بوشهر ـ ایرنا- جنگ تحمیلی سوم و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن، صنعت گردشگری استان بوشهر را با رکودی کم‌سابقه مواجه کرد؛ طوریکه کاهش شدید ورود مسافران، افت درآمد تأسیسات گردشگری، اختلال در فعالیت کسب‌وکارهای محلی و آسیب به بخشی از میراث تاریخی استان را به دنبال داشت. اما تجربه فعالان اقامتگاه‌های بوم‌گردی نشان می‌دهد که تنوع‌بخشی به فعالیت‌ها، حفظ پیوند با جامعه محلی، اتکا به ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی منطقه و حمایت هدفمند، آموزش و برنامه‌ریزی منسجم می‌تواند از شدت آسیب‌ها بکاهد.
به گزارش ایرنا، استان بوشهر با برخورداری از سواحل خلیج فارس، بندرهای تاریخی، نخلستان‌ها، آیین‌ها و موسیقی محلی، صنایع‌دستی و میراث دریانوردی، ظرفیت‌های متنوعی برای توسعه گردشگری دارد، بخشی از این ظرفیت‌ها از طریق اقامتگاه‌های بوم‌گردی به گردشگران معرفی می‌شود؛ واحدهایی که علاوه بر خدمات اقامتی، در پیوند میان اقتصاد محلی، فرهنگ بومی و حفاظت از میراث ناملموس نقش دارند.
از این منظر، آسیب‌دیدن بوم‌گردی‌ها تنها به کاهش درآمد یک کسب‌وکار محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند بر اشتغال خانوارها، فروش محصولات محلی، فعالیت هنرمندان و انتقال سنت‌های بومی نیز اثر بگذارد. به همین دلیل، تاب‌آوری این واحدها باید بخشی از برنامه جامع احیای گردشگری استان بوشهر باشد.
جنگ تحمیلی سوم و آسیب‌پذیری زنجیره گردشگری
بر اساس اظهار مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان بوشهر، فعالیت تأسیسات گردشگری این استان از دوره اوج سفر در دی‌ماه ۱۴۰۴ تا ماه‌های پس از آغاز جنگ با افت شدید مواجه شد و ضریب اشغال تأسیسات گردشگری در دوره بحران به کمتر از پنج درصد رسید؛ وضعیتی که اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز اقامتی، دفاتر خدمات مسافرتی، راهنمایان گردشگری، صنایع‌دستی و حمل‌ونقل دریایی را تحت تأثیر قرار داد.
پیامدهای جنگ به کاهش تقاضای سفر محدود نماند. به گفته نصرالله ابراهیمی، پنج بنای تاریخی شاخص بوشهر بر اثر موج انفجارها آسیب دیدند و میزان خسارت واردشده به آنها بیش از ۳۰ میلیارد تومان برآورد شد، تعطیلی موزه‌ها و مراکز گردشگری، آسیب به برخی تأسیسات اقامتی و اختلال در فعالیت شناورهای مسافربری و تفریحی نیز بر دامنه مشکلات افزود.
این شرایط نشان داد که گردشگری، به دلیل وابستگی مستقیم به امنیت، حمل‌ونقل و اعتماد عمومی، از جمله بخش‌هایی است که در بحران‌های امنیتی به‌سرعت دچار افت تقاضا می‌شود؛ درحالی‌که هزینه‌های ثابت کسب‌وکارها، از جمله دستمزد کارکنان، بیمه، نگهداری بناها و بازپرداخت تسهیلات، همچنان ادامه دارد.
از سوی دیگر، پیامدهای روانی اخبار جنگ می‌تواند فراتر از محدوده مناطق آسیب‌دیده گسترش یابدو نگرانی درباره امنیت سفر، حتی در مقصدهایی که مستقیم درگیر حادثه نبوده‌اند، بر تصمیم گردشگران اثر می‌گذارد، بنابراین، بازگشت گردشگری بوشهر مستلزم اقداماتی همزمان در زمینه ایمنی، اطلاع‌رسانی معتبر، احیای اعتماد و حمایت از فعالان اقتصادی است.
بوم‌گردی‌ها؛ از حفظ فعالیت اقتصادی تا صیانت از هویت محلی
تجربه فعالان بوم‌گردی استان بوشهر در دوره جنگ نشان می‌دهد که بخشی از کسب‌وکارها، با تغییر شیوه فعالیت خود، کوشیدند ارتباطشان را با جامعه و ظرفیت‌های فرهنگی منطقه حفظ کنند.
در برخی مناطق، محدودیت ورود گردشگر به تقویت فعالیت‌های فرهنگی و معرفی آیین‌های محلی انجامید، اما برگزاری برنامه‌های فرهنگی در خارج از محدوده مقصد، معرفی میراث ناملموس و مشارکت در رویدادهای مرتبط با فرهنگ بومی، از جمله اقداماتی بود که امکان تداوم فعالیت و دیده‌شدن ظرفیت‌های محلی را فراهم کرد.
در مواردی دیگر، بخشی از فضای اقامتگاه‌ها برای ارائه خدمات به شهروندان و مخاطبان محلی مورد استفاده قرار گرفت که این تغییر رویکرد، نمونه‌ای از تلاش برای کاهش وابستگی درآمد به گردشگران غیربومی بود؛ زیرا در دوره رکود سفر، جامعه میزبان نیز می‌تواند بخشی از بازار خدمات فرهنگی، خوراک محلی و فعالیت‌های اجتماعی باشد.
همچنین، شماری از فعالان این حوزه با تقویت فروش محصولات محلی، صنایع‌دستی و تولیدات مرتبط با نخلستان‌ها، مسیرهای جایگزینی برای عرضه کالاهای بومی ایجاد کردند، این شیوه علاوه بر کمک به حفظ درآمد، امکان ارتباط تولیدکنندگان محلی با مشتریانی را فراهم کرد که در آن دوره امکان سفر به جنوب کشور را نداشتند.
برگزاری نشست‌های روایت سفر، معرفی تجربه‌های گردشگری و عرضه هنرهای سنتی در رویدادهای استانی نیز از دیگر شیوه‌های حفظ ارتباط با مخاطبان بود، هرچند چنین فعالیت‌هایی در کوتاه‌مدت ممکن است جایگزین درآمد حاصل از اقامت نشوند، اما می‌توانند از گسست ارتباط فرهنگی و تجاری با بازار جلوگیری کنند.
این تجربه‌ها بیانگر آن است که تاب‌آوری بوم‌گردی تنها به باز نگه‌داشتن یک واحد یا حفظ ساختمان آن محدود نیست؛ توانایی یافتن بازارهای جایگزین، استمرار ارتباط با مخاطب، حفظ مهارت‌های بومی و آماده‌سازی برای بازگشت گردشگران نیز بخشی مهمیاز این مفهوم را تشکیل می‌دهد.
با این حال، نباید تجربه‌های موفق یا خلاقانه برخی فعالان را به معنای توانایی همه واحدها برای عبور مستقل از بحران دانست؛ زیرا اندازه کسب‌وکار، میزان ذخایر مالی، وابستگی به فصل سفر و شدت کاهش تقاضا، ظرفیت سازگاری هر اقامتگاه را متفاوت می‌کند، به همین دلیل، حمایت عمومی و برنامه‌ریزی مشترک برای مدیریت بحران ضروری است.
حمایت هدفمند؛ شرط حفظ اشتغال و جلوگیری از تعطیلی واحدها
در دوره رکود گردشگری، کاهش درآمد در کنار استمرار هزینه‌های ثابت می‌تواند به تعطیلی دائمی برخی واحدها و از دست رفتن فرصت‌های شغلی منجر شود، طوریکه این مساله در مورد بوم‌گردی‌ها اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بسیاری از آنها با سرمایه محدود فعالیت می‌کنند و به درآمد فصلی سفر وابسته‌اند.
در همین راستا، اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان بوشهر و تشکل‌های گردشگری، موضوع‌هایی از جمله امهال تسهیلات بانکی، تقسیط حق بیمه و تسهیل تأمین آب و برق تأسیسات گردشگری را در کارگروه تسهیل و رفع موانع تولید مطرح کرده‌اند.
ارسلان زارع، استاندار بوشهر، نیز بر ضرورت حمایت از واحدهای اقتصادی آسیب‌دیده از جنگ و صیانت از فرصت‌های شغلی تأکید کرده‌است، اما اثربخشی چنین حمایت‌هایی به سرعت اجرا، دسترسی واقعی کسب‌وکارهای کوچک به منابع و تناسب تسهیلات با شرایط مالی آنها وابسته است.
برای عبور از بحران، حمایت‌ها باید علاوه بر جبران خسارت مستقیم، کاهش درآمد، تأمین سرمایه در گردش و حفظ نیروی انسانی را نیز در بر گیرد، همچنین ارزیابی جداگانه وضعیت واحدهای آسیب‌دیده، تعیین اولویت بر اساس میزان خسارت و آسیب‌پذیری و طراحی دوره بازپرداخت متناسب با زمان احیای بازار می‌تواند به اثربخشی بیشتر منابع حمایتی کمک کند.
علاوه براین، تسهیل دسترسی به مشاوره مالی و مدیریتی، آموزش بازاریابی و ایجاد سازوکارهای همکاری میان واحدهای کوچک می‌تواند بخشی از فشارهای ناشی از بحران را کاهش دهد.
گردشگری ساحلی و دریایی؛ فرصتی برای بازسازی بازار سفر
بوشهر برای احیای گردشگری به ظرفیت‌های متنوعی دسترسی دارد که گردشگری ساحلی و دریایی از مهم‌ترین آنها است، تنوع سواحل، جزایر، بندرهای تاریخی و فرهنگ دریانوردی می‌تواند زمینه شکل‌گیری محصولات گردشگری متفاوت و توزیع سفر در مناطق مختلف این استان را فراهم کند.
بر اساس اعلام مدیرکل میراث‌فرهنگی استان بوشهر، طرح‌هایی مانند معرفی جزیره خارگو به‌عنوان مقصد گردشگری، ایجاد سایت‌موزه گورستان لنج‌ها در شهرستان تنگستان، اجرای اسکله گردشگری جفره در بوشهر، مطالعه ایجاد اسکله و مارینای گردشگری و راه‌اندازی پایگاه امداد و نجات دریایی در شهرستان گناوه در چارچوب برنامه‌های گردشگری ساحلی و دریایی مطرح شده‌اند.
اجرای این طرح‌ها در صورت تأمین اعتبار، رعایت ملاحظات ایمنی و حفاظت محیط‌زیست و ایجاد زیرساخت‌های لازم می‌تواند به توسعه گردشگری دریایی و افزایش فرصت‌های اشتغال کمک کند.
البته توسعه گردشگری دریایی به‌تنهایی تضمین‌کننده رونق بوم‌گردی‌ها نیست، تحقق این هدف به هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، فعالان بخش خصوصی، جوامع محلی و متولیان حفاظت از محیط‌زیست نیاز دارد، همچنین، اجرای برنامه‌های سفر و تبلیغات مقصد باید با وضعیت واقعی امنیت و امکان دسترسی به مناطق گردشگری متناسب باشد.
میراث تاریخی؛ سرمایه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی
بوشهر علاوه بر ظرفیت‌های طبیعی و دریایی، از میراث تاریخی ارزشمندی برخوردار است. بندر تاریخی سیراف، بافت تاریخی بوشهر، موزه‌ها، بناهای مرتبط با تاریخ دریانوردی و آثار مربوط به مقاومت مردم جنوب می‌توانند زمینه شکل‌گیری مسیرهای گردشگری فرهنگی و تاریخی را فراهم کنند.
اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان از اقدامات مربوط به ساماندهی و معرفی آثار تاریخی سیراف و آماده‌سازی این بندر برای بررسی کارشناسان یونسکو خبر داده است که پاک‌سازی محوطه‌ها، ساماندهی آثار، نصب تابلوهای معرفی و اجرای اقدامات حفاظتی از جمله فعالیت‌های اعلام‌شده در این زمینه است.
سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، نیز در سفر مهرماه ۱۴۰۵ به بوشهر بر ضرورت تبدیل جنوب ایران به یکی از محورهای اصلی گردشگری کشور تأکید کرد و توسعه زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذاری و تقویت حمل‌ونقل را از نیازهای این مسیر دانست.
برای تحقق این هدف، لازم است سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بزرگ با حمایت از کسب‌وکارهای محلی همراه شود. توسعه زیرساخت‌های اقامتی و حمل‌ونقل هنگامی به توسعه متوازن منجر می‌شود که اقامتگاه‌های کوچک، تولیدکنندگان محصولات بومی، هنرمندان و راهنمایان محلی نیز در زنجیره ارزش گردشگری سهم داشته باشند.
راهکارهای تقویت تاب‌آوری بوم‌گردی‌ها
تجربه جنگ تحمیلی سوم نشان می‌دهد که تاب‌آوری گردشگری باید پیش از وقوع بحران طراحی شود و در دوره رکود نیز با اقداماتی هماهنگ در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی، مدیریتی و ارتباطی ادامه یابد، در این ارتباط، چند راهکار می‌تواند در اولویت برنامه‌های توسعه گردشگری بوشهر قرار گیرد که تنوع‌بخشی به درآمد از طریق توسعه فروش محصولات محلی، صنایع‌دستی و خوراک بومی، برگزاری رویدادهای فرهنگی و ارائه خدمات به جامعه محلی از آن جمله است؛ زیرا می‌تواند وابستگی اقامتگاه‌ها به درآمد حاصل از اسکان گردشگر را کاهش دهد، همچنین ایجاد شبکه فروش مشترک و توسعه فروش اینترنتی نیز امکان دسترسی به بازارهای خارج از استان بوشهر را افزایش می‌دهد.
تدوین برنامه مدیریت بحران طوریکه هر اقامتگاه باید متناسب با اندازه و امکانات خود، برنامه‌ای برای حفظ ایمنی، حفاظت از تجهیزات و اسناد، مدیریت هزینه‌ها، ارتباط با مشتریان و بازگشت تدریجی به فعالیت داشته باشد که آموزش مدیریت مالی در شرایط کاهش درآمد نیز باید بخشی از این برنامه مد نظر قرار گیرد.
آموزش و توانمندسازی فعالان در زمینه بازاریابی دیجیتال، فروش اینترنتی، مدیریت ارتباط با مشتری، برنامه‌ریزی مالی، ایمنی گردشگری و حفاظت از میراث فرهنگی از جمله مهارت‌هایی هستند که می‌توانند با همکاری دانشگاه‌ها، تشکل‌های حرفه‌ای و دستگاه‌های اجرایی آموزش داده شوند.
بازسازی اعتماد گردشگراناز طریق ارائه اطلاعات دقیق درباره وضعیت فعالیت تأسیسات، مسیرهای دسترسی و شرایط سفر، انتشار محتوای مستند و پاسخ‌گویی هماهنگ به پرسش‌های گردشگران می‌تواند به کاهش نگرانی‌ها کمک کند که در این زمینه، اطلاع‌رسانی صادقانه و پرهیز از کوچک‌نمایی خطرها ضروری است.
تقویت همکاری میان اقامتگاه‌ها از طریق همکاری در معرفی مقصد، طراحی بسته‌های مشترک سفر، خرید گروهی، آموزش کارکنان و تبادل تجربه می‌تواند هزینه‌های بازاریابی را کاهش و قدرت رقابت کسب‌وکارهای کوچک را افزایش دهد.
حمایت مالی متناسب با خسارت با ارائه بسته‌های حمایتی که جبران خسارت مستقیم و غیرمستقیم، تأمین سرمایه در گردش، امهال تسهیلات و حفظ اشتغال را پوشش دهند، همچنین ارزیابی شفاف وضعیت واحدها و اولویت‌بندی بر اساس میزان آسیب‌پذیری، اثربخشی این حمایت‌ها را افزایش می‌دهد.
پیوند گردشگری با حفاظت از میراث و مشارکت مردم محلی در تصمیم‌گیری‌ها، انتقال مهارت‌های سنتی و توجه به ظرفیت تحمل محیط‌زیست باید در برنامه‌های گردشگری لحاظ شود و منافع حاصل از توسعه سفر نیز باید تا حد امکان به حفظ میراث و تقویت اقتصاد جامعه میزبان کمک کند.
دست آخر اینکه ایجاد نظام پایش با رصد منظم ضریب اشغال، درآمد، وضعیت اشتغال، میزان فروش محصولات محلی و روند بازگشت تقاضا می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای دستگاه‌های اجرایی و تشکل‌های حرفه‌ای باشد و ارزیابی مستمر، امکان اصلاح سیاست‌ها و تشخیص نیازهای واقعی کسب‌وکارها را فراهم می‌کند.
سال ۲۰۲۷؛ فرصتی برای تبدیل تجربه به برنامه
نام‌گذاری سال ۲۰۲۷ به‌عنوان سال بین‌المللی گردشگری پایدار و تاب‌آور، فرصتی برای تبدیل تجربه‌های پراکنده فعالان گردشگری به برنامه‌های منسجم است. در این ارتباط، تاب‌آوری تنها به حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی محدود نمی‌شود، بلکه تنوع درآمد، مشارکت جامعه محلی، آمادگی در برابر بحران و توان بازگشت کسب‌وکارها را نیز در بر می‌گیرد.
تجربه فعالان بوم‌گردی بوشهر در جنگ تحمیلی شوم نشان داد که خلاقیت و اتکا به ظرفیت‌های محلی می‌تواند در حفظ بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی مؤثر باشد؛ اما این اقدامات برای دستیابی به نتیجه پایدار باید از سطح ابتکارهای فردی فراتر رود و در قالب برنامه‌ای مشترک میان دولت، تشکل‌های حرفه‌ای، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی و جوامع محلی سامان یابد.
جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی کشور و تشکل‌های استانی می‌توانند در طراحی دوره‌های آموزشی، تدوین الگوی مدیریت بحران، شناسایی نیازهای حمایتی و ایجاد شبکه همکاری میان کسب‌وکارهای کوچک نقش‌آفرینی کنند.
احیای گردشگری بوشهر با محوریت جامعه محلی
بازیابی گردشگری بوشهر زمانی پایدار خواهد بود که امنیت سفر، اعتماد عمومی، زیرساخت مناسب و توان اقتصادی فعالان محلی به‌صورت همزمان تقویت شوند. تبلیغات گردشگری بدون رفع موانع سفر و حمایت از کسب‌وکارها نمی‌تواند جایگزین برنامه‌ای جامع برای احیای این صنعت شود؛ همان‌گونه که سرمایه‌گذاری‌های بزرگ نیز بدون مشارکت جوامع محلی، به توسعه متوازن منجر نخواهند شد.
بوم‌گردی‌های استان بوشهر در جریان این جنگ کوشیدند با تغییر شیوه فعالیت، تقویت ارتباط فرهنگی و یافتن مسیرهای جایگزین درآمد، بخشی از پیوند میان گردشگری و زندگی محلی را حفظ کنند و اکنون ضرورت دارد این تجربه‌ها در قالب برنامه‌ای منسجم برای حمایت مالی، آموزش، توسعه بازار، حفاظت از میراث و بازاریابی مسئولانه به کار گرفته شوند.
مزیت گردشگری بوشهر تنها در دریا، بناهای تاریخی و جاذبه‌های طبیعی خلاصه نمی‌شود؛ فرهنگ زنده مردم، آیین‌ها، موسیقی، مهارت‌های سنتی و ظرفیت سازگاری کسب‌وکارهای محلی نیز بخشی از سرمایه این استان است.
تبدیل تجربه دشوار جنگ به برنامه‌ای برای آمادگی در برابر بحران‌های آینده، می‌تواند مسیر توسعه گردشگری بوشهر را از بازگشت صرف به وضعیت پیشین فراتر ببرد و زمینه شکل‌گیری گردشگری متنوع‌تر، پایدارتر و متکی بر مشارکت مردم را فراهم کند.
