پیشنهاد روسیه برای میانجیگری میان ایران و آمریکا در شرایطی مطرح شده که پرونده هسته‌ای ایران، امنیت تنگه هرمز و تنش‌های نظامی همچنان از مهم‌ترین موانع دستیابی به توافق به شمار می‌روند.
به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در دیدار با مسعود پزشکیان رئیس جمهور ایران در حاشیه اجلاس سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع در ترکمنستان از آمادگی مسکو برای کمک به پایان جنگ ایران و آمریکا خبر داده و سپس موضع ایران درباره راه‌حل احتمالی جنگ را به دونالد ترامپ منتقل کرده است.
پیشنهاد روسیه برای میانجیگری در مذاکرات ایران و آمریکا را باید در چارچوب تحولات دیپلماتیک و امنیتی منطقه و رقابت قدرت‌های جهانی بررسی کرد.
مسکو به دلیل روابط سیاسی و همکاری‌های راهبردی با تهران و همچنین برخورداری از کانال‌های ارتباطی با واشنگتن، ظرفیت ایفای نقش در کاهش تنش‌ها را دارد؛ اما برخورداری از این ظرفیت لزوماً به معنای توانایی حل اختلافات بنیادین دو کشور نیست.
در شرایطی که اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای ایران، ترتیبات امنیتی خلیج فارس و آینده تنگه هرمز همچنان پابرجاست، نقش احتمالی روسیه می‌تواند از انتقال پیام میان طرفین تا مشارکت در تدوین سازوکار‌های فنی و امنیتی گسترش یابد.
با این حال، میزان موفقیت چنین ابتکاری به مواضع ایران و آمریکا، سطح اعتماد طرفین به مسکو و آمادگی واشنگتن برای پذیرش نقش میانجی‌گرانه کرملین بستگی دارد.
روابط راهبردی ایران و روسیه می‌تواند بستر مناسبی برای رایزنی‌های سیاسی و امنیتی فراهم کند.
جنگ اوکراین و محدودیت‌های نقش‌آفرینی مسکو
عامل مهم دیگر در ارزیابی احتمال میانجیگری روسیه، اولویت‌های سیاست خارجی این کشور است. ادامه جنگ اوکراین و اختلافات مسکو با کشور‌های غربی، بخش مهمی از ظرفیت سیاسی و دیپلماتیک روسیه را درگیر کرده است.
از سوی دیگر، روابط روسیه با آمریکا نیز تابع مجموعه‌ای از اختلافات و ملاحظات متغیر است و همین مسئله می‌تواند بر میزان تمایل واشنگتن به پذیرش میانجیگری کرملین تأثیر بگذارد.
آیا آمریکا میانجیگری روسیه را می‌پذیرد؟
موفقیت هر ابتکار میانجی‌گرانه به پذیرش آن از سوی طرف‌های اختلاف بستگی دارد. روسیه از تجربه مشارکت در مذاکرات هسته‌ای ایران و توافق برجام برخوردار است و می‌تواند در زمینه تبادل پیام‌ها، رایزنی‌های سیاسی و بررسی راهکار‌های فنی مرتبط با برنامه هسته‌ای نقش‌آفرینی کند.
یکی از مسائل تعیین‌کننده، اختلافات اساسی ایران و آمریکا بر سر برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها، تضمین‌های امنیتی و ترتیبات منطقه‌ای است.
حتی اگر روسیه بتواند کانال ارتباطی مؤثری میان دو طرف ایجاد کند، حل این اختلافات به تصمیم‌های سیاسی تهران و واشنگتن وابسته خواهد بود.
از سوی دیگر، موضوع تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی در خلیج فارس می‌تواند ابعاد پیچیده‌تری به مذاکرات ببخشد. هرگونه سازوکار پیشنهادی برای کاهش تنش در این منطقه باید به نگرانی‌های امنیتی طرف‌های درگیر، منافع کشور‌های منطقه و ضرورت حفظ امنیت مسیر‌های بین‌المللی کشتیرانی توجه کند.
در این زمینه، میانجیگری مؤثر نیازمند ارائه پیشنهاد‌های مشخص و قابل اجراست، نه صرفاً اعلام آمادگی سیاسی.
روسیه چه نقشی می‌تواند در مذاکرات ایران و آمریکا داشته باشد؟
مسکو می‌تواند از روابط خود با تهران و کانال‌های ارتباطی با واشنگتن برای انتقال پیام‌ها، روشن کردن مواضع طرفین و جلوگیری از برداشت‌های نادرست استفاده کند. این سطح از میانجیگری، در مقایسه با دستیابی مستقیم به توافق، به تعهدات محدودتری نیاز دارد.
روسیه با توجه به سابقه مشارکت در مذاکرات هسته‌ای ایران، می‌تواند در صورت توافق طرف‌ها در بررسی راهکار‌های فنی مرتبط با ذخایر اورانیوم، نظارت‌های هسته‌ای و ترتیبات احتمالی اجرای توافق مشارکت داشته باشد.
مقامات روس بار‌ها اعلام کرده‌اند در زمینه انتقال ذخائر اورانیوم غنی شده می‌توانند کمک کنند.
روسیه پیش‌تر نیز در چارچوب توافق هسته‌ای برجام نقش عملی در انتقال ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران ایفا کرده بود؛ در دسامبر ۲۰۱۵، محموله‌ای شامل بیش از ۱۱ تن اورانیوم کم‌غنی‌شده ایران به روسیه منتقل شد و مسکو در مقابل، اورانیوم طبیعی در اختیار ایران گذاشت؛ اقدامی که به اجرای تعهدات هسته‌ای برجام کمک کرد.
با اتکا به همین سابقه، مسکو در سال ۲۰۲۶ نیز پیشنهاد داده است ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران را برای کمک به حل بحران هسته‌ای و کاهش تنش با آمریکا در خاک خود نگهداری کند؛ اما واشنگتن این پیشنهاد را رد کرده بود.
تفاوت مهم این است که انتقال ذخایر در برجام بخشی از توافقی چندجانبه و مورد تأیید طرف‌ها بود، در حالی که پیشنهاد اخیر روسیه هنوز به توافق مشترک ایران و آمریکا منجر نشده است.
تحقق چنین نقشی مستلزم توافق بر سر جزئیات فنی و پذیرش چارچوب مورد نظر از سوی طرف‌های اصلی است.
مسکو همچنین می‌تواند در رایزنی‌های مرتبط با کاهش تنش نظامی، امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز مشارکت کند؛ اما تبدیل این ظرفیت به یک سازوکار عملی، به همراهی ایران، آمریکا و سایر بازیگران مرتبط نیاز دارد.