فیلسوفی که در زندان با حکمت تسلی یافت

بسیاری از فیلسوفان در خلوت و شرایط خاص به نگارش آثار ماندگار خود پرداخته‌اند، اما بوئتیوس در یکی از دشوارترین موقعیت‌های زندگی، یعنی دوران زندان، مهم‌ترین رساله فلسفی‌اش را نوشت؛ اثری که بعدها به یکی از متون تأثیرگذار فلسفه تبدیل شد.

به گزارش خبرفوری، فیلسوفان در شرایط گوناگون رساله های فلسفی خود را نوشته اند. ارسطو شب قبل از تدریس، ژان ژاک روسو در وان حمام، مارکوس اورلیوس قبل از سپیده دم در چادر جنگی اش و ابن سینا نیمه شب در اتاق خوابش. اما یکی از فیلسوفان است که در اگزیستانسیال ترین وضعیت ممکن، مهم ترین رساله فلسفی اش را نوشته است: بوئتیوس در زندان.

آنیسیوس مانلیوس سِوِرینوس بوئتیوس فیلسوف قرن 5 و 6 میلادی و سیاستمدار مهم رومی است که یکی از مهم ترین آثار فلسفی قرون وسطی را در زندان و حدودا یک ماه قبل از اعدامش نوشت. بوئتیوس به دلیل توطئه علیه امپراتور روم دستگیر و به زندان افتاد. حکم دادگاه او قطعی بود: اعدام. او پیش از اعدام در ناراحت کننده ترین وضعیت و در حالی که انتظار مرگ را می کشید یک پرسش فلسفی مهم را با خودش مطرح کرد: «چرا نباید از مرگ بهراسم؟» او سپس پرسش دوم را مطرح کرد: «یک عمر فلسفه خوانی به چه دردم خورد؟ آیا در این لحظه حساس که در آستانه مرگم، فلسفه می تواند مرا از غصه و ناراحتی رها کند؟»

ذهن ناآرام بوئتیوس غم و درد بزرگش را به کار بزرگ تبدیل کرد. قلم و کاغذ برداشت و در تاریکی سلولش شروع به نگارش مهم ترین رساله فلسفی اش کرد؛ رساله ای که سعی داشت پرسش های بالا را پاسخ دهد. این رساله «De Consolatione Philosophiae» یا «در باب تسلّای فلسفه» نام گرفت.

در ابتدای این رساله، بوئتیوس وضعیت وجودی خود را وصف می کند. او پشت درهای بسته زندان و در انتظار دشنه جلاد، آه و فغان سرداده و می گوید: «من که روزگاری در شکوفایی شور و ذوق خویش، شعر می‌سرودم، دریغا که اکنون، گریان و اندوهگین، ناگزیرم نغمه‌های غم‌انگیز سر دهم.»

در این لحظه، بانویی زیبارو به نام «فلسفه» یا حکمت بر بوئتیوس ظهور کرده و به او تسلی می‌دهد. بانوی فلسفه تلاش می‌کند ذات حکمت را برای زندانی شرح دهد و بدین طریق، اثبات کند که فلسفه حتی در لحظه مرگ نیز به سود آدمی است و می‌تواند تنش‌های درونی وحشتناک ذات انسان را از بین برده و او را در آرامشی جاودان غرق کند.

نتیجه گفت و گوی بوئتیوس و بانوی فلسفه را می‌توان در چند اصل خلاصه کرد؛ چند اصلی که می‌توان آنها را عصاره حکمت رواقی (که مبنای بوئتیوس در رساله تسلی فلسفه است) دانست. این چند اصل می‌توانند عینی ترین وجوه حکمت باشند و در زندگی روزمره انسان‌ها به کار آیند و آنها را از غم و درد حاصل از بیکاری، مشکلات مالی، مرگ عزیزان، فراق، بیماری و ... آسوده کنند.

الف. هیچ‌چیز به خودی خود مایه بدبختی نیست

(دفتر دوم، نثر چهارم)

Nihil est miserum nisi cum putes.

هیچ‌چیز مایه بدبختی نیست، مگر آنگاه که خود آن را بدبختی بپنداری.

این یکی از صریح‌ترین عبارات بوئتیوس درباره رنج است. او تأکید می‌کند که داوری و نگرش انسان به وضعیت زندگی‌اش، در تجربه خوشبختی و بدبختی نقش مهمی دارد. آنچه فرد رنج می‌پندارد، چیزی نیست که واقعا دردناک باشد بلکه محصول کوته‌بینی خود او است. در واقع، بشر به علت ذهن محدود و عدم آگاهی از اسرار تقدیر (Fortuna) وقایعی را که برای او رخ می‌دهند، بدبختی می‌داند اما این حوادث، قطعه‌ای از پازل کلی هستند که در نهایت، بشر را به سعادت می‌رساند. به عبارت دیگر، در نهایت، همه انسان‌ها به سعادت می‌رسند، اگر و تنها اگر به تقدیر اعتماد کنند و حوادث جزئی دردناک را «بدبختی» نپندارند و تا آخر عمر ذهن خود را درگیر آن نکنند.

ب. خوشبختی را در بیرون از خود جست‌وجو نکنید

Quid igitur, o mortales, extra petitis intra vos positam felicitatem?

پس ای آدمیان، چرا خوشبختی‌ای را که در درون شما قرار دارد، در بیرون از خود جست‌وجو می‌کنید؟

در این عبارت، بوئتیوس سرچشمه سعادت را از ثروت و مقام و امور بیرونی به حقیقت درونی انسان منتقل می‌کند. این اصل نیز در ادامه اصل قبلی قرار دارد. دیدگاه فرد نسبت به امور مختلف است که خوشبختی و بدبختی واقعی را معنا می‌بخشد. آنکه ذهن آرامی نداشته باشد، حتی اگر دنیا را هم داشته باشد باز به دلیل نداشتن دنیای دیگر حرص می‌خورد و خود را بدبخت می‌پندارد. به همین دلیل، در نظر بانوی فلسفه، چوپانی که به دنبال چیزی نیست و با وهم آینده خود را آزار نمی‌دهد، از اسکندر مقدونی که در آتش حرص و طمع اشغال هند و چین می‌سوزد، خوشبخت‌تر است.

ج. آنچه از دست داده‌ای، حقیقتاً مال تو نبوده است

(دفتر دوم، نثر دوم)

Habes gratiam velut usus alienis, non habes ius querelae tamquam prorsus tua perdideris.

باید سپاسگزار باشی، چنان‌که گویی از اموال دیگری بهره برده‌ای؛ اما حق شکایت نداری، چنان‌که گویی چیزهایی را از دست داده‌ای که تماماً از آنِ خودت بوده‌اند.

این سخن را بوئتیوس از زبان تقدیر (Fortuna) بیان می‌کند. مضمون آن این است که ثروت و موقعیت اجتماعی در مالکیت دائمی انسان نیستند تا به خاطر ازدست‌رفتنشان، آن‌گونه که گویی حقی ابدی از او سلب شده، شکایت کند. به قول خیام:

برخیز و مخور غم جهان گذران

بنشین و دمی به شادمانی گذران

در طبع جهان اگر وفایی بودی

نوبت به تو خود نیامدی از دگران

بر اساس ایده مهم بوئتیوس که یکی از اصول رواقی است، اصولا انسان مالک چیزی نیست، چون هر چیزی گذرا و موقتی است و به همین دلیل، در تملک کسی در نمی‌آید. به همین دلیل، حرص و طمع انسان‌ها برای تملک امور مختلف (اعم از ملک و دارایی و معشوق و ...) چیزی جز یک تلاش عبث و بیهوده نیست و فقط سبب درد و رنج آنها می‌شود. به عبارت کوتاه: اگر می‌خواهی رنج نکشی، تلاش نکن محبوبت را نگه داری.

د. انسان ذاتاً خیر را می‌خواهد، اما به خطا می‌رود و شر می‌رساند

(دفتر سوم، نثر دوم)

Est enim mentibus hominum veri boni naturaliter inserta cupiditas, sed ad falsa devius error abducit.

زیرا اشتیاق به خیر حقیقی، به‌طور طبیعی در جان آدمیان نهاده شده است؛ اما خطا آنان را از راه منحرف می‌کند و به سوی خیرهای دروغین می‌کشاند.

طبق این قاعده که می‌توان آن را مبنای تمام موارد بالا دانست، همه انسان‌ها ذاتا میل به خیر و خوبی دارند و اگر اشتباه کرده و بدی کنند، به علت خطایی است که در شناخت آن کرده اند. به همین دلیل، نباید از افرادی که در حق ما بدی می کنند، ناراحت شد. عمدی در کار آنان نیست. آنان قصد دارند در حق ما خوبی کنند اما راه را اشتباه می پیمایند و ناخواسته سبب رنجش ما می شوند. درک عمیق این نکته بسیاری از دردهای درونی ما را از بین می‌برد.