خراسان شمالی- دبیر بیست‌ویکمین جشنواره تئاتر خراسان شمالی با اشاره به غیبت ادبیات بومی در نمایشنامه‌های ارسالی به این رویداد، گفت: بررسی ۹۴ نمایشنامه ارسالی به جشنواره تئاتر سرزمین گنجینه‌فرهنگ‌ها نشان داد که تقویت جریان نمایشنامه‌نویسی و حمایت از نویسندگان جوان، به مهم‌ترین نیاز و ضرورت فرهنگی تئاتر خراسان شمالی تبدیل شده است.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران( ایبنا) - اکرم عباسی: نمایشنامه‌ها همیشه سرخط شروع هر اثر نمایشی و حلقه پیوند ادبیات به صحنه تئاتر بوده و هستند؛ متنی که با شخصیت‌پردازی، روایت، گفت‌وگو و حتی تخیل نویسنده جان می‌گیرد و در نهایت در برابر مخاطب به اجرا درمی‌آید با این حال، کیفیت نمایشنامه‌ها و میزان بهره‌گیری از داشته‌های فرهنگی و ادبی هر منطقه، نقش مهمی در هویت‌بخشی به تئاتر آن منطقه دارد.
در خراسان شمالی نیز با وجود برخورداری از گنجینه‌های غنی از قصه‌های عامیانه و روایت‌های شفاهی، هنوز ظرفیت‌های ادبی و بومی آن‌گونه که باید در نمایشنامه‌ها بازتاب نیافته است.
بررسی ۹۴ متن ارسالی به جشنواره تئاتر استان، فرصتی برای ارزیابی وضعیت نمایشنامه‌نویسی، شناخت نقاط قوت و ضعف آثار و بررسی افق پیش‌روی ادبیات نمایشی استان فراهم کرده است.
در همین راستا، با محمد یحیی‌آبادی دبیر جشنواره تئاتر خراسان شمالی درباره روند بازبینی آثار، کیفیت متون، وضعیت اقتباس ادبی، سهم فرهنگ بومی در نمایشنامه‌ها و برنامه‌های پیش‌روی حمایت از نویسندگان جوان به گفت‌وگو نشستیم.
فرایند بازبینی نمایشنامه‌ها چگونه انجام شد و چه مراحلی را پشت سر گذاشت؟
فرایند جشنواره امسال از اردیبهشت‌ماه و پس از انتشار فراخوان آغاز شد. در مرحله نخست، تمامی متون ارسالی توسط دبیرخانه جمع‌آوری و از نظر ساختار اولیه، کامل بودن متن و رعایت اصول نمایشنامه‌نویسی بررسی شدند.
در ادامه، آثار راه‌یافته به مرحله دوم، به‌صورت جداگانه توسط تیم بازبینی متشکل از کارگردانان باتجربه، نمایشنامه‌نویسان و منتقدان تئاتر خوانش و تحلیل شدند. در نهایت، طی جلسات نهایی و بر اساس معیارهای تعیین‌شده، آثار واجد شرایط انتخاب و به دبیرخانه معرفی شدند.
تیم بازبینی متشکل از کارشناسان و فارغ‌التحصیلان هنرهای نمایشی استان، هنرمندان باتجربه و پیشکسوتان عرصه تئاتر بود که با نگاه تخصصی و آشنایی با ظرفیت‌های نمایشی استان، مسئولیت بررسی و ارزیابی آثار را بر عهده داشتند.
چه تعداد نمایشنامه از استان بررسی شد و در نهایت چه تعداد از آثار به مرحله نهایی راه یافتند؟
در مجموع ۹۴ متن از سراسر استان مورد بررسی قرار گرفت. از این تعداد، ۸۴ متن شامل ۸۰ اثر پذیرفته‌شده قطعی و چهار اثر مشروط، به‌عنوان آثار قابل قبول برای حضور در جشنواره انتخاب شدند و ۱۰ متن نیز به دلیل مشکلات ساختاری یا محتوایی از مرحله بازبینی عبور نکردند که به این ترتیب، تعداد زیادی از متون ارسالی در گروه آثار پذیرفته‌شده قطعی و مشروط قرار گرفتند که نشان‌دهنده ظرفیت قابل توجه نمایشنامه‌نویسی در استان است.
نمایشنامه‌های ارسالی از چه شهرستان‌هایی بودند و پراکندگی جغرافیایی آثار چه تصویری از وضعیت نمایشنامه‌نویسی استان ارائه می‌دهد؟
آثار بررسی‌شده از شهرستان‌های بجنورد، اسفراین، شیروان، فاروج و جاجرم به دبیرخانه ارسال شده بودند. بیشترین تراکم آثار مربوط به بجنورد و اسفراین بود.
با این حال، از برخی شهرستان‌های استان از جمله راز و جرگلان، مانه و سملقان، سنخواست و صفی‌آباد اثری دریافت نکردیم. این مسئله نشان می‌دهد که برای گسترش جریان نمایشنامه‌نویسی در سطح استان، باید توجه و حمایت بیشتری از هنرمندان و استعدادهای نمایشی این مناطق صورت گیرد.
معیارهای اصلی انتخاب نمایشنامه‌ها چه بود؟ آیا کیفیت ادبی متن در اولویت قرار داشت یا قابلیت اجرایی و بهره‌گیری از مؤلفه‌های بومی نیز اهمیت داشت؟
معیار انتخاب آثار ترکیبی از سه مؤلفه اصلی بود. نخست، کیفیت متن از نظر ساختار دراماتیک، دیالوگ‌نویسی، شخصیت‌پردازی، پیام و درونمایه مورد توجه قرار گرفت.
دوم، قابلیت اجرایی نمایشنامه‌ها شامل امکان طراحی میزانسن، تناسب با امکانات موجود در استان و تعداد بازیگران بررسی شد.
سوم، نگاه بومی و میزان بهره‌مندی آثار از فرهنگ، آیین‌ها، زبان‌ها و قصه‌های محلی استان نیز یکی دیگر از معیارهای ارزیابی بود.
در جریان بازبینی‌ها، کدام ضعف‌های نمایشنامه‌نویسی بیشتر به چشم می‌آمد؟
سه ضعف اصلی در بخش قابل توجهی از متون تکرار می‌شد. نخست، ساختار سردرگم و نامنسجم داستانی بود؛ به‌گونه‌ای که برخی نمایشنامه‌ها میان چند فضا و زمان در نوسان بودند و ارتباط منسجمی میان بخش‌های مختلف روایت برقرار نمی‌کردند.
دوم، شخصیت‌پردازی سطحی بود. در برخی آثار، شخصیت‌ها بیشتر در قالب نمادها و کلیشه‌ها ظاهر شده بودند و از عمق روان‌شناختی و پیچیدگی‌های انسانی لازم برخوردار نبودند.
سوم، استفاده از دیالوگ‌های شعارگونه بود. در این متون، گفت‌وگوها بیشتر به بیان مستقیم پیام و مفاهیم اختصاص داشتند و کمتر از ظرفیت‌های هنری، لایه‌گذاری و بیان غیرمستقیم در نمایشنامه‌نویسی بهره گرفته شده بود.
میزان بهره‌گیری نمایشنامه‌ها از ادبیات بومی، آیین‌ها و زبان‌های محلی استان از جمله ترکی، کرمانجی و ترکمنی چگونه بود؟
متأسفانه میزان بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها بسیار محدود بود. تنها در چند متن از جمله «زیر سایه عمارت» و «نمایش هندونه» و «آخال خونین» می‌توان نشانه‌هایی از توجه به ادبیات بومی و آیین‌های محلی را مشاهده کرد.
در مجموع، کمتر از ۱۵ درصد متون از ظرفیت‌های غنی فرهنگ شفاهی استان استفاده کرده بودند. این در حالی است که خراسان شمالی از نظر تنوع فرهنگی، زبانی، آیینی و ادبی از گنجینه ارزشمندی برخوردار است و می‌تواند منبع الهام بسیاری از آثار نمایشی باشد. توجه به این ظرفیت‌ها می‌تواند در دوره‌های آینده به شکل‌گیری نمایشنامه‌هایی با هویت فرهنگی و ادبی متمایز کمک کند.
آیا در میان آثار برگزیده، نمونه‌هایی از اقتباس ادبی یا الهام‌گیری از آثار نویسندگان و ادیبان دیده می‌شود؟
بله، در چند اثر برگزیده شاهد اقتباس یا الهام‌گیری از متون ادبی و کلاسیک بودیم که از جمله آن‌ها می‌توان به نمایشنامه «دریاچه» با اقتباس آزاد از نمایشنامه «سوءتفاهم» اثر آلبر کامو، «سارا کورو» با اقتباس از یک رمان کلاسیک فرانسوی و «لبخند بزن تا تمام شود» با اقتباس از داستان کوتاهی از توماس مان اشاره کرد.
همچنین نمایشنامه «سه حلقه میخک» اثر حسین پناهی به‌صورت بازنویسی‌شده و نمایشنامه «گل‌زخم» با اقتباس از قصه «ننه» اثر حبیب احمدزاده در میان آثار قابل توجه قرار داشتند.
نمایشنامه‌های برگزیده از نظر قابلیت صحنه‌ای و اجرایی تا چه اندازه امکان تبدیل به یک اثر نمایشی حرفه‌ای را دارند؟
با توجه به اینکه بسیاری از آثار هنوز به مرحله بازبینی اجرایی و بررسی نهایی از نظر امکانات فنی نرسیده‌اند، در حال حاضر نمی‌توان آمار دقیقی در این زمینه ارائه کرد.
با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که بسیاری از گروه‌های نمایشی به دلیل محدودیت امکانات فنی، از جمله تجهیزات نور، صدا و دکور، ناچار به ساده‌سازی اجراهای خود می‌شوند. این محدودیت‌ها به‌ویژه برای گروه‌های شهرستان‌های دورتر که دسترسی کمتری به امکانات تخصصی دارند، محسوس‌تر است.
برای جذب مخاطبان کودک و نوجوان چه برنامه‌هایی در جشنواره پیش‌بینی شده است؟
برنامه‌های ویژه‌ای برای این گروه سنی در نظر گرفته که از جمله آن‌ها می‌توان به اجرای آثار برتر بخش کودک و نوجوان در مهرماه، برگزاری کارگاه‌های آموزشی تئاتر کودک با حضور مربیان مجرب، اجرای رایگان برای دانش‌آموزان مناطق کم‌برخوردار و اجرای نمایش‌های عروسکی و خیابانی با موضوعات تربیتی و اخلاقی اشاره کرد.
گروه‌های نمایشی استان از نظر برخورداری از سالن، امکانات فنی و بودجه تولید چه شرایطی دارند؟
متأسفانه وضعیت گروه‌های نمایشی از نظر زیرساخت‌ها و امکانات چندان مطلوب نیست. بسیاری از گروه‌ها از سالن تمرین استاندارد محروم‌اند و تجهیزات مناسبی در زمینه نور و صدا در اختیار ندارند.
از سوی دیگر، بودجه کافی برای تولید آثار نمایشی، تأمین لباس، دکور و گریم وجود ندارد و حتی برخی گروه‌ها برای تأمین هزینه‌های ایاب‌وذهاب و اسکان در روزهای برگزاری جشنواره با مشکلاتی مواجه هستند.
پس از برگزاری جشنواره، چه سرنوشتی در انتظار آثار برگزیده خواهد بود؟ آیا امکان اجرای عمومی یا حضور در جشنواره‌های ملی برای آن‌ها فراهم می‌شود؟
برای آثار برگزیده چهار مسیر در نظر گرفته شده است؛ نخست، اجرای آثار در جشنواره استانی، دوم، معرفی به جشنواره‌های ملی از جمله جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، تئاتر مقاومت و جشنواره تئاتر کودک و نوجوان، سوم، فراهم کردن زمینه اجرای عمومی در شهرستان‌های مختلف استان و چهارم، ثبت آثار در آرشیو تئاتر استان و انتشار آن‌ها در قالب مجموعه نمایشنامه‌های برگزیده.
برای پرورش و حمایت از نمایشنامه‌نویسان جوان استان چه برنامه‌هایی در دستور کار دبیرخانه قرار دارد؟
برنامه‌های متعددی برای تقویت جریان نمایشنامه‌نویسی و حمایت از استعدادهای جوان استان پیش‌بینی شده است. در گام نخست، تشکیل کانون نویسندگان استان در کنار راه‌اندازی هفت کانون تخصصی دیگر در دستور کار قرار دارد.
همچنین برگزاری کارگاه‌های تخصصی نمایشنامه‌نویسی با حضور مدرسان مجرب، ایجاد پاتوق‌های ماهانه برای خوانش و نقد متون جدید و حمایت از تولید آثار بومی با موضوعات مرتبط با فرهنگ و ظرفیت‌های استان از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده است و امیدواریم با اجرای این برنامه‌ها، زمینه شناسایی و پرورش استعدادهای تازه فراهم شود و شاهد شکل‌گیری جریان پویاتری در عرصه نمایشنامه‌نویسی و تولید آثار نمایشی در خراسان شمالی باشیم.