تهران - ایرنا - مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به مصرف سالانه بیش از ۹۹۳ میلیون مترمکعب پساب در بخش‌های کشاورزی و فضای سبز کشور گفت: توسعه استفاده از پساب تنها زمانی یک دستاورد محیط‌زیستی محسوب می‌شود که با رعایت استانداردهای کیفی، کنترل آلاینده‌ها و جلوگیری از ورود مواد خطرناک به خاک، منابع آب زیرزمینی و زنجیره غذایی همراه باشد.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست، محسن شهریاری مقدم با اشاره به محدودیت منابع آب متعارف و تداوم خشکسالی‌ها اظهار کرد: استفاده اصولی از پساب تصفیه شده به عنوان یکی از منابع آب جایگزین، نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع آب شیرین و تأمین نیاز بخش‌های کشاورزی و فضای سبز دارد، اما افزایش بهره‌برداری بدون توجه به کیفیت پساب می‌تواند مخاطرات جدی برای محیط زیست و سلامت عمومی ایجاد کند.
وی افزود: بر اساس آمار ثبت شده، سالانه ۸۸۳ میلیون و ۵۳۰ هزار مترمکعب پساب در بخش کشاورزی و ۱۰۹ میلیون و ۷۲۰ هزار مترمکعب در آبیاری فضای سبز کشور مصرف می‌شود، به این ترتیب، از هر ۱۰۰ مترمکعب پساب تولیدی، حدود ۴۸ مترمکعب در کشاورزی و ۶ مترمکعب در فضای سبز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
شهریاری مقدم با بیان اینکه کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده پساب در کشور است، تصریح کرد: این ظرفیت از یک سو فرصتی برای کاهش برداشت از منابع آب متعارف محسوب می‌شود و از سوی دیگر، به دلیل احتمال انتقال آلاینده‌ها به محصولات کشاورزی و زنجیره غذایی، نیازمند نظارت دقیق و مستمر است.
وی ادامه داد: کیفیت پساب مصرفی در کشاورزی باید از نظر شاخص‌هایی مانند شوری، فلزات سنگین، کلیفرم مدفوعی و تخم انگل با استانداردهای زیست‌محیطی مطابقت داشته باشد، در غیر این صورت، افزایش مصرف پساب نه تنها به معنای بهره‌برداری مطلوب نیست، بلکه می‌تواند خطر آلودگی خاک، منابع آب و محصولات کشاورزی را افزایش دهد.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به تمرکز مصرف پساب در برخی استان‌ها گفت: استان‌های تهران، اصفهان و خراسان رضوی در مجموع با مصرف سالانه ۶۴۶ میلیون و ۳۲۰ هزار مترمکعب پساب در کشاورزی و فضای سبز، حدود ۶۵ درصد کل مصرف ثبت‌شده کشور در این دو بخش را به خود اختصاص داده‌اند.
وی افزود: تهران با مصرف سالانه ۳۷۹ میلیون و ۸۳۰ هزار مترمکعب پساب، حدود ۳۸ درصد مصرف کشور را به خود اختصاص داده و نرخ بهره‌برداری آن ۸۳.۶ درصد است، با وجود این، فاصله تولید و مصرف ثبت شده پساب در استان همچنان به حدود ۷۴ میلیون و ۶۲۰ هزار مترمکعب می‌رسد.
شهریاری مقدم ادامه داد: اصفهان با مصرف سالانه ۱۵۳ میلیون و ۸۱۰ هزار مترمکعب در جایگاه دوم قرار دارد که از این میزان، ۴۲ میلیون و ۱۵۰ هزار مترمکعب، معادل ۲۷.۴ درصد، در آبیاری فضای سبز مصرف می‌شود. خراسان رضوی نیز با مصرف ۱۱۲ میلیون و ۶۸۰ هزار مترمکعب و نرخ بهره‌برداری ۹۵.۸ درصد، از استان‌های دارای عملکرد کمی بالا در این حوزه است.
وی تأکید کرد: تمرکز بالای مصرف در این استان‌ها ضرورت پایش مستمر کیفیت پساب و نظارت بر نحوه مصرف آن را دوچندان می‌کند، زیرا هرگونه استفاده غیراستاندارد در مقیاس بالا می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری برای منابع آب و خاک و سلامت شهروندان داشته باشد.
شهریاری مقدم با اشاره به تفاوت قابل توجه نرخ بهره‌برداری از پساب در استان‌های کشور گفت: در سطح ملی، ۵۳.۸۵ درصد پساب تولیدی در دو بخش کشاورزی و آبیاری فضای سبز مصرف ثبت‌شده دارد، اما توزیع این میزان در استان‌ها بسیار نامتوازن است.
وی توضیح داد: ۱۰ استان خراسان جنوبی، قم، کرمانشاه، البرز، خراسان رضوی، قزوین، تهران، گیلان، خراسان شمالی و اصفهان دارای نرخ بهره‌برداری بین ۷۵ تا ۱۰۰ درصد هستند. در مقابل، پنج استان لرستان، فارس، همدان، سیستان و بلوچستان و اردبیل در بازه ۴۰ تا ۷۵ درصد و چهار استان مرکزی، سمنان، خوزستان و یزد در بازه ۱۰ تا ۴۰ درصد قرار دارند.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست افزود: ۱۲ استان آذربایجان شرقی، زنجان، بوشهر، آذربایجان غربی، کردستان، مازندران، چهارمحال و بختیاری، ایلام، گلستان، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان و هرمزگان نیز نرخ بهره‌برداری کمتر از ۱۰ درصد دارند.
وی خاطرنشان کرد: پایین بودن نرخ مصرف ثبت‌شده لزوماً به معنای هدررفت پساب نیست، زیرا بخشی از پساب ممکن است در صنعت و سایر مصارف استفاده شود. همچنین شوری بالا، محدودیت‌های کیفی، هزینه انتقال و نبود زیرساخت‌های مناسب از عوامل مؤثر بر کاهش امکان بهره‌برداری از پساب در برخی مناطق است.
شهریاری مقدم در تشریح اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست برای مدیریت استفاده از پساب اظهار کرد: این سازمان با تدوین دستورالعمل و ضوابط فنی استفاده از پساب در خاک و انجام اصلاحات بعدی آن، چارچوبی برای کنترل ورود آلاینده‌ها به منابع آب و خاک، کاهش مخاطرات محیط زیستی و نظارت بر رعایت استانداردهای مربوط فراهم کرده است.
وی افزود: بر اساس این ضوابط، استفاده از پساب باید متناسب با کیفیت آن و نوع کاربری صورت گیرد و رعایت حدود مجاز آلاینده‌ها در تمامی مراحل بهره‌برداری ضروری است.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک همچنین با اشاره به تکالیف قانونی دستگاه‌های اجرایی گفت: مطابق بند «ب» ماده ۴۰ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت، آبیاری فضای سبز اماکن عمومی و دولتی با آب شرب، در صورت وجود آب جایگزین به تشخیص وزارت نیرو، ممنوع است.
وی ادامه داد: بر این اساس، شهرداری‌ها و سایر متولیان اماکن عمومی و دولتی موظف‌اند شبکه‌های مستقل آبیاری فضای سبز را احداث و از شبکه آب شرب جدا کنند و با رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و بهداشتی، از پساب و سایر منابع آب نامتعارف بهره بگیرند.
شهریاری مقدم از مشارکت فعال سازمان حفاظت محیط زیست در تدوین آیین‌نامه مدیریت سپتاژ و نحوه تخلیه آن به محیط پذیرنده خبر داد و گفت: این آیین‌نامه با هدف سامان‌دهی ذخیره‌سازی، جمع‌آوری، حمل‌ونقل، تخلیه، تصفیه و دفع بهداشتی سپتاژ و کاهش مخاطرات زیست‌محیطی و بهداشتی آن تهیه شده است.
وی افزود: تعیین ضوابط حمل‌ونقل و تخلیه، ثبت سوابق عملیات از مبدأ تا محل تخلیه، نظارت بر رعایت الزامات بهداشتی و زیست‌محیطی و ممنوعیت تخلیه سپتاژ در اراضی کشاورزی و آب‌های سطحی، از مهم‌ترین موضوعات پیش‌بینی‌شده در این آیین‌نامه است.
به گفته وی، استفاده از سپتاژ فرآوری شده به‌عنوان کود نیز منوط به رعایت قوانین و مقررات مربوط، از جمله قانون حفاظت از خاک، خواهد بود.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: توسعه بهره‌برداری از پساب باید با ارتقای عملکرد تصفیه‌خانه‌های غیراستاندارد، تفکیک پساب تصفیه‌شده از فاضلاب خام، توسعه شبکه‌های مستقل انتقال، تخصیص پساب متناسب با کیفیت و نوع مصرف و پایش مستمر منابع آب و خاک همراه باشد.
شهریاری مقدم خاطرنشان کرد: هدف اصلی نباید صرفاً افزایش حجم پساب مصرفی باشد؛ بلکه استفاده ایمن، پایدار و منطبق با استانداردهای زیست‌محیطی باید در اولویت قرار گیرد. افزایش آمار بهره‌برداری بدون رعایت این الزامات ممکن است در کوتاه‌مدت موفقیت‌آمیز به نظر برسد، اما در بلندمدت با آلودگی خاک، آسیب به آب‌های زیرزمینی و ورود آلاینده‌ها به زنجیره غذایی، هزینه‌های سنگینی به محیط زیست و سلامت جامعه تحمیل خواهد کرد.