وزیر امور خارجه عراق در گفت‌وگو با الجزیره از درخواستی خبر داد که می‌تواند مسیر تجارت ایران را وارد مرحله تازه‌ای از محدودیت کند. به گفته او، وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است همه گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند.

رسول صَفرآهنگ در یادداشتی در آرمان امروز نوشت:

وزیر امور خارجه عراق در گفت‌وگو با الجزیره از درخواستی خبر داد که می‌تواند مسیر تجارت ایران را وارد مرحله تازه‌ای از محدودیت کند. به گفته او، وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است همه گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند. فؤاد حسین در عین حال تأکید کرد که اجرای چنین درخواستی آسان نیست چرا که عراق گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی متعددی با ایران دارد و بستن بخش عمده آنها می‌تواند به اقتصاد خود عراق نیز آسیب بزند.

این خبر در شرایطی منتشر شد که تجارت ایران پیش از آن هم با محدودیت‌های جدی در مرزهای پاکستان و ترکیه روبه‌رو بود. کامیون‌هایی که قرار بود بخشی از بار تجارت ازدست‌رفته در مسیرهای دریایی را جابه‌جا کنند، در صف‌های طولانی متوقف مانده بودند. در مرز ترکیه، گزارش آسوشیتدپرس از صف‌های چندکیلومتری کامیون‌ها و انتظارهایی خبر می‌داد که در برخی موارد به چندین روز و حتی چند هفته رسیده است. در مرز پاکستان نیز توقف مبادلات در گذرگاه‌های مهم، محموله‌ها و کامیون‌های ایرانی را سرگردان کرده بود.

اما در میان این خبرها، یک مسئله کمتر دیده می‌شود. فشار خارجی زمانی به بیشترین اثر خود می‌رسد که با موانع و ناهماهنگی‌های داخلی همراه شود. کامیونی که پشت مرز کشور همسایه متوقف می‌شود، فقط یک وسیله نقلیه در صف نیست، بلکه کالایی را حمل می‌کند که ممکن است مواد اولیه یک کارخانه، قطعه موردنیاز یک خط تولید یا کالایی ضروری برای بازار باشد. اگر این محموله پس از عبور از مرز نیز درگیر فرایندهای طولانی اداری، مجوزهای متعدد، مشکلات ثبت سفارش یا انتظار برای تعیین تکلیف ارزی شود، فشار خارجی در داخل کشور ادامه پیدا می‌کند.

وقتی مسیر جایگزین هم به گلوگاه تبدیل می‌شود

سال‌ها بخش عمده تجارت خارجی ایران از مسیرهای دریایی انجام می‌شد. حالا که این مسیرها با محدودیت روبه‌رو شده‌اند، طبیعی است که نگاه‌ها به مرزهای زمینی، راه‌آهن و بنادر شمالی دوخته شود. اما تغییر مسیر تجارت به همین سادگی نیست. نمی‌توان حجم بزرگی از کالا را که پیش‌تر با کشتی جابه‌جا می‌شد، یک‌باره به کامیون و قطار منتقل کرد و انتظار داشت همان سرعت، هزینه و ظرفیت حفظ شود. گزارش آسوشیتدپرس از گذرگاه گوربولاک در مرز ترکیه، تصویری روشن از این محدودیت ارائه می‌دهد. به گفته یک مقام سازمان توسعه تجارت ایران، تعداد کامیون‌های منتظر در این مسیر از حدود ۲۰۰ دستگاه به نزدیک ۱۲۰۰ دستگاه رسیده بود، درحالی‌که کشور مقصد ظرفیت پذیرش چنین حجمی را نداشت. همین گزارش به نقل از رانندگان ایرانی از انتظارهای طولانی، افزایش هزینه‌های نگهداری کامیون و کاهش تعداد سفرهای ماهانه آنان خبر می‌دهد. برخی رانندگان گفته‌اند زمانی که پیش‌تر برای عبور از این مسیر صرف می‌کردند، حالا چند برابر شده است. در مرز پاکستان نیز وضعیت بهتر نبود. الجزیره گزارش داده بود که توقف تجارت در گذرگاه‌های تفتان و گبد ـ ریمدان، کامیون‌ها و محموله‌هایی را در دو سوی مرز متوقف کرده است. مقام‌های پاکستانی دلیل این اقدام را مسائل امنیتی و مقابله با قاچاق اعلام کردند درحالی‌که سخنگوی وزارت خارجه کشورمان از مشکلات فنی و ضرورت انجام اقدامات احتیاطی سخن گفت. همین اختلاف روایت نشان می‌دهد که حتی درباره علت توقف مبادلات نیز برداشت دو طرف یکسان نیست.

البته موضوع فقط ترکیه و پاکستان نیست. در این راستا سخنگوی کمیسیون عمران مجلس اعلام کرد محدودیت پذیرش کامیون‌های ایرانی از سوی کشورهای همسایه، صف‌های طولانی در مرزها ایجاد کرده است. اما نکته مهم‌تر در اظهارات او، اشاره به بازرسی‌های تکراری، کنترل‌های موازی و ناهماهنگی میان دستگاه‌های مستقر در مرزهای ایران بود. به بیان دیگر، بخشی از تأخیرها به محدودیت طرف مقابل مربوط می‌شود، اما بخشی دیگر در داخل کشور شکل می‌گیرد.

این همان نقطه‌ای است که باید به این نکته توجه کرد که وقتی کشور مقصد تعداد کامیون‌های ورودی را محدود می‌کند، ایران نمی‌تواند به‌تنهایی این محدودیت را حذف کند اما می‌تواند از طریق مذاکره، تنظیم برنامه عبور، توزیع بار میان گذرگاه‌ها و هماهنگی با دستگاه‌های مرزی، از انباشته شدن کامیون‌ها جلوگیری کند. وقتی ظرفیت یک پایانه محدود است، توسعه زیرساخت زمان می‌برد، اما تکرار بازرسی‌ها، تعدد تصمیم‌گیران و نبود هماهنگی میان دستگاه‌های داخلی، الزاماً مشکل زیرساختی نیست.

بازرگان کالا را وارد می‌کند، اما با چه هزینه‌ای؟

برای فهم فشار واقعی بر تجارت، باید از صف کامیون‌ها فراتر رفت و به مسیری نگاه کرد که کالا پس از ورود به کشور طی می‌کند. در نگاه عمومی، گمرک معمولاً همان نقطه‌ای است که کالا در آن متوقف می‌شود؛ اما واقعیت پیچیده‌تر است. ترخیص کالا حاصل عملکرد یک زنجیره است چرا که ثبت سفارش، تأمین ارز و دریافت شناسه‌های بانکی، مجوزهای قانونی، تشریفات گمرکی، ارزیابی و در نهایت صدور پروانه و خروج کالا. هرکدام از این مراحل ممکن است در اختیار دستگاهی جداگانه باشد.