت توجه مسئولان استان با چاپ مجدد می‌توان این مجموعه را در کتابخانه‌های استان اردبیل نیز در دسترس عموم گذاشت.
وی با بیان اینکه معمولا دانشنامه‌ها مجموعه‌ای باز و ادامه‌دار هستند، اضافه کرد: اگر پژوهشگری سند، مدرک و یا اطلاعاتی برای تکمیل بخش‌های دانشنامه تاریخی استان اردبیل دارد، می‌تواند در اختیار دبیرخانه این دانشنامه قرار دهند.
در این مجموعه شورای عالی علمی در پایان قسمت پیشگفتار آورده‌اند: مدیران و تلاش‌گران این مجموعه از متخصصان امر در این‌باره انتظار دارند نظرها و دیدگاه‌های خویش را پیرامون این دانشنامه به مرکز مربوطه اعلام نمایند تا در چاپ‌های بعدی در نظر قرار گیرد.