حوزه/ مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: طرح مساله علوم انسانی قرآن‌بنیاد، جزء از طریق مشارکت و پذیرش شخصیت‌های علمی و دانشگاهی به ثمر نخواهد رسید.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالکریم بهجت‌پور مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتگویی مهم‌ترین مأموریت‌ها، رویکردهای پژوهشی و برنامه‌های این گروه را تشریح کرد.
مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در این گفت‌وگو با تبیین مأموریت گروه در زمینه توسعه علوم انسانی قرآن‌بنیان، از برنامه‌های پژوهشی، تدوین تفسیر تخصصی قرآن با تمرکز بر رشته‌های علوم انسانی، توسعه تعاملات علمی میان حوزه و دانشگاه و تلاش برای بهره‌گیری از آموزه‌های قرآنی در نظریه‌پردازی علمی سخن گفت.
گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی چه مأموریتی را دنبال می‌کند و مهم‌ترین رویکردها و محورهای پژوهشی این گروه برای تبیین نسبت قرآن کریم با علوم انسانی چیست؟
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بر این اساس شکل گرفت که رابطه میان علوم انسانی و اجتماعی را با منابع اسلامی نسبت‌سنجی، ارزیابی و داوری کند. اقتضای چنین نسبت‌سنجی، نقد، تکمیل، بلکه تولید علوم انسانی با استفاده از منابع اسلامی است. در میان منابع اسلامی، قرآن جایگاه اول و راهبر دیگر منابع اسلام‌شناسی از جمله سنت و عقل هماهنگ شدة با وحی را دارد. البته منظور از عقل در اینجا، عقل پس از وحی است، در غیر این‌صورت، عقل خود به عنوان تمهید و زمینه‌ساز ورود به اسلام و پذیرش منابع اسلامی است. به همین جهت گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی در راستای دستیابی به آموزه‌های وحیانی مرتبط با علوم انسانی در سال ۱۳۸۹ تأسیس و به صورت مشخص وظایف ذیل را در دستور کار خود قرار داد:
«داوری» نسبت به مبانی، اصول، تک گزاره‌ها و روش‌های حل مسائل طرح شده از سوی صاحبان علوم بشری با محک قرآن و آموزه‌های وحیانی در خصوص علوم انسانی؛ اهمیت این هدف از آنجایی است که دستگاه علمی غیراسلامی در شاخه‌های مختلف تبدیل به دیسیپلین و دانش‌های مدون شده و با کمک ابزار علمی، پژوهشی و رسانه‌ای به سراسر عالم، از جمله جهان اسلام و ایران صادر شده است. هم‌اکنون بخش زیادی از مطالعات و پژوهش‌های علمی در زیست بوم و فضای فرهنگی غیراسلامی، محور مطالعات در مراکز آکادمیک ایران و حتی نظام جمهوری اسلامی قرار گرفته است. از این روی لازم است دو اصلاح در دانش‌های مذکور صورت پذیرد: نخست بومی‌سازی پژوهش‌ها و راه‌حل مسائل انسانی، متناسب با زیست‌بوم ایران و دوم ارزیابی نتایج علوم انسانی با محک اسلامی و به‌خصوص قرآنی.
«دستیابی» به مبانی، اصول، مفاهیم و روش‌های حل مسائل بر اساس آموزه‌های وحیانی در خصوص علوم انسانی؛ بی‌تردید حل مسائل انسانی و اجتماعی بر پایه ریشه‌های اعتقادی و اندیشه‌های عمیق سامان می‌یابد. به نظر ما منابع اسلامی و به خصوص قرآن، عمیق‌ترین نگاه را به انسان، جهان و روابط با پروردگار دارد و اسلام در پارادایم توحیدی و با هدف انگیزش جامعه بر عدالت‌خواهی به حل مسائل پرداخته است. بنابراین شناسایی این مبانی و اصول و الزاماتی که از این مبانی ریشه می‌گیرد و شناخت روش‌هایی که قرآن بر پایه بازگرداندن انسان و جامعه به امر فطری و عقلانیت بدیهی سامان داده است، بسیار ضروری است. مطمئن هستیم که در سایه این مطالعات زمینه برای بازنگری و سنجش علوم اجتماعی فعلی، بلکه تولید علوم انسانی اسلامی فراهم می‌شود.
«پاسخ‌یابی» جهت نیازها و پرسش‌های روزآمد در حیطه علوم انسانی با بهره‌گیری از آیات قرآن و آموزه‌های وحیانی؛ مسائل انسان به تناسب تحولات و پیشرفت، نیز توسعه ارتباطات جهانی و تولید ابزار رسانه و فضای مجازی، نوبه‌نو و متکثر می‌شود. بنابراین باید قدرت حل مسائل در نظام علمی و پژوهشی کشور، بر پایه منابع اسلامی تقویت شود. شناسایی مسائل نوآمد و پاسخ به آنها، یکی از رسالت‌های مهم گروه ارزیابی می‌شود.
«ارائه نظام‌واره» در خصوص علوم انسانی بر اساس آموزه‌های وحیانی؛ پیشرفت علمی و ذهنیت جامع‌نگر بشر اقتضا کرده است که مسائل در نظام‌واره‌ها سامان پیدا کند یا حتی در صورت امکان، نظامات حاکم بر موضوعات و مسائل شناسایی و مسائل ذیل آنها صورت‌بندی شوند. سّر توفیق برخی از مکاتب در جذب عناصر جدید به مکتب خود، قدرت نظام‌سازی از محورها و مسائل اصلی هر یک از علوم انسانی است. ازاین‌روی امتداد حل مسائل علوم انسانی بر پایه قرآن، هنگامی به نتیجه قابل قبول می‌رسد که صورت‌بندی در یک دستگاه معرفتی و عملی را داشته باشد. گروه برای رسیدن به نظام‌واره‌ها تلاش می‌کند.
«نظریه‌پردازی» در موضوعات و روش‌های حل مسئله در خصوص علوم انسانی بر اساس آموزه‌های وحیانی؛ عرصه‌گشایی در حوزه‌های دانش صرفاً با حل مسائل بر پایه داشته‌های پیشین به کمال نمی‌رسد. دانش بر پایه فرضیاتی که تبدیل به نظریات علمی استوار می‌شود، تحول پیدا می‌کند، گاه با یک نظریه بخش زیادی از راه‌حل‌های گذشته اصلاح و عرصه‌های بسیار وسیعی را بر روی محققان می‌گشاید. به همین دلیل تمرکز بر نظریه و تولید تئوری‌های تحول دهنده دانش بر پایه قرآن که پاسخ‌گوی تمام نیازهای بشر است، ضروری می‌نماید.
رویکرد گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی تمرکز بر تحقق اهداف فوق از طریق ارتباط با سایر گروه‌های پژوهشگاه، دیگر مراکز و نهادهای پژوهشی علوم انسانی و دعوت به مشارکت پژوهشگران در افق ملی و فراملی می‌باشد.
گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی برای سال ۱۴۰۵ چه برنامه‌هایی در قالب طرح‌های پژوهشی، نشست‌های علمی، اندیشه‌ورزی، کرسی‌های نظریه‌پردازی، کارگاه‌های تخصصی و همایش‌ها در نظر گرفته است و این برنامه‌ها چگونه به نیازهای علمی و مسائل روز جامعه پاسخ می‌دهند؟
شناختنامه گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی: از جمله فعالیت‌های کلان و مطالعات ارتقایی گروه، تدوین شناختنامه گروه می‌باشد که منظور از آن، ارائه یک کارنما و تصویر روشن از مجموعه فعالیت‌ها و سیر تطورات گروه از آغاز تا کنون می‌باشد. هم‌چنین در شناختنامه تصویری از چشم‌اندازها و نقشه راه علمی و اجرایی گروه، نیز ساختار علمی گروه تبیین و تدوین می‌گردد.
آسیب شناسی آثار گروه علوم انسانی قران بنیان و برون دادهای آن: در طول سال‌های فعالیت گروه، افزون بر مقالات و نشست‌ها و کرسی‌های علمی، مجموعه‌ای از آثار مکتوب تدوین شده است. بازخورد تلاش مکتوب گروه، از ابعاد مختلف مثل هماهنگی تالیفات با اهداف گروه، میزان استقبال جامعه علمی از تالیف، ظرفیت پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه علمی، میزان استناد به اثر و … از طرق مختلف، گردآوری و ارزیابی می‌شود. این برنامه زمینه را برای بازنگری و تقویت فعالیت‌های گروه در آینده و تحلیل جامعیت اقدامات صورت گرفته فراهم می‌کند.
تفسیر ترتیبی تخصصی (مهم ترین رشته‌های علوم انسانی/ فاز مقدماتی): بر اساس تعریف ماموریت‌های گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی، پروژه تفسیر ترتیبی تخصصی با تمرکز بر حداقل پنج رشته علمی (مدیریت، حقوق، اقتصاد، سیاست، جامعه‌شناسی) در دستور کار قرار گرفت. برنامه امسال تشکیل گروه تخصصی با همکاری شخصیت‌های علمی توانا و آشنا به حوزه قرآن و این دانش‌های تخصصی و گروه‌های علمی پژوهشگاه به منظور طراحی روش و شیوه انجام تفسیر شکل می‌گیرد. در اهمیت این پروژه همین بس که تا کنون در جهان اسلام، چنین تصویری از قرآن نگاشته نشده است. گروه امیدوار است با تشکیل حلقه‌ای از دانشمندان توانا و نیز تشریک مساعی گروه‌های علمی پژوهشگاه، اثر فاخر در تفسیر قرآن تولید کند که دانشمندان رشته‌های مختلف علوم در داخل و خارج از کشور به آن دسترسی داشته باشند.
در سال ۱۴۰۵ اهتمام جدی در توسعه ارتباطات و تعاملات با گروه‌های علمی داخل پژوهشگاه، و در فاز بعد موسسات و مراکز علمی و آموزشی بیرون از پژوهشگاه و نیز آشنایی با فعالیت‌های علمی قرآنی در سطح بین‌الملل در برنامه گنجانده شده و در حال انجام است.
یکی از مباحث مهم در حوزه علوم انسانی قرآنی، دستیابی به مبانی و نظریه‌های علمی مبتنی بر قرآن کریم است. گروه در این زمینه چه رویکردی را دنبال می‌کند و مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشی آن تاکنون چه بوده است؟
با توجه به اختصاص فعالیت غالب گروه‌های علمی پژوهشگاه به مباحث علوم انسانی و پیگیری مبانی این علوم در گروه‌های مذکور، رسالت گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی بر مطالعات درجه دو متمرکز شده است. این مطالعات شامل: فلسفه علوم انسانی، نقد و ارزیابی روش‌ها و طراحی دستگاه روش‌گانی مطالعات قرآنی ناظر به علوم انسانی می‌شود. طرح منطق برداشت از قرآن و نیز راه‌اندازی نشریه علمی پژوهشی قرآن‌پژوهی با رویکرد علوم انسانی قرآن‌بنیاد، رویکردهای گروه را در حال حاضر روشن می‌کند. بنا بر این رویکرد ساختار علمی گروه بر چهار محور قرآن و علوم انسانی ناظر به فرد، قرآن و علوم انسانی ناظر به اجتماع، قرآن و علوم انسانی ناظر به فرهنگ و قرآن و علوم انسانی ناظر به تاریخ طراحی شده است.
گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی چه برنامه‌ای برای توسعه همکاری‌های علمی با حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و صاحب‌نظران این عرصه دارد و این تعاملات چه نقشی در توسعه ادبیات علمی علوم انسانی قرآنی ایفا می‌کند؟
به نظر می‌رسد طرح مساله علوم انسانی قرآن‌بنیاد، جزء از طریق مشارکت و پذیرش شخصیت‌های علمی و دانشگاهی به ثمر نخواهد رسید. اصولا تولید علوم انسانی اسلامی، محصول تعاملات و ارتباطات تنگاتنگ و رفت‌وآمدهای علمی میان صاحبان اندیشه و دغدغه‌مندان این عرصه می‌باشد. به همین جهت گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی در طول فعالیت خود تلاش بر ایجاد ارتباط گسترده با گروه‌های علمی درون پژوهشگاهی و نهادهای بیرونی داشته است و گاه تفاهم‌نامه‌هایی با این مراکز به امضا رسانده است.
ماهیت علوم انسانی ترکیبی از مبانی، روش‌ها و مسائل است که بخش عمده آنها در مراکز علمی‌ـ‌دانشگاهی شکل می‌گیرد و افزونی نگاه به قرآن به عنوان بنیان، علوم انسانی، نیاز به شناخت دغدغه‌ها و تدبیر تسهیل‌گری‌هایی برای مراجعه به منابع اسلامی و به خصوص قرآن دارد. در واقع رابطه حوزه و نهادهای تخصصی دینی، با نهادهای دانشگاهی شبیه دو جریان مکمل هم تلقی می‌شود. گروه با این تلقی سعی در رفع دغدغه‌های دانشمندان علوم انسانی و تنظیم تسهیل‌گری برای مراجعه موثر به قرآن دارد.
با توجه به سابقه و فعالیت‌های پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، جایگاه این مجموعه را در جریان تولید و توسعه علوم انسانی اسلامی، به‌ویژه در حوزه علوم انسانی قرآنی، چگونه تبیین می‌کنید و مهم‌ترین ظرفیت پژوهشگاه برای پیشبرد این عرصه چیست؟
پژوهشگاه خود را از ابتدای تاسیس مسئول تولید علوم انسانی اسلامی دانسته و برای تحقق این هدف، تلاش فراوانی نموده است. جمعی از فضلا و اندیشمندان آشنا به منابع اسلامی و متخصص در حوزه‌های مختلف علوم انسانی، در این خصوص گرد هم آمده‌اند. پژوهشگاه در مرحله بعد به ضرورت دخالت متخصصان قرآن‌پژوه و آشنای به علوم انسانی واقف شد و گروه به منظور اشراب نگاه تخصصی به قرآن در فعالیت‌های علوم انسانی تشکیل شد. در واقع این گروه افزوده‌ای بر دیگر گروه‌های علمی پژوهشگاه و مشاوری تخصصی در حوزه مباحث قرآنی به منظور تقویت و اتقان هرچه بیشتر برداشت‌های اسلامی تلقی می‌شود.
وجود متخصصان در هر دو رشته علوم انسانی و قرآن در پژوهشگاه و همکاری بخش قابل توجهی از فرهیختگان خارج از این مجموعه، ظرفیت ارجمندی برای این گروه محسوب می‌شوند. البته نباید از وجود نهاد تخصصی دانشنامه قرآن و گروه‌های ارجمند آن که در صدد تولید مقالات و مداخل مرتبط با قرآن و علوم مختلف می‌باشند، غفلت کرد.
با توجه به تحولات علمی، فرهنگی و اجتماعی و مسائل نوپدید جامعه، آیا اولویت‌ها و حوزه‌های پژوهشی گروه علوم انسانی قرآنی در دوره جدید بازنگری و به‌روزرسانی شده‌اند؟ مهم‌ترین محورهای مورد توجه گروه در این بازتعریف چیست؟
پس از واگذاری مسئولیت گروه توسط حجت‌الاسلام و المسلمین ترخان، با مشورت اعضا و ریاست پژوهشگاه، پیشنهاداتی با هدف بروزرسانی وظایف گروه مورد تصویب و پیگیری قرار می‌گیرد که بخشی از آن در ضمن پاسخ به سوال دوم به عرض رسید. این وظایف عبارت‌اند از:
بروزرسانی و بازنگری نقشه راه علمی اجرایی گروه و پیگیری پروژه‌های نیمه‌تمام؛
انجام طرح‌ها و پروژه‌های مرتبط با متدولوژی و منطق فهم علوم انسانی از قرآن؛
پرداختن به کلیات علوم انسانی اسلامی؛ به استثناء شاخه‌های خاص علم که فاقد گروه علمی در پژوهشگاه می‌باشد؛
تمرکز بر تدوین تفسیر ترتیبی تخصصی با استفاده از صاحب‌نظران و متخصصان در اهم رشته‌های علوم انسانی؛
تبدیل فصلنامه علوم انسانی قرآن‌بنیان به عنوان ارگان گروه؛
ارتباط نظام‌مند با گروه‌ها و پژوهشکده‌های پژوهشگاه و هم‌چنین فعالیت مشترک با برخی از دانشگاه‌ها و مراکز علوم انسانی کشور؛
تاسیس و اجرای رشته دکتری/سطح۴ علوم انسانی قرآن بنیان.
لازم به ذکر است مراد از پرداختن به کلیات علوم انسانی اسلامی (بند ۳)، تفکیک میان وظایف گروه‌های پژوهشگاه و این گروه می‌باشد. به نظر ما گروه علوم انسانی قرآنی، باید به مطالعات مرتبط با فلسفه دانش‌های علوم انسانی و نقد و ارزیابی کلیات این دانش‌ها بپردازد. چالش‌ها و بایدها و نبایدهای ارتباط میان علوم انسانی به طور عام و قرآن به طور خاص بررسی و درباره آنها پژوهش صورت گیرد. لازم است تا در سطح منطق، مبانی و اصول علوم انسانی اسلامی، بررسی، تئوری‌سازی و نظریه‌پردازی شود.
هم‌چنین نگاه درجه دوم به مسائل علوم انسانی اقتضا دارد تا متخصصان توانایی در این عرصه به طور خاص و با مسائل ویژه این گروه، تربیت شوند. به گونه‌ای که جریان مطالعات اسلامی در حوزه علوم انسانی نه بر پایه تجربه، که بر پایه تخصص و گرایش‌های فوق‌تخصص شکل گیرد. از این‌روی پیگیری تاسیس رشته دکتری/سطح ۴ علوم انسانی قرآن‌بنیاد با این رویکرد از اهمیت فراوانی برخوردار است.
چشم‌انداز گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی برای سال‌های پیش رو چیست و این گروه در افق آینده، چه جایگاهی را برای خود در مسیر توسعه علوم انسانی اسلامی و پاسخ‌گویی به مسائل جامعه ترسیم کرده است؟
گروه تخصصی علوم انسانی قرآن بنیان در بیست سال آینده با ارتباط و بهره‌گیری ازتمام ظرفیت‌های موجود پژوهشگاه و همکاران متخصص در بیرون پژوهشگاه، قدرت کافی برای نقد و ارائه دیدگاه علوم انسانی اسلامی را داشته و در این مدت، مراحل معرفی و دفاع از نقدها بر اندیشه علوم انسانی قرآن بنیان را به نحو شایسته پیدا کرده، قدرت استیضاح فرهنگ ضد یا غیردینی را در علوم انسانی داشته و توانا در ایجاد دستگاهی منضبط جهت تولید علوم انسانی اسلامی و کسب مرجعیت علمی و گسترش این علوم به مراکز علمی داخل کشور، جهان اسلام و بین‌الملل می‌باشد.